Χάρης Στρατιδάκης
Σχολικός Σύμβουλος-Συγγραφέας
Πριν συνεχίσουμε την περιήγησή μας στην Κρητική Αναγέννηση μέσω της πάντα φιλόξενης εφημερίδας «Ρέθεμνος» θα πρέπει να αναφέρουμε ότι οι ενδιαφερόμενοι αναγνώστες μπορούν να τα δουν όλα στο πεδίο αν δηλώσουν έγκαιρα συμμετοχή στην ξενάγηση με τον τίτλο «Αναζητώντας την Αναγέννηση στα καντούνια και στις γρότες του Ρεθύμνου», που θα πραγματοποιηθεί την Κυριακή 17 Μαΐου στα πλαίσια των εφετινών «Ημερών Ρεθύμνου» του δραστήριου Συλλόγου Κατοίκων Παλιάς Πόλης. Εξαρχής θα πρέπει να διευκρινίσουμε ότι το φαινόμενο της Αναγέννησης στην κατακτημένη Κρήτη δεν μπορούσε να έχει ανάλογη έκταση με εκείνη που είχε στην Ευρώπη ή στη μητρόπολη Βενετία. Οπωσδήποτε όμως το νησί μας ήταν ένας από τους ελάχιστους ελληνικούς τόπους που επηρεάστηκε από την Ευρωπαϊκή Αναγέννηση και μάλιστα συμμετείχε σ’ αυτήν, στα μέτρα των δυνατοτήτων του. Αν θα επιχειρούσαμε να καταγράψουμε τους τομείς της τέχνης οι οποίοι συμμετείχαν στο φαινόμενο, αυτοί θα λέγαμε ότι ήταν η θρησκευτική ζωγραφική, η λογοτεχνία (που παλιότερα ονομάζαμε «Κρητικό Θέατρο»), η αρχιτεκτονική, η γλυπτική και η μουσική.
Το θέμα μας όμως σήμερα δεν είναι το «Κρητικό Θέατρο» αλλά η επιρροές της ευρωπαϊκής Αναγέννησης στην αρχιτεκτονική της Κρήτης και του Ρεθύμνου ειδικότερα. Και για να τις εντοπίσουμε θα πρέπει να οδηγηθούμε κατευθείαν στα μεγάλα κρητικά μοναστήρια, ιδιαίτερα της Δυτικής Κρήτης. Αν λοιπόν φτάσουμε τόσο στην Αγία Τριάδα των Μουρτάρων (ή Τζαγκαρόλων) και στη γειτονική μονή «Κυρία των Αγγέλων» στο Γουβερνέτο, θα βρεθούμε στην καρδιά της, όχι μόνο στον τομέα της αρχιτεκτονικής αλλά και σε εκείνον της γλυπτικής. Αξίζει να σταθούμε σε πολλά σημεία, αλλά αν χρειαστεί να σταθούμε σε δύο μόνο, τότε θα εντοπίσουμε την πύλη εισόδου στην Αγία Τριάδα, κατασκευασμένη με προσαρμογή αντίστοιχου σχεδίου του Σεμπαστιάνο Σέρλιο. Θα σταθούμε επίσης μπροστά στη σχετικά δυσεύρετη στην Κρήτη γλυπτική, παρότι ο μαργαϊκός ασβεστόλιθος που επικρατεί σε πολλά μέρη θα μπορούσε να την ευνοήσει: θα θαυμάσουμε τις ανθρωπόμορφες αποτροπιαστικές προσωπίδες στη βάση των κιόνων της πρόσοψης της μονής Γουβερνέτου.
Και μιας και βρισκόμαστε εκεί, δεν θα διστάσουμε να οδοιπορήσουμε και να κατεβούμε στο από αιώνων εγκαταλελειμμένο μοναστήρι του Καθολικού, στο ομώνυμο φαράγγι, όχι για να παρατηρήσουμε μια από τις μεγαλύτερες γέφυρες της Κρήτης προ του 20ου αιώνα αλλά την είσοδο του μοναστηριού και την πρόσοψη του καθολικού του. Εκεί, στη μέση του «πουθενά» (με τα σημερινά δεδομένα, ασφαλώς) θα βρούμε σε πλήρη ανάπτυξη την Αναγέννηση, γεγονός που τονίζεται και από τις χαραγμένες στους λίθους υπογραφές πολλών περιηγητών, που αναζητούσαν εκεί την Αναγέννηση και τον μοναχισμό. Οπωσδήποτε η κόπωση της οδοιπορίας δεν θα μας αποτρέψει από το επισκεφθούμε στη συνέχεια τα Μονή Γωνιάς στο Κολυμπάρι, για να διαπιστώσουμε ότι και εκεί η Αναγέννηση είναι ζωντανή σε θυρώματα και παράθυρα, αλλά και σε λεπτομέρειες, όπως τα φουρούσια και αλλού.
Από την δυτική εσχατιά της Κρήτης θα μεταφερθούμε στη συνέχεια στο κέντρο της, σε ένα μοναστήρι που έγινε παγκόσμια γνωστό δυόμισι αιώνες αργότερα για την ανατίναξή του αλλά που είναι εξίσου αξιόλογο και στην αρχιτεκτονική του. Θα πρέπει να διευκρινίσουμε ότι το Αρκάδι είχε την οικονομική δυνατότητα να συμμετάσχει στο κίνημα της Κρητικής Αναγέννησης, αφού αναγκαία προϋπόθεση για να υπάρξει τέχνη (πλην της λιτής λαϊκής) είναι η οικονομική ευμάρεια. Το Αρκάδι, φέουδο επί Βενετοκρατίας της οικογένειας Καλλέργη, είχε την πολυτέλεια να χτίζεται και να ξαναχτίζεται, ανάλογα με τις «μόδες» της κάθε εποχής. Αυτό ίσχυε τόσο για την πύλη εισόδου, που σήμερα δεν είναι η αρχική, όσο -και περισσότερο- για την πρόσοψη του καθολικού του, που πρόσφατα είχε την τύχη να υποστεί εκτεταμένη συντήρηση, που του απάλυνε τις πληγές της τιτανομαχίας. Η πρόσοψη αυτή, όπως και εκείνη της Μονής Μουρτάρων, έχει το πρότυπό της σε σχέδιο του Σεμπαστιάνο Σέρλιο και μας εισάγει από την Κρητική Αναγέννηση στον Μανιερισμό και το Μπαρόκ, εξέλιξη που ανέκοψε η οθωμανική κατάκτηση.
Τν Αναγέννηση όμως θα την αναζητήσουμε και σε άλλο προνομιακό τομέα, εκείνο της ύδρευσης και των κρηνών. Το ξεκίνημα δεν μπορεί να γίνει από αλλού, παρά από την Κρήνη Μοροζίνι, τα γνωστότερα ως «Λιοντάρια» του Ηρακλείου, με τις παραστάσεις του αναπτύγματός της (τρίτωνες, δελφίνια, οικόσημα, μυθολογικά τέρατα, θαλάσσιοι δαίμονες). Λείπει βέβαια το άγαλμα του Ποσειδώνα που την επέστεφε, γεγονός που καταντά ακατανόητη η ονομασία της «Τσιγάντε» (Γιγάντε) από τους προ τεσσάρων αιώνων προγόνους μας. Η περιήγησή μας στην Κρητική Αναγέννηση στον τομέα των κρηνών δεν θα μπορούσε να μην περιλάβει τις κρήνες Πρίουλι, Σαγκρέντο και Μπέμπο στην πρωτεύουσα του Βασιλείου της Κρήτης αλλά και εκείνη του Ιδομενέα στα Χανιά και οπωσδήποτε την κρήνη Ριμόντι, το καμάρι μας στο Ρέθυμνο.
Αλλά και οι κρήνες της υπαίθρου δεν υστέρησαν στις προκλήσεις της Αναγέννησης. Οι περισσότερές τους ήταν -όπως αντιλαμβανόμαστε- μοναστηριακές. Στην ύπαιθρο του Ρεθύμνου η Μονή Αττάλης ήταν εκείνη που ανταποκρίθηκε περισσότερο και όχι μόνο με την κρήνη της αλλά και με την πρόσοψη του καθολικού της, ιδιαίτερα αυτή. Δεν υστέρησαν και τα άλλα μοναστήρια, ακόμα και τα «φτωχά», όπως του Δισκουρίου, στο οποίο δεν μπορούμε παρά να προβληματιστούμε για τη διείσδυση ενός τόσο προωθημένου αρχιτεκτονικού ρεύματος στα εσώτερα του Μυλοποτάμου και των ορέων του, με την κομψότατη και λιτή κρήνη του. Τα ίδια περίπου συναισθήματα μας γεννά ένα άλλο αριστούργημα μοναστηριακής αρχιτεκτονικής και γλυπτικής, η κρήνη έξω από τον περίβολο της Μονής Βροντισίου στον Ζαρό, στην οποία μάλιστα έχουν χρησιμοποιηθεί και μέλη αρχαίων αγαλμάτων.
Καιρός όμως να εντοπίσουμε τη ματιά μας στο Ρέθυμνο και στα δικά του αναγεννησιακά μνημεία. Το μεγαλύτερο ίσως από αυτά είναι ο πίνακας των αρχών του 17ου αιώνα, που έχουμε την τύχη να απολαμβάνουμε και στις μέρες μας. Όπως το υπογράμμισαν ο Ανδρέας Νενεδάκης και στη συνέχεια ο Στυλιανός Αλεξίου, έχουμε μπροστά στα μάτια μας μια αναγεννησιακή πόλη. Βλέπουμε μια μικρή μεσογειακή αναγεννησιακή πόλη, με τα μέγαρά της, με τους 31 από τους 44 ναούς της και τα 8 μοναστήρια της, με την Φορτέτζα να φοβερίζει κάθε επίδοξο εισβολέα και με τα δημόσια μνημεία της. Πάνω μάλιστα και πέρα από αυτά, έχουμε μπροστά μας τους «πραγματικούς» ανθρώπους της Αναγέννησης, ευγενείς που κάνουν αμέριμνοι τη βόλτα τους και άλλους που καλπάζουν με τα άτια τους και προσπερνούν μα ταχύτητα τα κυνηγετικά τους σκυλιά. Έχουμε και άλλους «ζωντανούς» Ρεθεμνιώτες που ζεστάθηκαν από τον καλοκαιρινό ήλιο και έπεσαν στη θάλασσα μπροστά στα σπίτια τους για να δροσιστούν, όπως άλλωστε αυτό γινόταν μέχρι και τη δεκαετία του 1970. Έχουμε όμως και λιγότερο επώνυμους ανθρώπους της ρεθεμνιώτικης Αναγέννησης, εκείνους που οδηγούν το γαϊδουράκι τους φορτωμένο με δημητριακά για να τα αλέσουν στους μακρινούς Μύλους και στο νερόμυλο στους Ποταμούς και άλλους που επιστρέφουν από εκεί, ώστε να μπορέσουν να κορέσουν την πείνα τους με τον επιούσιο άρτο. Μπροστά μας έχουμε και άλλους απλούς ανθρώπους, που προσπαθούν να συμπληρώσουν τις πρωτεΐνες της φτωχής τους διατροφής με αλιεύματα από τη θάλασσα που ακουμπά τον τόπο τους, με ό,τι έχουν ο καθένας, με δίχτυα, με πεζόβολους, με καμάκια και με καθετές και με όλα τα άγχη μιας λαίλαπας που δεν μπορούν να αγνοήσουν ότι τους πλησιάζει, της οθωμανικής.
Στην πόλη αυτή οι κάτοικοι και οι επισκέπτες έχουν κάμποσες κρήνες για ξεδιψάσουν. Φρόντισε γι’ αυτό ο ρέκτοράς της Αλβίζε Ριμόντι, εφοδιάζοντάς την με τέσσερις συνολικά κρήνες. Όμως μόνο μία από αυτές έφτασε μέχρι τις μέρες μας, ευτυχώς η επισημότερη και πλουσιότερη, η γνωστή στους νεορεθεμνιώτες και ως «Βρυσάκια». Το 1626 ο ευεργέτης εκείνος επισκεύασε μια παλιότερη κρήνη. Την ανοικοδόμησε όμως με τις αναγεννησιακές τάσεις, με τέσσερις ραβδωτούς κιονίσκους με ιωνικές βάσεις, που πατούν πάνω στο υπερυψωμένο επίπεδο τριών γουρνών. Οι κίονες καταλήγουν σε κορινθιακά κιονόκρανα που υποβαστάζουν ένα πλούσιο θριγκό. Ο θριγκός αυτός συγκροτείται από επιστήλιο και διάζωμα, που με τη σειρά του αποτελείται από τέσσερα φουρούσια, διακοσμημένα με φύλλα άκανθας και που πάνω τους στηρίζεται ένα πλούσιο σε κυμάτια οριζόντιο γείσο. Ιδιαίτερα εντυπωσιακοί είναι οι κρουνοί του νερού, που αναπαράγουν το γνωστό αναγεννησιακό θέμα των προσωπίδων που παραπέμπουν σε λεοντοκεφαλές (και θα συναντήσουμε παρακάτω αν είμαστε παρατηρητικοί και στις υδρορροές της Λότζια).
Με την κρήνη Ριμόντι βρισκόμαστε στην καρδιά της ρεθεμνιώτικης Αναγέννησης. Ας μην ξεχνούμε ότι βοήθησε σ’ αυτό, άθελά του οπωσδήποτε, ο καταστροφέας της πόλης Ουλούτζ Αλή. Έτσι η Παλιά Πόλη του Ρεθύμνου είναι σήμερα η κατεξοχήν αναγεννησιακή κρητική πόλη, με τη μεγαλύτερη γκάμα σχετικών θυρωμάτων. Στην πόλη μας μάλιστα αναπτύχθηκαν και έφτασαν μέχρι τις μέρες μας και οι πέντε ρυθμοί της ευρωπαϊκής Αναγέννησης: ο κορινθιακός, ο ιωνικός, ο δωρικός, ο σύνθετος, ακόμη και ο ειδικότερος τοσκανικός. Θα χρειάζονταν πολλές ώρες για να επισκεφθούμε τα θυρώματα που διασώθηκαν στις 700 περίπου προσόψεις βενετσιάνικων σπιτιών της Παλιάς Πόλης. Αν αισθανόμαστε κουρασμένοι, μπορούμε να το κάνουμε νοερά είτε σε βιβλιοθήκη με το παλιότερο βιβλίο μας «Ρέθυμνο, οδηγός για την πόλη» είτε με την αφίσα «Θυρώματα του Ρεθύμνου» του Β. Παπιομύτογλου. Όλοι μας και οι μεταγενέστεροι από εμάς στηριχτήκαμε στην εξαίσια μελέτη της ομάδας του καθηγητή Ν. Μουτσόπουλου του 1973. Να σημειώσουμε εδώ ότι η πόλη μας δεν επιτρέπεται να είναι αγνώμων: θα πρέπει κάποτε να αποφασίσει να τον τιμήσει, εν ζωή, κι αυτόν και την Ιωάννα Στεριώτου και τον Ιορδάνη Δημακόπουλο, που μας έμαθαν να την σεβόμαστε και να την απολαμβάνουμε.
Κορινθιακό ρυθμό θα συναντήσουμε σχεδόν παντού και ιδιαίτερα στα θυρώματα της οδού Κλειδή (επίκρανα), Αγίας Βαρβάρας (κιονόκρανα) και Τομπάζη (κιονόκρανα). Ιωνικό ρυθμό θα θαυμάσουμε στα επίκρανα των θυρωμάτων των οδών Νικηφόρου Φωκά και Θεσσαλονίκης. Δωρικό ρυθμό θα παρατηρήσουμε στα θυρώματα της οδού Τσουδερών (παραστάδες) και Αρκαδίου (στο μέγαρο Δρανδάκη στις βάσεις, των κιόνων). Σύνθετο ρυθμό θα συναντήσουμε στο θύρωμα της οδού Αρκαδίου (παλιότερο Χάνι Παττακού), στα επίκρανα του θυρώματός του. Τοσκανικό ρυθμό τέλος θα βρούμε στο μετέπειτα τέμενος Βελή Πασά στον Μασταμπά, στο θύρωμα εισόδου αλλά και στο ελλείπον σήμερα θύρωμα του περιβόλου του τεκέ. Κι ακόμα διάσπαρτα στην πόλη θα συναντήσουμε θυρώματα με κεφάλια πολεμιστών (Ν. Φωκά και Τομπάζη), με ερωτιδείς (Κλειδή και Χάνι Παττακού) και με αρχαία ρητά στη λατινική γλώσσα (Κλειδή και Βερνάρδου) αλλά και στην ελληνική (Χάνι Παττακού), που διατυμπανίζουν της αρετή των τότε ενοίκων και την ανακούφιση που προσφέρει ο Θεός σε όποιον εναποθέτει σ’ αυτόν τις ελπίδες του.
Τα δύο σημαντικότερα όμως θυρώματα του Ρεθύμνου είχαν διαμορφωθεί σε δημόσια κτήρια, θρησκευτικού χαρακτήρα και τα δύο. Πρόκειται για τα θυρώματα στις μονές Σάντα Μαρία των Αυγουστινιανών και Άγιος Φραγκίσκος των Φραγκισκανών μοναχών. Τι να πρωτοθαυμάσουμε σ’ αυτά: το τεράστιο αναλογικά μέγεθός τους; Την αναπαραγωγή των ρωμαϊκών θριαμβικών τύπων, προτύπων άλλωστε της Ιταλικής Αναγέννησης; Τα ιδιαίτερα τονισμένα κλειδιά, με τη μορφή φουρουσιού στην πρώτη εκκλησία και φύλλου άκανθας στη δεύτερη; Τα σύνθετου ρυθμού κιονόκρανα του θυρώματος του Αγίου Φραγκίσκου, ενώ αυτό καθαυτό ανήκει στον κορινθιακό ρυθμό; Τα επιστήλια και των δύο θυρωμάτων που διαρθρώνονται σε πολλαπλά επίπεδα;
Μετά από τέτοια παραδείγματα, η μεταφορά σε θυρώματα όπως της Μεγάλης Πόρτας και της Φορτέτζας και σε οχυρώσεις όπως η περιμετρική της πόλης και του λόφου του Παλαιόκαστρου μας επαναφέρει από τα υψηλά επίπεδα της τέχνης στην πραγματικότητα. Και η πραγματικότητα ήταν ο διαφαινόμενος οθωμανικός κίνδυνος και η αναγκαιότητα και προτεραιότητα που προέκυπτε της ασφάλειας. Άλλωστε η Αναγέννηση στη Βενετία όπως είδαμε προέκυψε από αρχιτέκτονες οχυρωματικών έργων, σαν το Μικέλε Σανμικέλι. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν ότι ήταν ο ίδιος που σχεδίασε την οχύρωση των Χανίων και του Ρεθύμνου και πιθανότατα και τη γνωστή μας και ως Πύλη Γκουόρα (από τον τότε ρέκτορα του Ρεθύμνου Τζάκοπο Γκουόρο), όπως και τη Λότζια. Όμως, σε αντίθεση με την περισσότερο μεσαιωνική παρά αναγεννησιακή οχύρωση της πόλης, εκείνη της Φορτέτζας ανήκει στην εποχή της, την Αναγέννηση, και στις συνθήκες που διαμόρφωσε η χρήση της πυρίτιδας, αφού τα τείχη της είναι επικλινή προκειμένου να αποκρούουν χωρίς σημαντικές απώλειες τους μπάλες των κανονιών που θα τα στόχευαν.
Θα μείνουμε όμως ακόμη για λίγο για να θαυμάσουμε τα εναπομείναντα πέντε μέγαρα της κάτω πόλης, από τα συνολικά περίπου εκατό. Πρόκειται για την οικία στη μέση της οδού Αρκαδίου (αργότερα κονάκι Ιζέτ Πασά και σήμερα οικία Δρανδάκη), το Χάνι του Παττακού στον ίδιο δρόμο, την οικία (πιθανό αβαείο) της οδού Θεσσαλονίκης, την οικία της οδού Κλειδή, την οικία της οδού Βερνάρδου (σήμερα Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο Ρεθύμνης) και την οικία μεταξύ των οδών Μανουσάκη και Χάλη. Από αυτά μόνο το σημερινό της οικογένειας Δρανδάκη μπορούμε να αναγνωρίσουμε χωρίς προσπάθεια και να χαρούμε στον γνωστό αναγεννησιακό πίνακα Civitas Rethymnae.
Αναγέννηση όμως χωρίς Piazzetta, κέντρο της πολιτικοθρησκευτικής ζωής της Γαληνότατης Δημοκρατίας, χωρίς εκκλησία του Αγίου Μάρκου, χωρίς Πύργο του Ρολογιού, χωρίς Δουκικό Ανάκτορο, χωρίς Logetta και χωρίς Μαρκιανή Βιβλιοθήκη, δεν υπάρχει. Με τη σειρά του λοιπόν το Ρέθυμνο, επιδιώκοντας να μοιάσει στη μητέρα Βενετία, αντιπαρέθεσε μια μικρή εκκλησία (πιθανά του Αγίου Νικολάου), τον δικό του Πύργο του Ρολογιού, τη Λότζια του, την κρήνη Ριμόντι και μια εντυπωσιακή σειρά θολωτών εργαστηρίων. Και οι δύο πλατείες ήταν ανοιχτές στη θάλασσα, αφού και οι δύο πόλεις στήριζαν την ευημερία τους σ’ αυτήν. Η οθωμανική κατάκτηση του 1646 ήρθε να μετατρέψει σταδιακά την «Piazza» του Ρεθύμνου σε έναν απλό δρόμο και να την αντικαταστήσει με μια μεσόγεια πλατεία, τη γνωστότερη ως «Μεϊντάνι» ή «Πλάτανο», σηματοδοτώντας τη διαφοροποίηση και σε αυτό τον τομέα των δυο επικυρίαρχων και το τέλος των αναγεννησιακών οραμάτων.
Λίγο πριν τελειώσουμε την περιήγησή μας θα σταματήσουμε σε ένα μικρό (και εν πολλοίς κρυφό) θαύμα. Αντιλαμβανόμαστε ασφαλώς όλοι ότι το καθολικό του Αγίου Φραγκίσκου των φραγκισκανών μοναχών του Ρεθύμνου είναι ακόμη μέχρι σήμερα ένα επιφανές κτήριο, ιδιαίτερα αν το αντικρίσουμε από την Πλατεία Μικρασιατών. Ο αριθμός μάλιστα των τεσσάρων παρεκκλησίων του, από τα οποία μόνο τα δύο είναι ορατά, το καθιστά ακόμη εντυπωσιακότερο. Τα άλλα δύο, τα οποία επίσης κρύβουν εκπλήξεις, έχουν σήμερα τη χρήση καταστημάτων. Από τα ορατά, στο νότιο εντυπωσιάζει η χρήση του μαρμάρου και στο βόρειο το σταυροθόλιο και τα χαρακτηριστικά παράθυρα-φεγγίτες. Εκείνο όμως που παραμένει αόρατο και θα πρέπει να είμαστε αρκετά υποψιασμένοι για να το ανακαλύψουμε είναι η κορυφή του σταυροθολίου, η οποία έχει τη μαγική, βαθύτατα αναγεννησιακή-μανιεριστική μορφή της παρατιθέμενης φωτογραφίας.
Λίγο πριν αποχαιρετήσουμε την Αναγέννηση, η οποία στο Ρέθυμνο είχε προλάβει να περάσει στο στάδιο της μανιέρας των καλλιτεχνών και μόλις να γευτεί εκείνο της πληθωρικότητας του μπαρόκ, θα αποχαιρετήσουμε μαζί 64 εκπατρισμένα τέκνα του Ρεθύμνου. Τα έχω συγκεντρώσει όλα στο βιβλίο «Ρέθυμνο και θάλασσα» και επιφυλάσσομαι να προσκομίσω μια αυτοτελή μελέτη γι’ αυτά στο μέλλον. Για την ώρα ας κλίνουμε ευλαβικά το γόνυ σε μορφές όπως ο Μάρκος Μουσούρος, ο Φραγκίσκος Μπαρότσι, ο Ζαχαρίας Καλιέργης, ο Εμμανουήλ Λαμπάρδος, ο Ηλίας Μόσχος, ο Αντώνιος Πάντιμος, ο Δανιήλ Φουρλάνος και ο Γεώργιος Χορτάτσης, που αναγκάστηκαν να ξενιτευτούν, στο Χάνδακα, στα Ιόνια νησιά, στη Βενετία και αλλού, για να υπηρετήσουν εκεί την Ευρωπαϊκή Αναγέννηση, στα γράμματα αλλά και στη ζωγραφική και στη γλυπτική, και με τις επιδόσεις τους να κάνουν πράξη το λεχθέν «Ρεθεμνιώτες για τα γράμματα»! Οι οργανωτές λοιπόν του Αναγεννησιακού Φεστιβάλ θα πρέπει να γνωρίζουν όχι μόνο ότι η πόλη τους υπηρέτησε -άμεσα και έμμεσα- την Ευρωπαϊκή Αναγέννηση αλλά και ότι η ίδια βρίθει αναγεννησιακών παραδειγμάτων. Ας μην ψάχνουν να γεμίσουν με εισαγόμενες παραστάσεις το πρόγραμμά του, όπως τουλάχιστον συνέβαινε τα τελευταία χρόνια: η Αναγέννηση είναι εδώ, αρκεί να έχουμε τα μάτια και την παιδεία για να τη διακρίνουμε. Η πόλη που γεννήθηκε ο Χορτάτσης και οι άλλοι 63 αναγεννησιακοί επώνυμοι πολίτες είναι το Ρέθυμνο!
