Ο ορισμός της βίας
Ο Glasser μας δίνει έναν περιγραφικό ορισμό για τη βία, σύμφωνα με τον οποίο η βία είναι «η σκόπιμη πρόκληση σωματικής βλάβης σε κάποιον τρίτο». Υπάρχουν πολλοί τρόποι με τους οποίους τα παιδιά μπορούν να εκφραστούν βίαια απέναντι στους άλλους –με κλοτσιές, χτυπήματα, σπρωξίματα, φτύσιμο, πετώντας αντικείμενα, με προσβολές, φοβερές, επιθέσεις και ανθρωποκτονίες- αλλά και απέναντι στον εαυτό τους, με αυτοτραυματισμούς (χτυπήματα του κεφαλιού τους στον τοίχο, γδαρσίματα ή κοψίματα) και με αυτοκτονίες.
Αύξηση στη βία των νέων
Δυστυχώς, παρά τις τεράστιες προόδους της κοινωνίας μας, τα παιδιά εξακολουθούν να υποφέρουν και υπάρχει υψηλό ποσοστό παιδικών διαταραχών. Η παιδική βία είναι μία μόνο όψη των πολλαπλών προκλήσεων που μπορεί να βιώσουν τα παιδιά συναισθηματικά, η οποία δημιουργεί σημαντικά προβλήματα και εντάσεις στο περιβάλλον. Παρόλο που οι έρευνες δείχνουν ότι το μοτίβο και η εμφάνιση ανθρωποκτονιών από παιδιά παραμένουν γενικά σταθερά σε ποσοστό, ο αριθμός των βίαιων ανηλίκων συνεχώς αυξάνεται –ο αριθμός των παιδιών που έλαβαν προειδοποιητική σύσταση ή καταδικάστηκαν για βίαια παραπτώματα στην Αγγλία και την Ουαλία το 1994 ήταν 580 ανά 100.000.
Από το 1997 το ποσοστό για πολλοστή φορά αυξήθηκε, υποδεικνύοντας ότι το 87% των αγοριών κάτω των 14 ετών και το 55% των αγοριών μεταξύ 14 και 18 ετών έλαβαν προειδοποιητική σύσταση για βιαιότητες που διέπραξαν σε βάρος κάποιου τρίτου. Η αύξηση της ανήλικης βίας την τελευταία δεκαετία ανάγκασε τα Ηνωμένα Έθνη να δημοσιεύσουν μια λεπτομερή μελέτη με τίτλο «Νεανική βία».
Η μελέτη επισημαίνει την ανάγκη τόσο για μεγαλύτερη κατανόηση της νεανικής βίας (για πρόληψη και θεραπεία), όσο και αύξηση της δικής μας υποστήριξης/βοήθειας στα παιδιά που βρίσκονται σε τέτοιου είδους επίφοβες καταστάσεις, αλλά και σ’ εκείνα που επηρεάζονται από αυτές. Στον πρόλογο της αναφοράς προς τα Ηνωμένα Έθνη, ο Νέλσον Μαντέλα μάς λέει αυτά που θέλουμε να ακούσουμε: «Χρωστάμε στα παιδιά μας –τους πιο εύθραυστους πολίτες οποιασδήποτε κοινωνίας- μια ζωή χωρίς βία και φόβο» και κλείνει τονίζοντας την ανάγκη να ανακαλύψουμε τις ρίζες της βίας.
Η σύνοψη της λεπτομερούς και περιεκτικής αναφοράς των Ηνωμένων Εθνών (WHO, 2020b) θίγει το σπουδαίο ζήτημα ότι «η συνεχής ενημέρωση στο θέμα πρόληψης της βίας είναι μόλις το πρώτο βήμα για την αντιμετώπισή της» και τονίζει ότι σκοπός της αναφοράς είναι «να εξαλείψει τη μυστικοπάθεια, τα ταμπού και το συναίσθημα του αναπόφευκτου που περιστρέφεται γύρω από τη βίαιη συμπεριφορά, ενθαρρύνοντας τον δημόσιο διάλογο που θα μας βοηθήσει να κατανοήσουμε αυτό το εξαιρετικά περίπλοκο φαινόμενο».
Στην αναφορά επισημαίνεται ότι το 2000, οι θάνατοι που προκλήθηκαν από νεαρά άτομα (μεταξύ 10 και 29 ετών) προς άλλα νεαρά άτομα έφτασαν τους 199.000 (9,2 ανά 100.000) και ότι «για κάθε νεαρό άτομο που θανατώνεται βίαια, περίπου 20-40 δέχονται τραύματα που απαιτούν νοσοκομειακή περίθαλψη».
Βία και κακοποίηση
Τα παιδιά που μεγαλώνουν σε επικίνδυνο, αδιάφορο και κενό περιβάλλον έρχονται αντιμέτωπα με αναρίθμητες προκλήσεις και διλήμματα, ιδιαίτερα σε σχέση με τη συναισθηματική και ψυχολογική τους ανάπτυξη. Ο Renn (2000), στην κλινική του έρευνα ως υπεύθυνος επιτήρησης, επιβεβαιώνει κάτι που έχει υποστηριχθεί από πολλούς ερευνητές και κλινικούς ότι «οι νεαροί παραβάτες έχουν ιστορικό κακοποίησης και απώλειας σε ποσοστό έως και 90% του πληθυσμιακού δείγματος». Ο Renn λέει ότι η εκδραμάτιση του άλυτου τραύματος με εγκληματικό τρόπο αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της συμπεριφοράς των νεαρών παραβατών με τους οποίους εργάζεται.
Για ένα παιδί που δεν έχει τρόπο να πάρει αυτό που ενδεχομένως χρειάζεται, οι επιλογές είναι λίγες. Υπάρχει, βέβαια, η κατάθλιψη, η απομόνωση, οι μαθησιακές δυσκολίες, το άγχος, τα προβλήματα ύπνου, οι διαταραχές πρόσληψης τροφής, οι συμπεριφορικές και συναισθηματικές δυσκολίες και –η πιο παραμελημένη από όλες- η βία. Τα παιδιά που είναι βίαια κλείνονται στον εαυτό τους και σε έναν κόσμο που τους κάνει να νιώθουν προστατευμένα.
Ο κόσμος αυτός, αν και στηρίζεται στον φόβο, στην επιθετικότητα και τη βία, κρύβει υπερβολική ανάγκη, επώδυνες εξαρτήσεις και αδυναμία. Η πραγματικότητα της ψυχής έχει μεγάλη δύναμη, όμως το ίδιο ισχύει και για την πραγματικότητα της κοινωνίας. Το βίαιο παιδί δεν είναι πλάσμα της φαντασίας του θεραπευτή, ούτε μιλάμε για κάποια ψευδαίσθηση του παιδιού –η βία είναι πολύ πραγματική, ισχυρή και εξαιρετικά οδυνηρή για ένα παιδί που βρίσκει όλες τις άλλες διεξόδους κλειστές, εσωτερικές και εξωτερικές.
Το παιδί που επέλεξε τη βία έναντι της κατάθλιψης, το έκανε για να επιβιώσει. Εάν διάλεγε το δεύτερο, θα κατέληγε το δύστυχο θύμα της έσχατης βίαιης πράξης, της βίας κατά του εαυτού του με τη μορφή αυτοκτονίας.
Αυτοκτονικός ιδεασμός
Η έρευνα του Thompson κ.ά. (2005) υποστηρίζει ότι τα κακοποιημένα παιδιά και εκείνα που έχουν εκτεθεί σε οικογενειακή και κοινοτική βία διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο εκδήλωσης αυτοκτονικού ιδεασμού, ακόμη και στην ηλικία των 8 ετών. Έντονοι προδιαθεσιακοί παράγοντες που συνδέθηκαν με τον αυτοκτονικό ιδεασμό, σε μια μεγάλη ομάδα μικρών παιδιών (9,9% σε μια ομάδα 1.051 κακοποιημένων παιδιών), περιείχαν μεταβλητές όπως η χρονιότητα της κακοποίησης, η ύπαρξη πολλών ειδών κακοποίησης και η σοβαρότητα της σωματικής κακοποίησης που ασκούνταν.
Ο σχολικός εκφοβισμός είναι μια μορφή επιθετικής συμπεριφοράς που συνδέεται με τη βία και συμπεριλαμβάνει την «πρόθεση». Πολλά από τα παιδιά έχουν πράγματι εκφοβίσει άλλα παιδιά και σε ορισμένες περιπτώσεις υπήρξαν και τα ίδια θύματα εκφοβισμού. Ο Olweus (1993) υποστηρίζει ότι υπάρχουν δύο είδη εκφοβισμού: «ο άμεσος εκφοβισμός, με ανοιχτές επιθέσεις κατά του θύματος, και ο έμμεσος εκφοβισμός, που μπορεί να λάβει τη μορφή κοινωνικής απομόνωσης και εκδίωξης από την ομάδα». Ο Cowie εξηγεί ότι κάποιες φορές ο εκφοβισμός περιλαμβάνει την άσκηση βίας, όπως χτυπήματα, κλοτσιές και σπρωξίματα, και ο εκφοβισμός που ασκείται με έμμεση επιθετικότητα (όπως είναι η διάδοση φημών, οι χειρονομίες και ο κοινωνικός αποκλεισμός) έχει και αυτός καταστροφικές συνέπειες για το παιδί που είναι θύμα του.
Παιδιά που σκοτώνουν και σκοτώνονται
Παρόλο που κανένα από τα παιδιά δεν έχει εξωτερικεύσει εγκληματικές σκέψεις και συναισθήματα, θα πρέπει να λάβουμε υπόψη κι εκείνα τα παιδιά που τελικά διαπράττουν το πιο βίαιο όλων των εγκλημάτων, τον φόνο. Υπάρχουν, προφανώς, πολλαπλά αίτια και σύνθετες αλληλεπιδράσεις μεταξύ των διάφορων αιτιολογικών παραγόντων για το διαταραγμένο παιδί που σκοτώνει.
Οι παράγοντες που συντελούν σε αυτό το φαινόμενο, συμπεριλαμβάνουν: «σοβαρή σωματική κακοποίηση, σεξουαλική κακοποίηση, συναισθηματική κακοποίηση ή αδιαφορία, έκθεση σε επαναλαμβανόμενη ή ακραίας μορφής βία (ακόμη και αν το παιδί είναι απλά αυτόπτης μάρτυρας βίαιων πράξεων), γονική ψυχική ασθένεια, γονική εγκατάλειψη, απόρριψη από τους γονείς ή άλλους, τραυματική απώλεια, νευρολογικές ανωμαλίες, διαταραχή της διαγωγής, κατάχρηση ουσιών, σε ορισμένες περιπτώσεις, ψυχική ασθένεια».
Πώς μπορούμε να βοηθήσουμε;
Ο λόγος που δεν θέλουμε να μας απασχολεί η παιδική βία, είναι εν μέρει γιατί αντανακλά τις δικές μας κρυφές και απωθημένες βίαιες τάσεις, και επίσης γιατί απειλεί να καταρρίψει έναν μύθο που είναι αναπόσπαστο κομμάτι της κοινωνίας μας: ότι τα παιδιά οφείλουν να είναι ευτυχισμένα, ευπροσάρμοστα, να έχουν καλή διαγωγή και να είναι ευγενικά.
Όμως, το κρίσιμο ερώτημα είναι «τι γίνεται με τα παιδιά που δεν είναι ευτυχισμένα, που δεν μπορούν να προσαρμοστούν και, παρά τη δύναμη της θέλησης ορισμένες φορές, συμπεριφέρονται με τρόπους που τους βοηθούν να βρουν τη θέση τους στο κοινωνικό σύστημα ευκολότερα;». Υπάρχουν πολλά τέτοια παιδιά στην κοινωνία μας, παιδιά που έχουν ανάγκη από βαθιά κατανόηση της ψυχικής και της κοινωνικής τους πραγματικότητας, παιδιά που χρειάζονται ειδική ψυχολογική υποστήριξη.
Για να βοηθήσουμε αυτά τα παιδιά χρειαζόμαστε καλά εκπαιδευμένους και μορφωμένους ενήλικες, που να είναι εξοικειωμένοι με όλες τις φάσεις της παιδικής ανάπτυξης και θεραπείας. Το ιδανικό θα ήταν, για κάθε βίαιο παιδί να υπάρχει ένας συγκροτημένος ενήλικας, που θα βοηθήσει να κατανοήσει τη βίαιη συμπεριφορά του και να βρει εναλλακτικούς τρόπους αντιμετώπισης των τεράστιων εσωτερικών και εξωτερικών αγχογόνων παραγόντων που μπορεί να βιώνει.
Η εργασία με ένα βίαιο παιδί και η κατανόηση απέναντί του, στα πλαίσια τόσο του υποκειμενικού ψυχικού εσωτερικού του κόσμου, όσο και σε αυτά του κοινωνικού εξωτερικού του κόσμου, θα ρίξουν φως στις βίαιες τάσεις του και θα διευκολύνουν τη διεργασία αλλαγής.
Πίσω από το πολύμορφο προσωπείο της βίας αυτών των παιδιών βρίσκεται εξαιρετική ευαισθησία, πόνος και αδυναμία, τα οποία πρέπει να συγκρατηθούν μέσω της κατανόησης και τα παροχής μιας σταθερής, συνεπούς, ασφαλούς και αξιόπιστης σχέσης.
Η θεραπευτική εργασία με τα βίαια παιδιά έχει πολλά να προσφέρει, όχι μόνο στο ευάλωτο παιδί, αλλά και στην αναστατωμένη και φοβισμένη γύρω κοινότητα. Φυσικό επόμενο είναι να μάθει και ο θεραπευτής περισσότερα για την ανθρώπινη ιδιοσυγκρασία, την ανάπτυξη, τις σχέσεις και για όλες εκείνες της δυσκολίες που ενυπάρχουν σε αυτές τις ζωτικές πτυχές της ανθρώπινης φύσης. Τα δικαστήρια που ενυπάρχουν σε αυτές τις ζωτικές πτυχές της ανθρώπινης φύσης, τα δικαστήρια ανηλίκων και οι υπηρεσίες της αστυνομίας και των φυλακών, θα μπορούσαν ενδεχομένως να δουν ότι αν χρηματοδοτηθεί η σωστή θεραπευτική βοήθεια, θα υπάρχει λιγότερη ένταση, τόσο στις υπηρεσίες τους, όσο και στους προϋπολογισμούς τους.
Προσπάθειες για λύση
Αν και πολλοί άνθρωποι προτιμούν να σκέφτονται ότι τα παιδιά είναι ασφαλή, προστατευμένα, σωματικά και πνευματικά υγιή και ότι ζουν σε ένα υγιές οικογενειακό περιβάλλον, οφείλουμε να σκεφτούμε, και να βοηθήσουμε στον βαθμό που μπορούμε, και εκείνα τα παιδιά που ζουν σε ένα κοινωνικό, πολιτικό και συναισθηματικό περιβάλλον που είναι ανθυγιεινό, καταστροφικό και επικίνδυνο.
Πολλά από τα παιδιά που ζουν σε αυτά, δεν διαθέτουν τα εσωτερικά εφόδια για να αντιμετωπίσουν τον κίνδυνο και τις στερήσεις που θα συναντήσουν, και συνήθως δεν βρίσκονται κοντά σε ενήλικες που μπορούν να τα υποστηρίξουν και να τα προσφέρουν τους δικούς τους πόρους. Αυτό μπορεί να οφείλεται σε κάποιο έλλειμμα του ενήλικα, ή στο γεγονός ότι οι ενήλικες εξαντλούνται και επηρεάζονται από την επαναλαμβανόμενη ενοχλητική και καταστροφική συμπεριφορά του παιδιού.
Εντούτοις, δεν έχουν όλα τα παιδιά καταστροφικό, βάναυσο, τραυματικό και στερημένο παρελθόν. Τα βίαια παιδιά αυτής της κατηγορίας εγείρουν ακόμη περισσότερα αναπάντητα ερωτήματα όσον αφορά την προέλευση, τη συνέχιση και την εκδήλωση της βίαιης συμπεριφοράς.
Οι Fonagy και Terget (1999) θεωρούν ότι οι ασθενείς, παρά το «σχετικά γαλήνιο περιβάλλον τους» μπορεί να υπέστησαν «συγκεκριμένες μορφές βίας» στον «ψυχολογικό τους εαυτό». Ωστόσο, οι περιπτώσεις αυτών των μορφών βίας «είναι πολύ πιο επιτηδευμένες, δύσκολα διακρίνονται στις κοινωνικές σχέσεις και συνήθως αποκαλύπτονται σε πολύ στενές προσωπικές επαφές, όπως είναι η ψυχανάλυση».
Εσωτερικοί και εξωτερικοί παράγοντες στην αιτιολογία της βίας
Ο τρόπος που αντιμετωπίζουμε τη χρόνια διαμάχη μεταξύ της φύσης και της ανατροφής φαίνεται πως έχει αλλάξει. Εδώ και πολλές δεκαετίες, τα περισσότερα επιστημονικά πεδία έχουν σταματήσει να κλίνουν προς τη μία ή την άλλη πλευρά και λαμβάνουν υπόψη της σύνθετες αλληλεπιδράσεις που λαμβάνουν χώρα μεταξύ των δύο αυτών κρίσιμων και αναγκαίων πραγματικοτήτων.
Σήμερα πραγματοποιούνται ενδιαφέρουσες έρευνες στα πλαίσια της επιγενετικής, όπου επιβεβαιώνεται η βασική θέση του Freud για το πόσο καθοριστικό ρόλο παίζουν τα πρώτα χρόνια ζωής στη μετέπειτα ανάπτυξη. Η επιγενετική μελετά την επιγενετική κληρονομικότητα, η οποία αναφέρεται σε ένα σύνολο αναστρέψιμων κληρονομήσιμων αλλαγών στη λειτουργία των γονιδίων ή άλλων κυτταρικών φαινοτύπων που συμβαίνουν χωρίς αλληλουχία στη συχνότητα του DNA (γενότυπος).
Ένα τμήμα της επιγενετικής έρευνας ασχολείται με τις επιπτώσεις της μητρικής φροντίδας στο γενετικό, συναισθηματικό και χημικό σύστημα του σώματος και η έρευνα επαληθεύει την ύπαρξη μιας κρίσιμης περιόδου για την ανάπτυξη. Η μελέτη των Meaney και Szyf (2005) πάνω στη μητρική φροντίδα επιβεβαιώνει ότι οι πρώτες εμπειρίες από τη μητέρα συνδέονται άμεσα με τη συμπεριφορά στην ενήλικη ζωή.
Πηγή: «Η βίαιη συμπεριφορά των παιδιών», Rosmaory Campher,
εκδόσεις: ΜΑΛΛΙΑΡΗΣ
