ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

www.ret-anadromes.blogspot.com

• Το όνομα τού χωριού

Το θέμα τής ονομασίας τού συγκεκριμένου χωριού, και της Παναγίας του, της Λαμπηνής, έχει, κατά καιρούς, απασχολήσει πολλούς ερευνητές. Σοβαρότερη απ' όλες τις μελέτες είναι αυτή του συμπολίτη μας βυζαντινολόγου, Καθηγητή τού Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, αείμν. Κων. Καλοκύρη, ο οποίος υπεστήριξε ότι το χωριό έλαβε το όνομά του από τον ιστορικό ναό τής Κοιμήσεως τής Θεοτόκου, όπου στις 20/1/1827 έλαβε χώρα η «ατέλειωτη λειτουργία» και το περίφημο Ολοκαύτωμα τής Λαμπηνής. Στο τεταρτοσφαίριο, λοιπόν, της κόγχης τού αγίου Βήματος, του συγκεκριμένου ι. ναού- όπου αγιογραφείται η Θεοτόκος ως Πλατυτέρα των Ουρανών- υπάρχει η αγιογραφία της με την επιγραφή: Η ΛΑΜΠΗΝΗ, δηλαδή Παναγία η Λαμπηνή[1]. Από την επίκληση, λοιπόν, αυτήν της Θεοτόκου και το συγκεκριμένο χωριό, κατά τον Κων. Καλοκύρη, έλαβε το όνομά του Λαμπηνή[2]. Από τη μελέτη τού Κων. Καλοκύρη επηρεάσθηκε, προφανώς, και ο αείμνηστος ιστοριοδίφης Μιχ. Μ. Παπαδάκης, ώστε να επαναλάβει την ίδια άποψη, ότι, δηλαδή, «το όνομά του το χωριό οφείλει στη βυζαντινή εκκλησία του που τιμάται επ’ ονόματι τής “Κοιμήσεως τής Υπεραγίας Δεσποίνης ημών Θεοτόκου και αειπαρθένου Μαρίας τής ΛΑΜΠΗΝΗΣ” [3].

Στη συνέχεια, ο πρωτοπρεσβύτερος τού χωριού Ευαγγ. Δημητρακάκης[4]- στηριζόμενος εξολοκλήρου στα δεδομένα τής εργασίας τού Κων. Καλοκύρη- προχώρησε ακόμα περισσότερο και έκανε νέες υποθέσεις ότι, δηλαδή, "Λαμπηνή" σημαίνει Παναγία η λαμπερή, η λάμπουσα, ερμηνεία, ασφαλώς, επισφαλής και βεβιασμένη, στη συγκεκριμένη περίπτωση τής Παναγίας, που, αντίθετα, έχει την προέλευσή της από όνομα εθνικό (Λαμπεύς>Λαμπηνός). Εξάλλου, επίθετο «λαμπηνός» δεν καταχωρείται στα λεξικά τής αρχαίας, μεσαιωνικής και νέας ελληνικής γλώσσας, που αποτελεί εξελικτική μορφή τού αρχαίου εθνικού «Λαμπεύς» στα νεότερα βυζαντινά χρόνια -από ρήμα, ασφαλώς, «λάμπω».

Μετά από όλα αυτά, είμαστε της γνώμης ότι ευκολότερα θα μπορούσαμε να φτάσουμε σε μια λογική ερμηνεία τής επωνυμίας τής Παναγίας και του ονόματος τού χωριού, αν το θεωρούσαμε- όπως ήδη σημειώσαμε- ε θ ν ι κ ό, από το αρχαίο όνομα του ίδιου του χωριού- και όχι της αρχαίας Λάππας (σημερινής Αργυρούπολης), όπως υποστηρίζει ο Κων. Καλοκύρης- που ήταν, κατά το Στ. Βυζάντιο, Λάμπη[5]- από κτήτορα Λάμπο τον Ταρραίο[6]- οπότε Λαμπεύς ή Λαμπαίος, στους αρχαίους χρόνους, και Λαμπηνός, στα νεότερα βυζαντινά χρόνια, θα ήταν, ασφαλώς, ο καταγόμενος από την αρχαία Λάμπη, κατά το Λακαπηνός, ο καταγόμενος από τη Λακάπη, Βιζυηνός από τη Βιζύη, Λαμψακηνός από τη Λάμψακο[7].

Άρα, εδώ, "Παναγία η Λαμπηνή" σημαίνει- και αυτό είναι οφθαλμοφανές- την Παναγία της (αρχαίας) Λάμπης ή της Λαμπηνής, όπως η ονομασία του χωριού διαμορφώθηκε στα βυζαντινά χρόνια. Άρα, "Παναγία η Λαμπηνή" δε μπορεί να σημαίνει τίποτε περισσότερο από την Παναγία που έχει το ναό της στη Λαμπηνή, όπως και η Καλυβιανή στις Καλύβες, η Γαλατιανή στο Γαλατά, η Θρονιώτισσα στο Θρόνο (Σύβριτος) κ.ο.κ.[8] Είμαστε, λοιπόν, της άποψης ότι η Θεοτόκος την επωνυμία της "Παναγία η Λαμπηνή" έλαβε από το όνομα τού χωριού (Λαμπηνή)- που προϋπήρχε της κτίσης και αγιογράφησης τού ναού- και ότι, ακριβώς, δε συνέβη το αντίθετο, η Θεοτόκος, δηλαδή, να έδωσε το όνομά της στο χωριό, όπως δέχεται ο Καθηγητής Κων. Καλοκύρης, θέλοντας να στηρίξει την άποψη ότι η λατρεία τής «Παναγίας της Λαμπηνής» προερχόταν από την αρχαία Λάμπη, που την ταυτίζει με την αρχαία Λάππα (σημερινή Αργυρούπολη)[9], θέμα, όμως, για το οποίο θα μιλήσουμε στα επόμενα.

Η παράλληλη ύπαρξη εκκλησιών και αγιογραφιών τής "Παναγίας τής Λαμπηνής" στο τεταρτοσφαίριο τής κόγχης τού ιερού και σε δύο άλλα χωριά τής ίδιας επαρχίας (στη Δρύμισκο και το Διπλοχώρι, ερειπωμένο στις μέρες μας το δεύτερο) αποδεικνύει με βεβαιότητα, για μας, την ευρεία διάδοση που θα είχε η λατρεία τής συγκεκριμένης Παναγίας στην περιοχή, και αυτό λόγω του ότι η Λαμπηνή υπήρξε ανέκαθεν η έδρα τής επισκοπής Λάμπης και Σφακίων, στο όνομα τής οποίας επιβιώνει μέχρι σήμερα η αρχαία ονομασία τού χωριού (Λάμπη). Η λαμπρότητα, λοιπόν, του μητροπολιτικού, εξάλλου, ναού τής Παναγίας τής Λαμπηνής είναι, νομίζουμε, που θα επέβαλλε τη λατρεία τής συγκεκριμένης Παναγίας και στα γειτονικά χωριά τής ίδιας επαρχίας.

Ο Καθηγητής Κων. Καλοκύρης προκειμένου να αποδείξει, επιπλέον, ότι οι δυο πόλεις Λάμπη και Λάππα ήταν κατά την αρχαιότητα μια και η αυτή πόλη στοιχειοθετεί την άποψη ότι η λατρεία τής Παναγίας τής Λαμπηνής έφτασε στη Λαμπηνή και της έδωσε, μάλιστα, και το όνομά της, από την αρχαία Λάππα (Λάμπη), στην οποία, λέγει, επιχωρίαζε η λατρεία τής εν λόγω Παναγίας. Το πρόβλημα που δημιουργείται από τη χρονολογική διαφορά που παρατηρείται ανάμεσα στον χρόνο που παύει να υπάρχει η αρχαία Λάππα (824 μ.Χ.) και τον χρόνο που, σύμφωνα με τα αρχαιολογικά δεδομένα, φέρεται να δημιουργήθηκε ο ναός τής Παναγίας τής Λαμπηνής (14^ος αιώνας), το όλον έξι αιώνες(!), ο Κων. Καλοκύρης επιχειρεί να τον καλύψει με την υπόθεση ότι στο χωριό Λαμπηνή, και παρά τη λαίλαπα τής Αραβοκρατίας, διατηρήθηκε, λέγει, κατά τους έξι αυτούς αιώνες ναΰδριο ιδρυμένο στο όνομα τής Παναγίας τής Λαμπηνής. Την παράδοση τού ναϋδρίου τούτου, συνεχίζει, κατά τον αείμν. Καλοκύρη, ο περίφημος βυζαντινός ναός τής Παναγίας τής Λαμπηνής, του 14^ου αιώνα, και οι κατόπιν αυτού ανεγερθέντες δύο άλλοι ναοί των δυο χωριών τής ίδιας επαρχίας που προαναφέραμε.

Μια τέτοια, πάντως, υπόθεση δε φαίνεται, για μας, να ευσταθεί, γιατί πρώτον και τα τρία σωζόμενα ναύδρια βρίσκονται σήμερα στην επαρχία Αγίου Βασιλείου και σε μικρή, σχετικά, απόσταση μεταξύ τους, ενώ στην ίδια την αρχαία Λάππα (σημερινή Αργυρούπολη) και την περιοχή της δε μαρτυρείται ουδαμώς η ύπαρξη τέτοιου ναού, καθιερωμένου στην "Παναγία τη Λαμπηνή". Εξάλλου, ένα ασήμαντο ναΰδριο τής Παναγίας τής Λαμπηνής, που θα διασώθηκε από την αρχαία Λάππα δια μέσου της Αραβοκρατίας στη σχετικά μακρινή Λαμπηνή, αμφιβάλλουμε αν θα μπορούσε να είχε τέτοια θρησκευτική δύναμη και απήχηση (μετά από έξι ολόκληρους αιώνες!!), ώστε να συντελέσει στη διάδοση τής λατρείας της και εκεί και, επιπλέον, στην ίδρυση ομώνυμων ναών και σε άλλα δύο χωριά τής ίδιας επαρχίας. Αυτός ο τελευταίος συλλογισμός βεβαιώνει, αντίθετα, την ύπαρξη μητροπολιτικής κώμης Λάμπης, στην περιφέρεια τής σημερινής Λαμπηνής, που με το κύρος της να επέβαλε τη λατρεία τής Παναγίας τής μητροπολιτικής Λάμπης όχι μόνο στην ίδια την Λάμπη, αλλά και σε δύο, ακόμα, χωριά τής ίδιας μητροπολιτικής περιφέρειας, όχι μακρύτερα των πέντε χιλιομ. από την Λάμπη, σε ευθεία γραμμή, ενώ από την αρχαία Λάππα πρόκειται για αποστάσεις υπερτετραπλάσιες δύσβατου και ορεινού εδάφους μη επιτρέποντος την εύκολη επικοινωνία!

• Συνέχεια τού θέματος τής ταύτισης των δύο αρχαίων πόλεων Λάμπης και Λάππας

Πάντως, ότι πρόκειται περί δύο ξεχωριστών πόλεων με τα ονόματα Λάππα, η πρώτη, και Λάμπη ή Λάμπα, η δεύτερη, αποδεικνύεται, νομίζω, και από την ύπαρξη στην ίδια επισκοπική περιφέρεια τής δεύτερης- που στη βυζαντινή εποχή ονομαζόταν και Κάτω Σύβρυτος- και δύο, ακόμα, άλλων χωριών με συγγενικά προς τη Λάμπη ονόματα, των Μελάμπων και των Λαμπιωτών, που δεν είχαν, ασφαλώς, ποτέ καμιά σχέση με την αρχαία Λάππα. Λαμπιώτης (και πληθ. Λαμπιώτες) πρέπει να είναι στα νεότερα χρόνια «ο από Λάμπης ορμώμενος», όπως στα βυζαντινά ο Λαμπηνός και στα αρχαία ο Λαμπεύς, ενώ για τις Μέλαμπες θεωρούμε πολύ πιθανή την άποψη ότι πρόκειται, όπως λέγει και ο Ν. Σταυράκης[10], για τη «Μέσα Λάμπη»> Μέλαμπες[11], λόγω, ακριβώς, της θέσης τους στα ενδότερα, στα μέσα, δηλαδή, διαμερίσματα τής ίδιας επαρχίας και επισκοπικής περιφέρειας, κοντά στα σύνορα με τον νομό Ηρακλείου[12]. Άρα και εδώ, στην περίπτωση των Μελάμπων, η άποψή μας είναι ότι- όπως και στους δύο προαναφερθέντες ναούς «Παναγίας τής Λαμπηνής»- η μητροπολιτική Λάμπη είναι που με το κύρος της θα επέβαλε- λόγω θέσεως, αυτή τη φορά- το όνομά τους Μέλαμπες (Μέσα Λάμπη), και αυτό, ίσως, τιμητικά στο έσχατο κεφαλοχώρι τής μικρότερης και τότε και τώρα, πληθυσμιακά, μητροπολιτικής Λάμπης.

Άρα, από όσα εκθέσαμε παραπάνω- τόσο για την επιχειρηθείσα ταύτιση των δυο αρχαίων πόλεων Λάμπης και Λάππας, όσο και για την ονομασία τού σημερινού χωριού και την επωνυμία τής Παναγίας του- δεν μπορούμε παρά να δεχτούμε ότι την επωνυμία της "Παναγία η Λαμπηνή" έλαβε η Θεοτόκος από το όνομα τού χωριού, στο οποίο κτίστηκε ο ναός της και ότι, ακριβώς, δε συνέβη το αντίθετο, η Θεοτόκος, δηλαδή, να έδωσε το όνομά της στο χωριό, όπως υποστήριξε ο αείμν. Καθηγητής Κων. Καλοκύρης και επανέλαβε ο πρωτ. Ευάγγ. Δημητρακάκης. Και ακόμα ότι οι δύο αρχαίες πόλεις Λάππα και Λάμπη υπήρξαν δυο ξεχωριστές και σαφώς διακριτές μεταξύ τους πόλεις.

[1] Παρότι στο πρόσφατο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο για την επαρχία Αγίου Βασιλείου (2008), ακούστηκε η άποψη ότι μετά τον καθαρισμό τής αγιογραφίας η επιγραφή φαίνεται να έχει «Λαππηνή».

[2] Κ. Καλοκύρη, «Η επισκοπή Λάμπης και η Παναγία η Λαμπηνή», Κρητ. Χρονικά, 10 (1956), 313. Η άποψη αυτή του αείμν. Κων. Καλοκύρη είναι η μόνη μέχρι σήμερα κρατούσα στο χωριό (πβ. τον αμέσως επόμενο Ευ. Δημητρακάκη. Επίσης, βλ. Θανάση Απανωμεριτάκη, «Τιμήθηκε η επέτειος τού Ολοκαυτώματος και της σφαγής των κατοίκων», εφημ. Ρεθεμνιώτικα Νέα τής 21-1-2005, 4. Ενορία Λαμπηνής, Περιοδ. Ορθόδοξο Μήνυμα, Ι. Μητροπόλεως Λάμπης, Συβρίτου και Σφακίων, τ. 1^ο (Οκτώβρ.- Νοέμβρ. 1998).

[3] Μιχάλη Μ. Παπαδάκι, «Λαμπηνή το χωριό τής Θυσίας», Προμηθεύς ο Πυρφόρος, 20 (Ιούν.- Αυγ. 1980), 177. Πάντως, στο άρθρο αυτό τού Μ. Παπαδάκη παρατηρείται κάποια σύγχυση, όταν πιο κάτω, στην ίδια σελίδα, υποσ. 3, επαναλαμβάνει το κατά τη γνώμη μας ορθό ότι, ακριβώς: «Παναγία η Λαμπηνή είναι η Παναγία τής Λάμπης. Η εν τη Λάμπη τιμωμένη (Παναγία). Λαμπηνός, κατά τους χρόνους τής Βυζαντινής Λάμπης είναι ο προερχόμενος εκ Λάμπης. Και η προερχομένη από αυτήν, Λαμπηνή».  

[4] Ευαγγ. Γ. Δημητρακάκη, «Η Λαμπινή (sic)», Αμάλθεια 18-19 (Ιαν.- Ιουν. 1974), 134.

[5] Stephan Von Byzantin, Ethnika, Grats 1958, 410, 5-10.

[6] "Λάμπη, πόλις Κρήτης από Λάμπον τον Ταρραίον, το εθνικόν Λαμπαίος. Κλαύδιος δε Λαμπέας αυτούς φησίν…", Στεφ. Βυζάντιος, ό.π.

[7] Γι' αυτό κρίνουμε ως ορθή την παρατήρηση τού αείμν. Καθηγητή Κων. Καλοκύρη ότι το όνομα τού χωριού πρέπει να γράφεται με "η" (Λαμπηνή) και όχι με "ι"(Λαμπινή), όπως εσφαλμένα έχει επικρατήσει.

[8] Κ. Καλοκύρη, ό. π., 314-15.

[9] Άρα, ήλθε από τη Λάππα η «Παναγία η Λαμπηνή» και έδωσε το όνομά της στο χωριό, που ιδρύθηκε, στη συνέχεια, ή προϋπήρχε το χωριό, με κάποιο άλλο όνομα, και, λόγω της κτίσης τού ναού τής Παναγίας, μετονομάσθηκε σε Λαμπηνή; Όπως και να έχει το πράγμα, το επιχείρημα δεν μας φαίνεται πειστικό.

[10] Νικ. Σταυράκη, Στατιστική του πληθυσμού τής Κρήτης, Αθήνησι 1890, 82.

[11] Κατόπιν σίγησης τής συλλαβής [σα] και μεταφοράς τού ονόματος στον πληθ. αριθμό.

[12] Τον καιρό εκείνο το σημερινό έσχατο χωριό τής επισκοπικής περιφέρειας Λάμπης, η «Αγία Γαλήνη», δεν υπήρχε ακόμα. Η Αγία Γαλήνη άρχισε να επανιδρύεται στα ερείπια τής αρχαίας Σουλίας πολύ πρόσφατα, μόλις το έτος 1884.