Η εφεύρεση της δημοκρατίας από τους Έλληνες είχε σοβαρούς πολέμιους, τόσο στο θεωρητικό όσο και στο πρακτικό πεδίο. Η αλήθεια είναι πως η δημοκρατία βασίζεται σε μια παραδοξότητα η οποία φαίνεται πολύ καθαρά με το που θα σκεφτεί κανείς λίγο το θέμα: όλοι γνωρίζουμε περισσότερους ανθρώπους αδαείς παρά σοφούς και περισσότερους κακούς παρά καλούς… επομένως είναι λογικό να υποθέσουμε πως η απόφαση της πλειοψηφίας θα έχει περισσότερη άγνοια και κακία παρά το αντίθετο.

Οι εχθροί της δημοκρατίας επέμεναν από την πρώτη στιγμή ότι με το να εμπιστεύεται κανείς τους πολλούς εμπιστεύεται τους χειρότερους. Οι μεγαλύτεροι φιλόσοφοι της Αθήνας, όπως ο Σωκράτης και ο μαθητής του ο Πλάτων, επισήμαναν με οξυδέρκεια πως ο κόσμος δε συνηθίζει να έχει περισσότερες γνώσεις «από τα εν οίκω», γνώσεις βασισμένες σε βιαστικές παρατηρήσεις του καθημερινού βίου και σε ό,τι ακούει από τους άλλους.

Αν ρωτήσεις τους ανθρώπους τι είναι ομορφιά, θα σου δείξουν μια ωραία κοπέλα ή ένα όμορφο αγόρι, αλλά δεν ξέρουν σε τι συνίσταται η έννοια της ομορφιάς, ούτε αν η ομορφιά της ψυχής είναι ανώτερη από αυτή του σώματος∙ το ίδιο θα συμβεί αν τους ρωτήσεις περί θάρρους, δικαιοσύνης ή ηδονής. Αγνοούν ποιο είναι το καλό και καθένας τους το συγχέει με αυτό που του αρέσει ή τον συμφέρει…

Πώς θα μπορέσουν λοιπόν να καθιερώσουν εκείνο που είναι αληθινά καλό για την πόλη; Οι λαϊκές συνελεύσεις είναι σκέτη βαβούρα∙ εκεί ο καθένας θέλει μόνο να μιλήσει και να γίνει το δικό του χωρίς να ακούσει τους άλλους. Τα περισσότερα από τα σημαντικά θέματα της κοινότητας, όπως η οικονομία, ή τα στρατιωτικά σχέδια, είναι δύσκολο να τα κατανοήσουν οι αμύητοι. Πώς μπορεί να αξίζει το ίδιο η γνώμη του στρατηγού με του μαραγκού, όταν αυτό που συζητιέται είναι η στρατηγική άμυνας προ του εχθρού;

Επιπλέον, ο κόσμος αλλάζει γνώμη κάθε τρεις και λίγο∙ σήμερα πλήττουν και αγανακτούν με την ιδέα που χτες τους φαινόταν υπέροχη. Στην πλειονότητά τους ξεγελιούνται εύκολα. Οποιονδήποτε σοφιστή ή δημαγωγό λέει ωραία λόγια τον ακούνε περισσότερο από τον λογικό που επισημαίνει ελαττώματα ή προβλήματα. Κι όποιος δεν εξαπατάται εξαγοράζεται, γιατί ο όχλος δε θέλει τίποτε άλλο από χρήματα και διασκεδάσεις. Κτλ. κτλ…

ΕΝΑ ΕΡΓΟ ΤΕΧΝΗΣ

Υποθέτω ότι πολλές από αυτές τις αντιδημοκρατικές αντιρρήσεις –όλες, τολμώ να πω- σου ακούγονται πολύ γνωστές. Τις ακούς καθημερινά να διατυπώνονται εναντίον του ταπεινού δημοκρατικού καθεστώτος στο οποίο ζεις. Μη νομίζεις πως είναι κάτι το σημερινό, έστω κι αν αυτοί που τις αρθρώνουν τώρα υποθέτουν ότι κάνουν μια μεγάλη ανακάλυψη. Στην πραγματικότητα, είναι τόσο παλιές όσο και η ίδια η δημοκρατία. Και δικαίως, γιατί η εφεύρεση της δημοκρατίας είναι κάτι πάρα πολύ επαναστατικό για να γίνει αποδεκτό χωρίς παρεξήγηση… και όχι μόνο τον 5ο π.Χ. αιώνα, μα ούτε και στα τέλη του 20ου αιώνα μ.Χ.!

Το φυσιολογικό είναι να διατάζουν οι πιο δυνατοί, οι πιο έξυπνοι, οι πιο πλούσιοι, οι γόνοι των καλύτερων οικογενειών, αυτοί που σκέφτονται πιο βαθιά τα πράγματα ή έχουν σπουδάσει περισσότερο, οι πιο καλοί, οι πιο άγιοι, οι γενναιόδωροι, αυτοί που έχουν μεγαλοφυείς ιδέες για να σώσουν τους υπόλοιπους, οι δίκαιοι, οι αγνοί, οι πανούργοι, οι… όποιοι θέλεις, αλλά όχι όλοι!

Όλο αυτό, ότι δηλαδή η εξουσία είναι υπόθεση όλων, ώστε όλοι να παρεμβαίνουν, να μιλούν να ψηφίζουν, να εκλέγουν, να αποφασίζουν, να έχουν ευκαιρία να κάνουν λάθος, να προσπαθούν να εξαπατήσουν ή να επιτρέπουν να τους εξαπατήσουν, να διαμαρτύρονται, να παίρνουν τον λόγο χωρίς να τους τον δίνουν… δεν είναι κάτι το φυσικό, αλλά μια τεχνητή εφεύρεση, ένα αποσυντονιστικό στοίχημα ενάντια στη φύση και στους θεούς. Ένα έργο τέχνης.

Οι Έλληνες υπήρξαν μεγάλοι καλλιτέχνες∙ η δημοκρατία ήταν το αριστούργημά τους, το πιο τολμηρό και ρηξικέλευθο, το πιο συζητημένο έργο τους. Η εφεύρεση ότι καθένας μέσα στην κοινότητα έχει το δικαίωμα να μην επιτρέπει σε κανέναν να ζει σε βάρος του, να ευστοχεί ή να εξαπατάται από μόνος του, να είναι υπεύθυνος –ακόμα και σε ελάχιστο βαθμό- για τις επιτυχίες και τις αποτυχίες που του αναλογούν.

Το σύστημα αυτό δεν εγγυάται περισσότερες ευστοχίες από τις συνήθεις όταν διατάζει μόνο ένας ή λίγοι∙ ούτε εγγυάται καλύτερους νόμους, ούτε μεγαλύτερη δημόσια εντιμότητα, ούτε καν περισσότερη ευημερία. Το μόνο που εγγυάται είναι ότι θα υπάρχουν περισσότερες συγκρούσεις και λιγότερη ηρεμία – οι δεσποτικοί και οι τυραννίες δεν επιτρέπουν να κουνηθεί ούτε μύγα. Όμως ο Έλληνας προτιμούσε να συνδιαλέγεται με τους ίσους του παρά να υποταχτεί στα αφεντικά∙ προτιμούσε να κάνει ανοησίες που επέλεγε ο ίδιος παρά να απολαύσει επιτυχίες επιβεβλημένες από άλλους∙ ήθελε να επινοεί τους νόμους της πόλης του και να μπορεί να τους αλλάζει αν δεν λειτουργούσαν καλά, αντί να υποταχτεί στις αναντίρρητες εντολές της φύσης ή των θεών. Ήταν παράξενοι και πρωτότυποι εκείνοι οι Έλληνες∙ αλλά και πολύ γενναίοι.

ΟΙ ΔΟΥΛΟΠΡΕΠΕΙΣ

Η δημοκρατική εφεύρεση, αυτός ο κύκλος στο κέντρο του οποίου βρισκόταν η εξουσία, αυτή η συνέλευση με τις φωνές και τις συζητήσεις, είχε ως συνέπεια οι πολίτες –καθώς υπάγονταν σε ισονομία, στον ίδιο νόμο- να κοιτάζουν ο ένας τον άλλο. Οι δημοκρατικές κοινωνίες είναι πιο διάφανες από τις άλλες, διάφανες συχνά ως την αδιακρισία: όλοι είμαστε θέαμα ο ένας για τον άλλο. Οι απόλυτοι βασιλείς της αρχαιότητας ζούσαν σε απρόσιτα ανάκτορα, στα οποία δεν μπορούσε κανείς να μπει χωρίς την άδειά τους∙ εμφανιζόταν στον κοινό περιβεβλημένοι τη μεγαλύτερη μεγαλοπρέπεια, υπεράνθρωποι, ευθυτενείς, φροντίζοντας να δείχνουν υπεράνω των παθών και των φυσικών αναγκών οποιουδήποτε συνανθρώπου τους.

Οι υποτελείς έσκυβαν το κεφάλι με δουλοπρέπεια στο πέρασμά τους, χωρίς να τολμούν να τους κοιτάξουν. Στις κοινωνίες τύπου πυραμίδας για τις οποίες σου μίλησα, κάθε κοινωνική ομάδα δε γνώριζε το είδος ζωής που έκαναν οι ανώτεροι και δεν τολμούσε να κρίνει τις αρετές τους και τα ελαττώματά τους με το ίδιο μέτρο που έκρινε αυτά της δικής της τάξης.

Οι Έλληνες, αντιθέτως, εξαρτιόνταν όλοι από τους άλλους. Οι ικανότητες και τα χαρίσματα δε θεωρούνταν δεδομένα για κανέναν αλλά έπρεπε να αναδειχθούν… και να δημοσιοποιηθούν («δημοσιοποιώ», δείχνω στον δήμο, στον κόσμο, στους ίσους). Οι αδυναμίες και τα ελαττώματα ήταν επίσης θέματα δημόσιας χρήσης. Γι’ αυτό τελικά γεννήθηκαν στην Ελλάδα τα δύο καθαρά δημοκρατικά μαζικά θεάματα, αδιανόητα για τους Αιγύπτιους ή τους Πέρσες: ο αθλητισμός και το θέατρο.

Η ΕΥΓΕΝΗΣ ΑΜΙΛΛΑ

Ο αθλητικός συναγωνισμός προέρχεται απευθείας από την καθιέρωση της πολιτικής ισότητας. Υπάρχουν δύο λόγοι που το εξηγούν. Ο πρώτος είναι ότι οι παλιές ιεραρχήσεις, που βασίζονταν στην ευγένεια του αίματος, στη θεία επιλογή ή στην κατοχή πλούτου, έχαναν την ισχύ τους και κατέστη αναγκαίο να επινοηθούν άλλες πηγές κοινωνικής διάκρισης. Μάθημα σημαντικό, στο οποίο θα επιστρέψουμε παρακάτω, μιλώντας για κάποια σύγχρονα ολοκληρωτικά συστήματα:

Τα άτομα μιας κοινωνίας μπορούν να είναι ίσα –από πολιτική και νομική άποψη- αλλά ποτέ ανταλλάξιμα∙ θα είναι ίσα αλλά όχι ίδια. Κάθε ομάδα έχει ανάγκη από τύπους ανθρώπων που να αντιπροσωπεύουν το υπέροχο, να είναι άξιοι θαυμασμού, να ενσαρκώνουν το ιδανικό της ζωτικότητας με τον πληρέστερο τρόπο – θυμάσαι αυτό που λέγαμε πιο πριν για τις κοινωνίες ως μηχανές κοινοτικής αθανασίας. Οι Έλληνες θαύμαζαν το ανθρώπινο σώμα, την ενέργειά του και την ομορφιά του∙ οι αθλητικοί αγώνες χρησίμευαν ώστε να καθιερωθεί η διάκριση των σωμάτων και να αναδειχθεί η υπεροχή των καλύτερων. Ίσοι, ναι, αλλά όχι πανομοιότυποι… Ο δεύτερος λόγος είναι ότι μόνο οι ίσοι μπορούν να συναγωνιστούν μεταξύ τους.

Αν τον Φαραώ δεν μπορεί να τον κοιτάξει κανείς καταπρόσωπο, ακόμα λιγότερο μπορεί να τον νικήσει σε αγώνα δρόμου. Ο Νέρων διοργάνωσε διαγωνισμούς τραγουδιού με συνοδεία λύρας μόνο και μόνο για την ανόητη ευχαρίστηση να παίρνει αυτός όλα τα βραβεία… λες και θα τολμούσαν οι κριτές να μην του να δώσουν! Ούτε, βέβαια, με τους θεούς μπορεί να συναγωνιστεί κανείς, γιατί το κανονικό είναι να κερδίζουν εκείνοι και να τον τιμωρούν από πάνω ως ματαιόδοξο – τον δύστυχο τον Μαρσύα, που προσπάθησε να κερδίσει σε κάποιο μουσικό αγώνα τον ίδιο τον Απόλλωνα, ο θεός τον έγδαρε ζωντανό. Όχι, η ευγενής άμιλλα απαιτεί ανθρώπινη ισότητα, αμοιβαία αναγνώριση, συντροφικότητα στην αντιπαλότητα. Σήμερα γίνονται πολλά κηρύγματα εναντίον του ανταγωνιστικού χαρακτήρα της κοινωνίας μας. Ξεχνάμε πως ο ανταγωνισμός είναι ένας αλάνθαστος δείκτης της δημοκρατικής κοινωνίας, ότι οι μη ανταγωνιστικές κοινωνίες αποτελούνται από κλειστές κάστες, που βασίζονται στη συγγένεια εξ αίματος ή στη θεολογία. Για να ανταγωνιστεί στους άλλους πρέπει πρώτα να εξισωθείς μαζί τους. Για να ανταγωνιστείς τους άλλους χρειάζεσαι τους άλλους∙ κανένας δεν ανταγωνίζεται μόνος του.

Όποιοι γυρεύουν πάση θυσία να τυραννήσουν ή να εξολοθρεύσουν αντιπάλους δεν είναι πιο ανταγωνιστικοί από τους άλλους∙ το αντίθετο, αυτό που θέλουν είναι να τελειώσει ο ανταγωνισμός το συντομότερο…

ΘΕΑΤΡΟ ΚΑΙ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

Το θέατρο ήταν η άλλη σπουδαία κορωνίδα της ελληνικής δημοκρατίας. Μπορεί να υπήρχαν και σε άλλους πολιτισμούς ιεροτελεστίες και θρησκευτικές τελετές που να περιλαμβάνουν κάποιες μορφές συμβολικής αναπαράστασης, αλά στην Ελλάδα για πρώτη φορά οι άνθρωποι μετέτρεψαν σε θέαμα καθαρά ανθρώπινα πάθη και συγκινήσεις… έστω κι αν οι θεοί παρενέβαιναν πότε πότε στις συγκρούσεις τους. Σε κάθε θεατρική περίοδο οι Έλληνες παρακολουθούσαν κωμωδίες και τραγωδίες, δηλαδή τις χιουμοριστικές όψεις των ατομικών επιθυμιών και το φοβερό δράμα των συγκρούσεών τους.

Όπως σου είπα, κοίταζαν ο ένας τον άλλο κι έβλεπαν τις διαφορές τους μέσα από την πολιτική ισότητα∙ χάρη στο ότι συμπεριφέρονταν ως ίσοι αντιλήφθηκαν το πόσο διαφορετικό είναι το ένα άτομο από το άλλο! Υπάρχουν άνθρωποι γελοίοι με τον φανφαρονισμό τους, την απληστία τους, τη ματαιοδοξία τους∙ άλλοι είναι πονηροί και ψεύτες∙ κάποιοι –και κάποιες- δε σκέφτονται τίποτε άλλο από το πώς θα πηδηχτούν με τους διπλανούς τους –ή τις διπλανές τους- μετερχόμενοι κάθε είδους στρατηγικές∙ υπάρχουν έμποροι απατεώνες, παιδιά ακόλαστα, γονείς αυταρχικοί… Μη νομίζεις πως οι Αθηναίοι εκείνοι είχαν καμιά σπουδαία γνώμη ο ένας για τον άλλο.

Κοιτάζονταν, έβλεπαν τα ελαττώματα ή τα υπερέβαλλαν, γελούσαν ο ένας με τον άλλο. Σαν σύντροφοι, σου το είπα ήδη. Στην τραγωδία αναπαριστούσαν τα πρόσωπα εκείνα τα οποία διακατέχονταν από ένα πάθος τόσο απόλυτο που τα έκανε να ξεχάσουν εντελώς οτιδήποτε άλλο… και όλους τους άλλους. Πρόσωπα που είχαν δίκιο, αλλά μόνο εν μέρει, παρ’ όλο που πίστευαν ότι το είχαν εξολοκλήρου – στη δημοκρατία πάντα υπάρχουν και άλλα δίκια, τα δίκια των άλλων.

Ο χορός στην τραγωδία –που αντιπροσωπεύει τον λαό, τους άλλους, τη φωνή των άλλων- προσπαθεί να κάνει τον τραγικό ήρωα να μετριάσει και να συναινέσει, να μην αφεθεί να οδηγηθεί από αυτό ως το τέλος. Όταν δεν το πετυχαίνει, η τραγωδία καταλήγει σε καταστροφή – όμως δεν καταλήγουν «άσχημα» όλες οι τραγωδίες∙ θυμήσου την Ορέστεια. Καταλήγει σε καταστροφή επειδή κάποιος απολυτοποίησε το πάθος του πέρα από το ανθρώπινο, σαν να μην ήταν ίσος με τους άλλους και, ως εκ τούτου, να μην όφειλε να λάβει υπόψη του άλλες επιθυμίες και απόψεις παρά μόνο τις δικές του.

Το να γελάμε με τον πλησίον και να τρέμουμε μπροστά στις υπερβάσεις τις οποίες είμαστε ικανοί να κάνουμε σημαίνει ότι γελάμε με τον εαυτό μας κι ότι τρέμουμε για τον εαυτό μας. Το θέατρο γεννήθηκε σαν ένα όργανο δημοκρατικού στοχασμού γύρω από το άτομο, το οποίο, πέρα από θεούς και φύση, πρέπει να είναι ικανό να κυβερνήσει τον εαυτό του.

Πηγή: «Μιλώντας στο γιο μου» Φερνάντο Σαβατέρ, εκδόσεις Πατάκη.