Το ισχύον σύνταγμα επέστρεψε στη μόνη εύλογη αντίληψη αναφορικά με τη θρησκεία: αυτή της καθιέρωσης της θρησκευτικής ελευθερίας χωρίς διάκριση, χωρίς προνόμια, χωρίς ακόμα καμία υποχρέωση των ατόμων να δηλώσουν την προτίμησή τους προς ένα συγκεκριμένο δόγμα, αρκεί να τηρούν αμιγώς νομικούς εξωτερικούς τύπους.
Η πλήρης και αλώβητη ελευθερία άσκησης κάθε λατρείας είναι ευνοϊκή ως προς τη θρησκεία, όσο συμβαδίζει με τη δικαιοσύνη.
Αν η θρησκεία ήταν πάντα απόλυτα ελεύθερη, θα αποτελούσε, πιστεύω, αντικείμενο σεβασμού και αγάπης. Θα ήταν τελείως αδιανόητος ο αλλόκοτος φανατισμός που την καθιστά καθεαυτή αντικείμενο μίσους ή κακεντρέχειας. Αυτή η καταφυγή ενός δυστυχισμένου όντος σε ένα δίκαιο ον, ενός αδύναμου όντος σε ένα αγαθό ον, φρονώ ότι θα πρέπει να προκαλεί μόνο το ενδιαφέρον και τη συμπάθεια, ακόμα και εκείνων που τη θεωρούν χιμαιρική.
Τα αίτια των βασάνων μας είναι πολυάριθμα. Η κρατική εξουσία μπορεί να μας προγράψει, το ψεύδος να μας συκοφαντήσει. Οι δεσμοί μιας εντελώς επίπλαστης κοινωνίας μας πληγώνουν. Η άκαμπτη φύση μας πλήττει σε ό,τι αγαπάμε. Τα γηρατειά ζυγώνουν, ηλικία ζοφερή και βαριά, όπου τα αντικείμενα σκοτεινιάζουν και φαίνονται να απομακρύνονται, και όπου το ψύχος και η αχλή καλύπτουν οτιδήποτε μας περιβάλλει.
ΦΙΛΗ ΚΑΘΕ ΔΥΣΤΥΧΙΣΜΕΝΟΥ
Με τόσους πόνους, αναζητούμε παντού ανακούφιση και κάθε παρηγοριά διαρκείας έχει θρησκευτικό χαρακτήρα. Όταν οι άνθρωποι μας καταδιώκουν, δημιουργούμε ένα οποιοδήποτε καταφύγιο μακριά από αυτούς. Όταν βλέπουμε να μας εγκαταλείπουν οι πλέον προσφιλείς ελπίδες μας, η δικαιοσύνη, η ελευθερία ή η πατρίδα, παρηγορούμαστε με τη σκέψη ότι υπάρχει κάπου ένα ον που θα μας ανταμείψει για το ότι υπήρξαμε πιστοί, ακόμα και σε αυτή την εποχή, στη δικαιοσύνη, στην ελευθερία ή στην πατρίδα.
Όταν πενθούμε για κάτι αγαπημένο, ρίχνουμε μια γέφυρα πάνω από την άβυσσο και τη διαβαίνουμε νοερά. Και τέλος, όταν η ζωή μάς εγκαταλείπει, ξεκινάμε για μιαν άλλη ζωή. Έτσι, η θρησκεία είναι εκ φύσεως η πιστή συντρόφισσα, η πολυμήχανη και ακούραστη φίλη κάθε δυστυχισμένου.
Αλλά δεν είναι μόνον αυτά. Παρηγορήτρα της δυστυχίας μας, η θρησκεία είναι ταυτόχρονα το φυσικότερο όλων των συναισθημάτων. Όλες οι φυσικές μας αισθήσεις, όλα τα ηθικά μας αισθήματα την κάνουν να ξαναγεννιέται στις καρδιές μας, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε.
Όλα όσα μας φαίνονται απεριόριστα και παράγουν μέσα μας την αίσθηση της απεραντοσύνης –όπως η θέα του ουρανού-, όλα όσα οδηγούν στην τρυφερότητα ή στον ενθουσιασμό –όπως η συνειδητοποίηση μιας ενάρετης πράξης, μιας γενναιόδωρης θυσίας, ενός κινδύνου που αντιμετωπίστηκε θαρραλέα, ή ένας ξένος πόνος που μετριάσθηκε ή ανακουφίσθηκε-, όλα όσα διεγείρουν στα βάθη της ψυχής μας τα πρωτογενή στοιχεία της φύσης μας –όπως την περιφρόνηση της ακολασίας και το μίσος κατά της τυραννίας-, τρέφουν το θρησκευτικό συναίσθημα.
ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ
Αυτό το συναίσθημα συνδέεται στενά με όλα τα ευγενή, λεπτά και βαθιά πάθη. Όπως σε καθένα από όλα αυτά, υπάρχει και σε αυτό κάτι μυστηριώδες, και αυτό γιατί η κοινή λογική δεν μπορεί να ερμηνεύσει κανένα πάθος με ικανοποιητικό τρόπο. Ο έρωτας, αυτή η αποκλειστική προτίμηση για ένα πρόσωπο προς το οποίο για μεγάλο διάστημα θα μπορούσαμε να είμαστε αδιάφοροι και με το οποίο τόσα άλλα μοιάζουν∙ η ανάγκη για δόξα, αυτή η δίψα για διασημότητα που θέλουμε να διατηρηθεί και μετά το θάνατό μας.
Η χαρά που βρίσκουμε στην αφοσίωση, χαρά αντίθετη με το κοινό ένστικτο του εγωισμού∙ η μελαγχολία, αυτή η θλίψη αιτία, στο βάθος της οποίας βρίσκεται μια ευχαρίστηση που δεν μπορούμε να αναλύσουμε∙ χίλια άλλα αισθήματα που αδυνατούμε να περιγράψουμε και τα οποία μας γεμίζουν με ακαθόριστες εντυπώσεις και συγκεχυμένα συναισθήματα∙ όλα τούτα τα ανεξήγητα για την αυστηρή λογική συγγενεύουν με το θρησκευτικό συναίσθημα.
Όλα τους ευνοούν την ανάπτυξη της ηθικής. Βγάζουν τον άνθρωπο από τον περιορισμένο κύκλο των ενδιαφερόντων του. Αποκαθιστούν στην ψυχή εκείνη την ευελιξία, τη λεπτότητα και την ανάταση που καταπνίγει τη ρουτίνα της καθημερινής ζωής και τους υπολογισμούς που τη συνοδεύουν. Ο έρωτας το πλέον σύνθετο από αυτά τα συναισθήματα, επειδή έχει ως στόχο μια καθορισμένη απόλαυση, επειδή ο σκοπός αυτός βρίσκεται κοντά μας και επειδή καταλήγει στον εγωισμό. Το θρησκευτικό συναίσθημα, για τον αντίθετο λόγο, αποτελεί το αγνότερο όλων αυτών των παθών. Δε μας εγκαταλείπει μαζί με τη νιότη. Και ενίοτε ενισχύεται στην προχωρημένη ηλικία, σα να μας το έδωσε ο Ουρανός για παρηγοριά στην πλέον στερημένη περίοδο της ζωής μας.
Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΗΣ ΘΥΣΙΑΣ
Ένας μεγαλοφυής άνθρωπος έλεγε ότι η θέα του Απόλλωνα του Belvedere ή ενός πίνακα του Ραφαήλ τον έκανε καλύτερο. Πραγματικά, στη θέαση του ωραρίου, σε οποιαδήποτε μορφή του, υπάρχει κάτι που μας αποσπά από τον εαυτό μας, κάνοντας μας να αισθανθούμε ότι η τελειότητα αξίζει παραπάνω από εμάς. Η πεποίθηση αυτή με τη σειρά της μας εμπνέει μια στιγμιαία ανιδιοτέλεια και εγείρει εντός μας τη δύναμη της θυσίας που αποτελεί την πηγή κάθε αρετής.
Υπάρχει στο συναίσθημα –ανεξάρτητα από την προέλευση του- κάτι που κάνει το αίμα μας να ρέει ταχύτερα, που μας παρέχει ένα είδος ευεξίας, που διπλασιάζει την αίσθηση της ύπαρξης και των δυνάμεών μας και, με αυτούς τους τρόπους, μας καθιστά ευεπίφορους σε μια γενναιοδωρία, σε ένα θάρρος και σε μια συμπάθεια που υπερβαίνουν τη συνηθισμένη μας διάθεση. Ακόμα και ο διεφθαρμένος άνθρωπος γίνεται καλύτερος, όταν συγκινείται και για όσο συγκινείται.
Δεν εννοώ καθόλου ότι η απουσία θρησκευτικού συναισθήματος πιστοποιεί, για κάθε άτομο, την απουσία ηθικής. Υπάρχουν άνθρωποι που κυριαρχούνται από το νοητικό στοιχείο, και δεν κάμπτονται παρά μόνο ενώπιον απτών αποδείξεων. Οι άνθρωποι συνήθως απορροφούνται από βαθείς στοχασμούς, και προστατεύονται ως επί το πλείστον από φθοροποιούς πειρασμούς μέσω της απόλαυσης της μελέτης ή της συνήθειάς τους να σκέπτονται.
Συνεπώς, μπορούν να αρθρώσουν μια ευσυνείδητη ηθική. Αλλά, όσον αφορά το πλήθος των χυδαίων ανθρώπων, η απουσία θρησκευτικού συναισθήματος, που δεν οφείλεται διόλου σε παρόμοια αίτια, προδίδει συνήθως, κατά τη γνώμη μου, ψυχρή καρδιά, επιπολαιότητα, ψυχή απορροφημένη σε ποταπά και χαμερπή ενδιαφέροντα, καθώς και μεγάλη στειρότητα φαντασίας. Εξαιρώ την περίπτωση στην οποία οι θρησκευτικές διώξεις θα μπορούσαν να εξοργίσουν ανθρώπους της προηγούμενης κατηγορίας.
Το αποτέλεσμα των διώξεων είναι η εξέγερση ενάντια σε ό,τι επιβάλλουν, και τότε ενδέχεται άνθρωποι λογικοί αλλά υπερήφανοι, αγανακτισμένοι από μια θρησκεία που τους επιβλήθηκε, να απορρίψουν άκριτα οτιδήποτε σχετίζεται με τη θρησκεία. Αυτή, όμως, είναι μια περιθωριακή εξαίρεση, που δεν αλλάζει σε τίποτε τη γενική μου θέση.
ΟΙ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΤΗΣ ΑΙΣΘΗΣΗΣ
Δε θα είχα κακή γνώμη για ένα φωτισμένο άνθρωπο, αν μου τον παρουσίαζαν ως ξένο προς το θρησκευτικό συναίσθημα. Αλλά ένας άνθρωπος που είναι ανίκανος να δοκιμάσει αυτό το συναίσθημα, μοιάζει στερημένος από μια πολύτιμη ικανότητα και με απόκληρο της φύσης. Αν μου προσάψουν ότι δεν καθορίζω με τρόπο αρκετά ακριβή το θρησκευτικό συναίσθημα, θα ρωτούσα με τη σειρά μου πώς μπορεί να προσδιοριστεί με ακρίβεια αυτό το ακαθόριστο και διεισδυτικό στοιχείο της ηθικής μας αίσθησης, το οποίο εκ φύσεως αψηφά όλες τις προσπάθειες της γλώσσας;
Πώς να προσδιορίσουμε την εντύπωση μιας σκοτεινής νύχτας, ενός παλιού δάσους, του ανέμου που στενάζει μέσα από τα ερείπια ή πάνω από τα μνήματα, του ωκεανού που εκτείνεται πέρα από το βλέμμα; Πώς να προσδιορίσουμε το συναίσθημα που μας προκαλούν να τραγούδια του Σκώτου βάρδου Ossian, ο ναός του Αγίου Πέτρου, η μελέτη του θανάτου, η αρμονία των μορφών ή των σχημάτων;
Πώς να προσδιορίσουμε την ονειροπόληση, αυτό το εσωτερικό τρεμούλιασμα της ψυχής, πώς να διαπιστώσουμε το πώς συμπλέκονται κα το πώς χάνονται, σε μια μυστηριώδη σύγχυση, όλες οι δυνάμεις της αίσθησης και της σκέψης; Στο βάθος όλων αυτών υπάρχει η θρησκεία. Κάθε τι ωραίο, κάθε τι οικείο, κάθε τι ευγενές, συμμετέχει στη θρησκεία.
Η θρησκεία είναι το κοινό κέντρο όπου ενώνονται –πέρα από την επίδραση του χρόνου και την ακτίνα δράσης της κακίας- όλες οι ιδέες της δικαιοσύνης, της αγάπης, της ελευθερίας, του οίκτου, οι οποίες, σε τούτο το εφήμερο κόσμο συγκροτούν την αξιοπρέπεια του ανθρώπινου γένους.
Είναι η μόνιμη παράδοση κάθε πράγματος που παραμένει ωραίο, μεγάλο και καλό μέσα στην εξαχρείωση και την αδικία όλων των αιώνων.
Είναι η αιώνια φωνή που απαντά στην αρετή στη δική της γλώσσα, η έκκληση του παρόντος στο μέλλον, της γης στον ουρανό, η σεπτή καταφυγή όλων των καταπιεσμένων σε όλες τις περιστάσεις, η τελευταία ελπίδα της αθωότητας που θυσιάζεται και της αδυναμίας που ποδοπατείται.
ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ
Γιατί, λοιπόν, αυτή η σταθερή σύμμαχος, αυτή η αναγκαία αρωγός, αυτό το μοναδικό αμυδρό φως στο ζόφο, υπήρξε στόχος συχνών και λυσσαλέων επιθέσεων σε όλους τους αιώνες; Για ποιο λόγο η τάξη που ανακηρύσσεται αντίπαλος της θρησκείας υπήρξε σχεδόν πάντα η πλέον φωτισμένη, η πλέον ανεξάρτητη και η πλέον μορφωμένη; Αυτό συμβαίνει, επειδή η φύση της θρησκείας έχει αλλοιωθεί. Ο άνθρωπος καταδιώχθηκε μέχρι και σε αυτό το τελευταίο του καταφύγιο, μέσα σε τούτο το ενδόμυχο ιερό της ύπαρξής του.
Η θρησκεία έχει μεταμορφωθεί στα χέρια της εξουσίας σε απειλητικό θεσμό. Αφού την είδαμε να προκαλεί τα σημαντικότερα από τα βάσανά μας, η εξουσία απαίτησε τον έλεγχο και της ίδιας της παρηγοριάς του ανθρώπου. Η δογματική θρησκεία, δύναμη εχθρική και διωκτική, θέλησε να υποτάξει στο ζυγό της τη φαντασία με τους συνειρμούς της, και την καρδιά με τις ανάγκες της. Κατήντησε μάστιγα, χειρότερη από εκείνες που ήταν προορισμένη να μας κάνει να λησμονήσουμε.
Αυτός είναι ο λόγος που, σε όλες τις εποχές, οι άνθρωποι διακήρυσσαν την ηθική τους ανεξαρτησία, αυτή την αντίσταση στη θρησκεία, η οποία έδινε την εντύπωση ότι στρέφεται ενάντια στο γλυκύτερο των αισθημάτων μας, ενώ στην πραγματικότητα στρεφόταν κατά της καταπιεστικότερης τυραννίας.
Η έλλειψη ανοχής, με το να θέσει τη βία πλάι στην πίστη, συνέδεσε το θάρρος με την αμφιβολία. Το μένος των πιστών ενίσχυσε τη ματαιοδοξία τω απίστων, και έτσι ο άνθρωπος έφτασε στο σημείο να θεωρεί ένα σύστημα το οποίο, φυσιολογικά, θα έπρεπε να θεωρεί συμφορά.
Οι διώξεις προκαλούν την αντίσταση. Η εξουσία, απειλώντας οποιαδήποτε διαφορετική γνώμη, προκαλεί όλα τα αξιόλογα πνεύματα να εκφράζουν αυτήν ακριβώς τη γνώμη. Υπάρχει στον άνθρωπο η αρχή να εξεγείρεται εναντίον κάθε πνευματικού περιορισμού. Αυτή η αρχή μπορεί να τον οδηγήσει σε ακρότητες, μπορεί να καταστεί πρόξενος πολλών εγκλημάτων. Αλλά απορρέει από όλα εκείνα τα ευγενή και ενδόμυχα στοιχεία της ψυχής μας.
ΑΙΤΙΑ ΑΝΑΤΑΣΗΣ
Ανέκαθεν, το φρόνημα των αθρήσκων δεν παρέμενε ανενόχλητο. Δεν είχαν ποτέ το χρόνο ή την ελευθερία να εξετάσουν με ησυχία τη δική τους άποψη. Στα μάτια τους αυτή αποτελούσε πάντα μια ιδιοκτησία, την οποία ήθελαν να υφαρπάξουν. Αφιέρωναν λιγότερο χρόνο για να εμβαθύνουν σε αυτή, από όσο για να τη δικαιολογήσουν και να την υπερασπίσουν.
Αλλά, ας τους αφήσουμε στην ησυχία τους. Θα ρίξουν σύντομα ένα θλιμμένο βλέμμα στον κόσμο, τον οποίο αποστέρησαν από την ευφυΐα και την υπέρτατη καλωσύνη. Θα ρίξουν σύντομα ένα θλιμμένο βλέμμα στον κόσμο, τον οποίο αποστέρησαν από την ευφυΐα και την υπέρτατη καλωσύνη. Θα εκπλαγούν και οι ίδιοι από τη νίκη τους.
Η ένταση του αγώνα, ο ζήλος για την επανάκτηση του δικαιώματος να ερευνούν και να εξετάζουν, όλα αυτά τα αίτια ανάτασης δε θα τους στηρίζουν πλέον. Η φαντασία τους, προσανατολισμένη μέχρι τότε στην επίτευξη των στόχων τους, θα αναδιπλωθεί άεργη και απομονωμένη. Θα βλέπουν τον άνθρωπο μόνο του σε έναν κόσμο που αναγκαστικά θα τον καταπιεί.
Το σύμπαν δεν έχει ζωή: φευγαλέες, περιστασιακές και απομονωμένες γενιές περνούν από αυτό, υποφέρουν και πεθαίνουν. Κανένας δεσμός δεν υπάρχει μεταξύ αυτών των γενεών, των οποίων η μοίρα σε αυτό τον κόσμο είναι πρώτα ο πόνος και έπειτα η εκμηδένιση. Κόβεται κάθε επικοινωνία μεταξύ του παρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος.
Καμιά φωνή δεν αντηχεί από τις γενιές που δεν υπάρχουν πια μέχρι τις γενιές του σήμερα, και η φωνή των τελευταίων θα χαθεί μια μέρα αναγκαστικά μέσα στην ίδια αιώνια σιωπή. Ποιος δε βλέπει ότι, αν η δυσπιστία δεν είχε συναντήσει την έλλειψη ανοχής, τα αποθαρρυντικά στοιχεία αυτού του συστήματος θα είχαν επιδράσει στην ψυχή αυτών που το υποστηρίζουν, και θα τους έκαναν τουλάχιστον να παραμείνουν απαθείς και σιωπηλοί;
ΕΞΟΥΣΙΑ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ
Όσο η εξουσία αφήνει τη θρησκεία απόλυτα ελεύθερη, κανείς δε θα ενδιαφερθεί να στραφεί κατά της θρησκείας. Ο νους ο ίδιος δε θα το σκεφθεί. Αν, όμως η εξουσία αξιώσει να υπερασπίζεται τη θρησκεία, αν θελήσει προπάντων να την καταστήσει σύμμαχό της, η πνευματική ανεξαρτησία δε θα βραδύνει να στραφεί εναντίον της.
Με οποιονδήποτε τρόπο και αν επέμβει μια κυβέρνηση σε ό,τι έχει σχέση με τη θρησκεία, θα κάνει κακό.
Θα κάνει κακό, εφόσον θελήσει να διατηρήσει την αντίθεση της θρησκείας προς το εξεταστικό πνεύμα, δεδομένου ότι η εξουσία δεν μπορεί να επιδράσει στο φρόνημα. Επιδρά μόνο σε ό,τι σχετίζεται με το συμφέρον.
Τι κέρδος αποκομίζει παρέχοντας την εύνοιά της σε άτομα που εκφράζουν μόνον αποδεκτές απόψεις; -Να απομακρύνει όσους εκφράζουν ελεύθερα τις σκέψεις τους, όσους, κατά συνέπεια, είναι τουλάχιστον ειλικρινείς. Οι υπόλοιποι γνωρίζουν με ένα εύκολο ψέμα να αποφεύγουν τα μέτρα που λαμβάνει. Τα μέτρα αυτά θίγουν τους ευσυνείδητους, ενώ αποδεικνύονται ανίσχυρα εναντίον ανθρώπων που ήταν ή έγιναν διεφθαρμένοι.
Πηγή: «Περί Ελευθερίας», BENJAMIN CONSTANT,
εκδόσεις: ΖΗΤΡΟΣ/Σκέψη
