Το ενδιαφέρον για το χορό απορρέει από την ιδιαίτερη αντίληψη για την ίδια την κουλτούρα και τον πολιτισμό που προβάλλεται σ’ αυτήν την τέχνη. Μέσα από το χορό εκφράζεται ταυτόχρονα η σωματική διάσταση, η απτότητα και η υλικότητα συνοδευμένη από μια διανοητική παραγωγή.

Ένας συνδυασμός που δεν έχει προηγούμενο εάν συγκριθεί με τις άλλες τέχνες. Ως ένα είδος ορισμού: «η δημιουργία ευαισθησίας όταν η νόηση την κυριεύει».

Ακόμα περισσότερο, φαίνεται να πιστεύει ότι το έργο τέχνης δεν είναι τόσο ένα πνευματικό δημιούργημα, μια ιδέα ή μια έννοια, αν και αυτές θα έλθουν στη συνέχεια. Είναι κυρίως έκφραση, ενέργημα, δηλαδή αισθητικότητα.

Το ποίημα υπάρχει όταν απαγγέλλεται. Το μουσικό κομμάτι όταν εκτελείται, αντίστοιχα συμβαίνει με τη ζωγραφική ή τη γλυπτική. Κυρίως όμως, πραγματοποιείται στην περίπτωση του χορού. Γιατί ο χορός είναι μόνο έκφραση και αν του αφαιρέσουμε αυτό το στοιχείο δεν μένει τίποτα.

Άχρηστη σκοπιμότητα

Ο άνθρωπος συνειδητοποίησε ότι κατέχει περισσότερες δυνάμεις από ό,τι χρειάζεται για να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της πρακτικής του ζωής καθώς και στην επιβίωσή του. Επίσης, ένα πολύ μεγάλο μέρος, μάλλον η συντριπτική πλειοψηφία των εντυπώσεων που λαμβάνει από τις αισθήσεις του, δεν του χρησιμεύει σε τίποτα, είναι γι’ αυτόν άχρηστες. «Δεν παίζουν κανένα ρόλο στη λειτουργία των ουσιωδών μηχανισμών για τη διατήρηση της ζωής». Μπορεί να τοποθετούμε όλη την αξία μας στη σκέψη. Αλλά αυτή η σκέψη δεν είναι αναγκαία σε τίποτα.

Ο άνθρωπος δεν είναι το ον που εγγενώς οδηγείται σε ένα τέλος –γνωστικό, ηθικό, αισθητικό- αλλά αυτός που διαχειρίζεται μια άχρηστη σκοπιμότητα. Ο χορός περιέχει όλα τα κατηγορήματα αυτής της άχρηστης σκοπιμότητας: στον κόσμο που δημιουργείται από το χορό δεν υπάρχει κανένας εξωτερικός στόχος, δεν υπάρχει αντικείμενο να παρουσιαστεί, να συνδεθεί, να ενσωματωθεί.

«Η απουσία σκοπού, η άρνηση των ερμηνεύσιμων κινήσεων… είναι τόσο αποφασιστικά αντίθετες με τις κινήσεις μας στον πρακτικό μας κόσμο και στις σχέσεις μας με αυτόν». Ταυτόχρονα, απουσιάζει από το χορό το τέλος ως κατάληξη. Τελειώνει γιατί έχει επιτευχθεί ένας στόχος; Δεν γνωρίζει τον τρόπο με τον οποίο θα τελειώσει, ακριβώς γιατί απουσιάζει αυτός ο στόχος. Τελειώνει εξαιτίας εξωτερικών παραγόντων που δεν έχουν σχέση με τον ίδιο: οι συνθήκες ενός θεάματος, η κόπωση, η έλλειψη ενδιαφέροντος αποτελούν τέτοιους λόγους.

Μεταφορά της σκέψης

Ο Πλάτων στους Νόμους και στην Πολιτεία, αναφέρεται στο χορό, θεωρώντας μάλιστα τον «αχόρευτο» άνθρωπο συνώνυμο του αμόρφωτου. Ωστόσο, τα παραδείγματα που περιγράφει, αφορούν μόνο μιμικούς χορούς που θεωρούνται κατάλληλοι για την εκπαίδευση των νέων, όπως ο ενόπλιος χορός των Κουρητών και ο σπαρτιατικός χορός των Διοσκούρων.

Στο χορό γίνεται σύμφωνα με τον Νίτσε, η αναγκαία μεταφορά της σκέψης. Στο Τάδε έφη Ζαρατούστρα η τέχνη του χορού αναγορεύεται ως το μεγάλο αντίπαλο του «πνεύματος της νωθρότητας» το οποίο καταγγέλλεται με σφοδρότητα. Δεν υπάρχει αντίστοιχο φιλοσοφικό κείμενο στο οποίο η εικόνα του χορού να μετατρέπεται σε κυρίαρχη μεταφορά της ίδιας της σκέψης.

Ο στοχαστής καλείται να μεταμορφωθεί σε χορευτή. Ο Ζαρατούστρα διακηρύσσει: «Επειδή μισώ το πνεύμα της νωθρότητας απευθύνομαι στο πουλί». Πρώτη μεταφορά πάνω στην έννοια του χορού. Στη συνέχεια επανέρχεται με μία ακόμα: «Αυτός που θα μάθει να πετά, θα δώσει στη γη ένα καινούριο όνομα, την ελαφρότητα».

Διαλεκτική της ελαφρότητας

Μπορεί η τέχνη να αποτελεί μια εσωτερική κατάσταση στην οποία να απουσιάζει ένα εξωτερικό συμφέρον, κάποιος στόχος. Όμως, στη διαδικασία του χορού υπάρχει πάντα ένα κεφαλαιώδες αντικείμενο «από το οποίο αποσπάται ή παραδίδεται, στο οποίο επιστρέφει, μόνο και μόνο για να ξαναπάρει από αυτό κάτι ώστε πάλι να δραπετεύσει…». Αυτό είναι η γη, το έδαφος, το σταθερό σημείο. Μέσα από τη σχέση με αυτά τα στοιχεία γεννιέται η διαλεκτική της ελαφρότητας που αναφέρει ο Νίτσε.

Ο χορός δεν περιορίζεται σε μια άσκηση, μια ψυχαγωγία, μια διακοσμητική τέχνη και κάποιες φορές σε ένα κοινωνικό παιχνίδι. Είναι κάτι πιο σοβαρό και, κατά κάποιο τρόπο, ιδιαίτερα σεβαστό. Κάθε εποχή που κατανόησε το ανθρώπινο σώμα ή που, τουλάχιστον, ανέδειξε το αίσθημα του μυστηρίου γι’ αυτόν τον οργανισμό, των δυνατοτήτων του, των ορίων του, το συνδυασμό ενεργητικότητας και ευαισθησίας που περικλείει, καλλιέργησε, λάτρεψε το Χορό.

Εξαντλητική έκταση

Είναι μια θεμελιώδης τέχνη, όπως το τονίζουν και το αποδεικνύουν η καθολικότητά του, το πανάρχαιο παρελθόν του, οι εορταστικές χρήσεις του, οι ιδέες και οι στοχασμοί που σε κάθε περίοδο παρήχθησαν. Ο Χορός είναι μία τέχνη που απορρέει από την ίδια τη ζωή, αφού δεν αποτελεί μόνο τη δράση ολόκληρου του ανθρώπινου σώματος, αλλά μια δράση που μεταφέρεται σε έναν κόσμο, σε ένα είδος χώρου-χρόνου, που σε κάθε περίπτωση δεν είναι ακριβώς ο ίδιος με αυτόν της πρακτικής ζωής.

Ο άνθρωπος συνειδητοποίησε ότι κατείχε περισσότερη δύναμη, περισσότερη ευελιξία, περισσότερες δυνατότητες στις αρθρώσεις και στους μυς από ό,τι χρειαζόταν για να ανταποκριθεί στις ανάγκες της ύπαρξης του. Και ανακάλυψε ότι κάποιες από αυτές τις κινήσεις του προσέδιδαν, μέσα από την επανάληψη, τη διαδοχικότητα ή την ευρύτητά τους, μια ευχαρίστηση που έφτανε σε ένα είδος μέθης, συχνά ιδιαίτερα έντονης. Και ότι μόνο μια ολοκληρωτική ανάλωση των δυνάμεών του, ένα είδος εξαντλητικής έκστασης, θα μπορούσε να διακόψει το ντελίριό του, την εκτραχυμένη σωματική κόπωση.

Μπορούμε να εκτελέσουμε ένα πλήθος ενεργειών οι οποίες δεν έχουν καμία πιθανότητα να βρουν χρήση στις αναγκαίες ή σημαντικές λειτουργίες της ζωής. Μπορούμε να σχεδιάσουμε έναν κύκλο, να κάνουμε γκριμάτσες στο πρόσωπό μας, να περπατήσουμε με ρυθμό. Όλα αυτά που επέτρεψαν να δημιουργηθεί η γεωμετρία, η κωμωδία και η στρατιωτική τέχνη, συνιστούν ενέργειες που καθαυτές είναι άχρηστες για τη ζωτική λειτουργία.

Διατήρηση της ύπαρξης

Έτσι, καθετί που σχετίζεται με τη ζωή, οι αισθήσεις μας, τα αρθρωμένα μέλη του σώματός μας, οι εικόνες και τα σήματα που απαιτούν τη δράση και τη διάθεση των ενεργειών μας, που συντονίζουν τις κινήσεις της μαριονέτας μας, θα μπορούσε αποκλειστικά να χρησιμοποιείται στην υπηρεσία των αναγκών μας που σχετίζονται με τη φυσιολογία και να περιορίζεται στο να συγκρούεται με το περιβάλλον που ζούμε ή να αμύνεται απέναντί του, με τρόπο ώστε η μοναδική ασχολία τους να έγκειται στη διατήρηση της ύπαρξής μας.

Θα μπορούσαμε να περιοριστούμε σε μια ζωή αποκλειστικά επικεντρωμένη στη φροντίδα του μηχανισμού της ζωής. Εντελώς αδιάφοροι ή αναίσθητοι απέναντι σε καθετί που δεν παίζει κάποιο ρόλο στους κύκλους των μετατροπών που συνθέτουν την οργανική μας λειτουργία. Χωρίς να συναισθανόμαστε, χωρίς να εκπληρώνουμε παρά μόνο το αναγκαίο, εκτελώντας μόνο μία περιορισμένη αντίδραση, μία περασμένη απόκριση μπροστά σε κάποια εξωτερική αφορμή.

Τα ζώα φαίνεται να μην προσλαμβάνουν τίποτα, να μην κάνουν τίποτα το άσκοπο. Χωρίς αμφιβολία το μάτι ενός σκύλου βλέπει τα άστρα, αλλά το είναι του σκύλου δεν δίνει καμία συνέχεια σε αυτό το θέαμα. Το αυτί του σκύλου αντιλαμβάνεται ένα θόρυβο που το εγείρει και το ανησυχεί, αλλά κρατάει μέσα από μία αντανακλαστική και ταυτόσημη ενέργεια. Δεν παραμένει επί πολύ στην αντίληψη.

Όλα τα παιχνίδια των ζώων μπορούν να ερμηνευτούν ως ενστικτώδεις παρωθήσεις που οφείλονται στην ανάγκη να καταναλώσουν μια πλεονάζουσα ενέργεια ή να διατηρήσουν σε μια κατάσταση εγρήγορσης ή σφρίγους τα όργανα που είναι προορισμένα για την επίθεση ή την άμυνα για την επιβίωση.

Επινόηση των τεχνών

Ο άνθρωπος είναι αυτό το μοναδικό ζώο που αντιλαμβάνεται τη ζωή, που απολαμβάνει μια αξία. Και αποδίδει όλη αυτήν την ευχαρίστηση στο γεγονός ότι ενδίδει στις άχρηστες αισθήσεις και τις ενέργειες που δεν έχουν φυσικό αντίκτυπο για τη ζωή.

Οι πιο βαθιές σκέψεις μας είναι οι πιο αδιάφορες για τη διαιώνιση μας και, κατά κάποιο τρόπο, άχρηστες σχετικά με αυτή.

Αλλά η πιο άπληστη περιέργειά μας που δεν είναι αναγκαία, η πιο συναρπαστική δραστηριότητά μας που κανένας σκοπός της ζωής δεν την απαιτεί, καταλήγουν στην επινόηση των τεχνών, των επιστημών, των καθολικών προβλημάτων. Στη δημιουργία αντικειμένων, μορφών ζητημάτων που θα μπορούσαμε εύκολα να προσπεράσουμε.

Η τέχνη όπως η επιστήμη, η καθεμιά σύμφωνα με τον τρόπο της, τείνουν να δημιουργήσουν ένα είδος χρησιμότητας μέσα απ το άχρηστο, ένα είδος αναγκαιότητας μέσα από το αυθαίρετο. Έτσι, η καλλιτεχνική δημιουργία δεν είναι τόσο μια δημιουργία έργων, όσο μια δημιουργία της ανάγκης έργων. Γιατί τα έργα είναι προϊόντα, προσφορά που προϋποθέτει ζήτηση, δηλαδή ανάγκες.

Όταν δεν είμαστε χορευτές, όταν συναντούμε δυσκολία όχι μόνο να χορέψουμε, αλλά να εξηγήσουμε το παραμικρό βήμα, όταν έχουμε στη διάθεσή μας μόνο το υλικό ενός μυαλού για να μελετήσουμε τα θαύματα που κάνουν οι κνήμες, βρίσκουμε σωτηρία μόνο σε κάποια φιλοσοφία. Δηλαδή όταν ξαναπιάνουμε τα πράγματα εκ του μακρόθεν, με την ελπίδα να εξαφανιστούν οι δυσκολίες μέσα από την απόσταση. Είναι πολύ πιο εύκολο να κατασκευάσεις ένα σύμπαν παρά να εξηγήσεις με ποιο τρόπο ένας άνθρωπος στέκεται στα πόδια του.

Αστείρευτη ενεργητικότητα

Ο Χορός, είναι μία μορφή του χρόνου. Δεν είναι παρά η δημιουργία ενός είδους Χρόνου ή ενός χρόνου εντελώς ξεχωριστού και ιδιαίτερου.

Το άτομο που χορεύει, κατά κάποιο τρόπο, φυλακίζεται μέσα σε μια χρονικότητα που γεννά το ίδιο. Μια διάρκεια φτιαγμένη από μια στιγμιαία ενέργεια, που έχει το χαρακτηριστικό να μη διαρκεί. Είναι ασταθής, σπαταλά το παροδικό, προχωρά μέσα από το αδύνατο, καταχράται το απίθανο. Και με τη δύναμη να αρνείται –εξαιτίας της προσπάθειάς – τη φυσική κατάσταση των πραγμάτων, δημιουργεί στο πνεύμα την ιδέα μια άλλης, εξαιρετικής κατάστασης, μιας κατάστασης που δεν θα ήταν μόνο δράση.

Μπορεί να συγκριθεί η κάθε χορεύτρια με μια φλόγα και τελικά με κάθε φαινόμενο που συντηρείται, προφανώς, από την έντονη ανάλωση μιας αστείρευτης ενεργητικότητας.

Επίσης, αντιλαμβάνεται ότι στην κατάσταση του χορεύειν, όλες οι αισθήσεις του σώματος, συγχρόνως κινητικές και κινούμενες είναι συνδεδεμένες με μία συγκεκριμένη σειρά. Ζητούν και βρίσκουν η μία την άλλη, σαν να μεταδίδονταν και να αντανακλώνταν πάνω στο αδιόρατο τοίχωμα του πεδίου των δυνάμεων ενός ζώντος οργανισμού.

Ναι αυτό το σώμα που χορεύει, φαίνεται να αγνοεί τα υπόλοιπα. Δεν γνωρίζει τίποτα για ό,τι το περιβάλλει. Θα λέγαμε ότι ακούει τον εαυτό του και μόνο αυτόν. Θα λέγαμε ότι δεν βλέπει τίποτα, τα μάτια που έχει δεν είναι παρά πετράδια, από αυτά τα άγνωστα κοσμήματα.

Προφανώς, η χορεύτρια βρίσκεται σε ένα άλλο κόσμο που δεν είναι πλέον αυτός που καθρεφτίζεται στο βλέμμα μας, αλλά αυτός που υφαίνεται από τα βήματά της και δημιουργείται από τις κινήσεις της. Αλλά σε αυτόν τον κόσμο δεν υπάρχει κανένας εξωτερικός στόχος ως προς τις ενέργειες.

Δεν υπάρχει αντικείμενο να παρουσιαστεί, να συνδεθεί, να ενσωματωθεί ή να δραπετεύσει. Ένα αντικείμενο που να είναι η ακριβής εκπλήρωση μίας ενέργειας και εξαρχής να δίνει στις κινήσεις μια εμφανή κατεύθυνση και μια αλληλουχία και συνεπώς, μία ορισμένη και βέβαιη κατάληξη.

Η χορεύτρια δεν κάνει τίποτα το εξωτερικό… Τίποτα δεν υπάρχει έξω από το σύστημα που φτιάχνει με τις κινήσεις της. Ένα σύστημα που μας φέρνει στο μυαλό ένα άλλο, διαφορετικό και ελάχιστα κλειστό, εκείνο που δημιουργεί τον ύπνο μας, του οποίου ως εντελώς αντίθετος νόμος είναι η ολοκληρωτική κατάργηση, η απουσία κάθε πράξης.

Ο χορός της φαίνεται σαν μια τεχνητή υπνοβασία που κατοικείται από ένα σύνολο αισθήσεων. Κάποιες μυϊκές ομάδες διαδέχονται η μία την άλλη, σύμφωνα με μία διαδοχή που επιτάσσει ο προσωπικός χρόνος της, η διάρκεια που είναι απολύτως δική της.

Η διαδοχή των στάσεων

Ένας ορισμός του καθαρού χορού δεν πρέπει να περιέχει τίποτα που να προλέγει ένα τέλος. Ασυνήθιστα γεγονότα τον σταματούν. Δεν έχει εσωτερικά όρια στη διάρκειά του, μόνο όρια που έχουν σχέση με τις συνθήκες ενός θεάματος. Είναι η κόπωση, η έλλειψη ενδιαφέροντος που υπεισέρχονται. Δεν γνωρίζει τον τρόπο με τον οποίο θα τελειώσει.

Τελειώνει όπως ένα όνειρο που θα μπορούσε αδιάκοπα να συνεχίζεται. Τελειώνει, όχι με την επίτευξη κάποιου σκοπού, γιατί δεν υπάρχει κανένας στόχος, αλλά από την εξάντληση ενός άλλου πράγματος που δεν βρίσκεται σε αυτόν.

Η τέχνη του χορού μακριά από το να είναι μια μάταιη ψυχαγωγία, μια ειδικότητα που περιορίζεται σε κάποια θεάματα που τέρπουν τους οφθαλμούς που την παρακολουθούν ή τα σώματα που παραδίδονται σε αυτή, είναι τόσο απλά μια γενική ποίηση της πράξης των ζωντανών όντων.

Απομονώνει και εξελίσσει τα ουσιώδη χαρακτηριστικά αυτής της πράξης, την απελευθερώνει, την ξεδιπλώνει και κάνει το σώμα που την κατέχει ένα αντικείμενο, του οποίου οι μεταμορφώσεις, η διαδοχή των στάσεων, η μελέτη των ορίων, των στιγμιαίων δυνατοτήτων του όντος, μας κάνουν αναγκαστικά να σκεφτούμε τη χρήση που ο ποιητής δίνει στο πνεύμα του.

Τις δυσκολίες που του βάζει, τις μεταμορφώσεις που αυτό υφίσταται, τις αποκλίσεις στις οποίες το προτρέπει, όλα αυτά που ενίοτε το απομακρύνουν υπερβολικά από το έδαφος, το αιτιακό, τις καθιερωμένες έννοιες και την κοινή λογική.

Τι είναι μια μεταφορά εάν ένα είδος πιρουέτας των ιδεών με την οποία προσεγγίζουμε τις διάφορες εικόνες ή τις διάφορες έννοιες; Και τι είναι όλες αυτές οι μορφές του λόγου που μεταχειριζόμαστε, όλα αυτά τα μέσα όπως οι ομοιοκαταληξίες, οι αντιστροφές, οι αντιθέσεις, παρά χρήσεις πάνω στις δυνατότητες της γλώσσας οι οποίες μας αποδεσμεύουν από τον πρακτικό κόσμο, για να μας δημιουργήσουν το ιδιαίτερο σύμπαν μας, προνομιακό τόπο του πνευματικού χορού;

Πηγή: «Η φιλοσοφία του χορού», Paul Valery

Εκδόσεις: Principia