Του Χάρη Στρατιδάκη

Σχολικού Συμβούλου-Συγγραφέα

[email protected]

ΣΤΑΣΗ 16^Η. Κινηματοθέατρο Ιδαίον Άντρον. Ηλεκτρική. Ακριβώς απέναντι από τον Άγιο Αντώνιο στη θέση του κινηματοθεάτρου Ιδαίον Άντρον υπήρξε αρχικά το σαπωνοποιείο ενός Τουρκορεθύμνιου, που εξαγοράστηκε το 1899 από τον Χαράλαμπο Σπανδάγο και μετασκευάστηκε το ίδιο έτος. Αρχικά λειτούργησε ως σινέ σαντάν για τα ευρωπαϊκά στρατεύματα κατοχής του Ρεθύμνου και από το 1905 ως κινηματοθέατρο. Ήταν διακοσμημένο με τοιχογραφίες του Γ. Γαληνού και θεωρούνταν το «Εθνικό Θέατρο» του Ρεθύμνου. Στις αρχές της δεύτερης δεκαετίας του 20^ου αιώνα πουλήθηκε από τον ιδιοκτήτη του (ο οποίος συνέχισε την κινηματογραφική δραστηριότητα στα Χανιά) στον Τουρκορεθύμνιο Ιμπραΐμ Μπέη, ο οποίος συνέχισε και επέκτεινε τη λειτουργία του. Πλήγηκε σοβαρά το έτος 1941 κατά τους βομβαρδισμούς της Μάχης της Κρήτης και στη συνέχεια κατεδαφίστηκε. Να σημειωθεί ότι οι «ευρωπαϊκοί»-γερμανικοί βομβαρδισμοί του 1941, οι οποίοι προκάλεσαν ανυπολόγιστες καταστροφές στην πόλη, ήταν αναντίστοιχοι με το στρατιωτικό αποτέλεσμα το οποίο υποτίθεται επιχειρούσαν να προκαλέσουν και στην πραγματικότητα αφορούσαν την τρομοκράτηση των Ρεθυμνίων ώστε να μην προβάλουν αντίσταση. Στην ίδια στάση το μετασκευασμένο σήμερα σε ξενοδοχείο κτήριο της Ηλεκτρικής μας παραπέμπει στην εισαγωγή της ευρωπαϊκής τεχνολογίας για τον εξηλεκτρισμό του Ρεθύμνου αλλά και της «ανατολικής» της Σμύρνης, μέσω των μικρασιατικών οικογενειών Σκευάκη και Μιρσιλίδη.

ΣΤΑΣΗ 17^Η. Κρήνη Rimondi. Στη θέση της γνωστής ως Κρήνης Rimondi (ή επί Βενετοκρατίας Μεγάλης Βρύσης και σήμερα Βρυσάκια), υπήρχε μέχρι το 1626 μια άλλη κατασκευή, η οποία χαρακτηριζόταν ως «ωραιότατη στο μέσο της Piazza». Στη θέση της ο ρέκτορας J. Rimondi οικοδόμησε την υπάρχουσα σήμερα κρήνη, μαζί με άλλες τρεις σε άλλες θέσεις της πόλης, που δεν διασώθηκαν. Η αρχιτεκτονική και γλυπτική της σύνθεση είναι σημαντική για την ιστορία της δυτικής τέχνης στον ανατολικό κόσμο. Ξεχωρίζουν οι 4 ραβδωτοί κιονίσκοι με τις ιωνικές τους βάσεις και τα κορινθιακού τύπου κιονόκρανα, ο πλούσιος θριγγός και οι ανθρωπόμορφες λεοντοκεφαλές, από τα στόματα των οποίων ξεπηδά μέχρι σήμερα το νερό.

ΣΤΑΣΗ 18^Η. Πλατεία Πετυχάκη. Στη θέση της σημερινής Πλατείας υπήρχε επί οθωμανικής κατοχής ένα ακόμη οικοδομικό τετράγωνο, το οποίο διαμόρφωνε δύο τυπικά για την οθωμανική αρχιτεκτονική σοκάκια, το Σεϊτάν Τσαρσί και την Οδό Σκότους. Το 1937 ο εξευρωπαϊστής δήμαρχος του Ρεθύμνου Τίτος Πετυχάκης σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα το κατεδάφισε, παρόλες τις αντιδράσεις των ήδη ιδιοκτητών και των υποψήφιων να αποκτήσουν εκεί κλήρο Μικρασιατών και Εφέδρων Πολεμιστών. Ο δήμαρχος αυτός είχε ενστερνιστεί την αντίληψη της ευρωπαϊκής χωροταξίας των πλατειών και των πάρκων, στολίζοντας τη νέα πλατεία (που σήμερα το μισό της έχει καταληφθεί από τα καταστήματα) με ένα σιντριβάνι (το οποίο είδαμε στην πρώτη στάση διαλυμένο στον Δημοτικό Κήπο) και, βέβαια, δημιουργώντας τον Δημοτικό Κήπο, από τον οποίο και ξεκινήσαμε την περιήγησή μας.

ΣΤΑΣΗ 19^Η. Santa Maria-Σημερινό Ωδείο. Ο ναός της Santa Maria, καθολικό στη Βενετοκρατία μονής Αυγουστινιανών μοναχών, καταγράφει στο κτήριό του μεγάλο μέρος της ιστορίας του Ρεθύμνου. Εδραζόμενος πιθανά σε προγενέστερο ναό, μετατράπηκε σε καθολικό μονής και στη συνέχεια σε τζαμί του μουσουλμανικού τεκέ Γαζή Χουσεΐν Πασά, για να μετατραπεί το 1925 σε ναό του Αγίου Νικολάου και αμέσως μετά σε στρατιωτική λέσχη, σε κινηματογράφο και σε Ωδείο. Σήμερα όλες σχεδόν οι συναυλίες ευρωπαϊκής μουσικής δίδονται στους χώρους του, ενώ εδώ είχε γίνει και η ανακήρυξη του Ρεθύμνου σε Ευρωπαϊκή Πόλης της Μουσικής, ενέργεια που όμως δεν είχε συνέχεια. Τα πρότυπα του μεγαλοπρεπούς θυρώματος του παλιότερου ναού, κορινθιακού ρυθμού, πάνω σε σχέδια του αρχιτέκτονα Sebastiano Serlio, θα αναζητήσουμε στα ρωμαϊκά θριαμβικά τόξα, που αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης της Ιταλικής Αναγέννησης.

ΣΤΑΣΗ 20^Η. Σπίτι του Πολιτισμού. Παρά το γεγονός ότι το Σπίτι του Πολιτισμού λειτουργεί για περίοδο μικρότερη της δεκαετίας, συγκεντρώνει το μεγαλύτερο μέρος των πνευματικών εκδηλώσεων του Ρεθύμνου. Πολλές από αυτές το φέρνουν σε άμεση επαφή με την Ευρώπη, μεταξύ των οποίων πιο χαρακτηριστική είναι η ετήσια Γιορτή Φιλίας των οργανωμένων μεταναστευτικών κοινοτήτων του Ρεθύμνου, από τις οποίες οι 13 ή και περισσότερες είναι ευρωπαϊκές (Γαλλική, Γερμανική, Αυστριακή, Ολλανδική, Βελγική, Ιταλική, Αλβανική, Σερβική, Βουλγαρική, Αγγλική, Σουηδική, Νορβηγική, Ιρλανδική).

ΣΤΑΣΗ 21^Η. Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο Ρεθύμνης. Μέγαρο Clodio. Ελάχιστα είναι τα βενετσιάνικα μέγαρα (palazzi) του Ρεθύμνου που έφτασαν ως τις μέρες μας: η οικία στη μέση της οδού Αρκαδίου (αργότερα κονάκι Ιζέτ Πασά και σήμερα οικία Δρανδάκη), στο Χάνι του Μποτώνη στον ίδιο δρόμο (σήμερα ΚΕΔΗΡ), η οικία (πιθανό αβαείο) της οδού Θεσσαλονίκης, η οικία της οδού Κλειδή (που θα συναντήσουμε αμέσως μετά στην ξενάγησή μας), η οικία μεταξύ των οδών Μανουσάκη και Χάλη και το μέγαρο Clodio, που σήμερα στεγάζει το εξαίρετο στο είδος του Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο Ρεθύμνου και ένα παραδοσιακό εργαστήριο ζύμης. Στην αίθουσα Ιστορίας του Μουσείου μπορούμε να αναζητήσουμε ευρωπαϊκά τεκμήρια, όπως άλλωστε και στις υπόλοιπες αίθουσες, ως τεκμήρια εκεί της αστικής ζωής της πόλης. Στην παράπλευρη είσοδο του εργαστηρίου θα αντικρίσουμε ένα από τα πιο πλούσια θυρώματα της πόλης, με τη λατινική επιγραφή στο υπέρθυρο VIRTUTE FULCIDA DOMUS MDCIX KAL. (Με την αρετή αστράφτει το σπίτι, πρώτες μέρες Ιουνίου 1609).

ΣΤΑΣΗ 22^Η. Φρούριο Φορτέτζα. Από μακριά αγναντεύουμε το φρούριο της Φορτέτζας, για την ξενάγηση στο οποίο θα απαιτούνταν μια ολόκληρη ημέρα. Αποτελεί το εντυπωσιακότερο μνημείο της πόλης, οικοδομημένο σε μια μεταβατική για την ευρωπαϊκή οχυρωματική αρχιτεκτονική περίοδο, μετά την χρησιμοποίηση της πυρίτιδας. Η κατασκευή έπρεπε λοιπόν να μπορεί να αντιμετωπίσει τα πυροβόλα όπλα, γι’ αυτό και τα τείχη της δεν είναι τα κλασικά μεσαιωνικά κατακόρυφα αλλά τα μεταγενέστερα με κλίση, για τον εξοστρακισμό των βλημάτων. Η Φορτέτζα ξεκίνησε να οικοδομείται το έτος 1573, μετά από μια καταστροφική πειρατική επιδρομή, στον οχυρό λόφο του Παλαιοκάστρου, όπου είχε αναπτυχθεί η Ρίθυμνα των ελληνιστικών αλλά και των πρωτοβυζαντινών χρόνων. Είναι ένα μικρό σχετικά φρούριο, με μήκος αναπτύγματος τειχών 1307 μέτρων, 4 προμαχώνες και 3 αιχμές. Εξαρχής είχε σημαντικά αμυντικά προβλήματα, εξαιτίας κυρίως της επικάλυψής του από απέναντι λόφο αλλά και της αδυναμίας της νότιας τάφρου του.

ΣΤΑΣΗ 23^Η. Μέγαρο και θύρωμα οδού Κλειδή. Στο μέγαρο της οδού Κλειδή θα σταματήσουμε για να θαυμάσουμε το ωραιότερο από τα αναγεννησιακά θυρώματα του Ρεθύμνου. Αυτό που το κάνει να ξεχωρίζει δεν είναι ο μικτός κορινθιακός-γοτθικός χαρακτήρας του (στο Ρέθυμνο αντιπροσωπεύονται και οι πέντε αναγεννησιακοί ρυθμοί, κορινθιακός, τοσκανικός, δωρικός, ιωνικός και ρομανικός) αλλά οι λεπτομέρειές του, το λατινικό ρητό QYI SPERAT IN DEO SUBLEVABITUR (Όποιος ελπίζει στον θεό θα ανακουφιστεί) και οι παραστάσεις των δύο γυμνών παιδιών που αναπτύσσονται στα κυκλικά τρίγωνα, θυμίζοντας αγγελούδια ή έρωτες, με τα σώματα να συγκλίνουν προς το κέντρο της σύνθεσης, στην προσπάθειά τους να συλλάβουν πουλάκια σκαρφαλώνοντας σε κλαδιά δέντρων.

ΣΤΑΣΗ 24^Η. Άγιος Λάζαρος. Από την Αναγέννηση θα ξαναγυρίσουμε στον Μεσαίωνα με τον ναό (κατά την παράδοση) του Αγίου Λαζάρου. Θα βρεθούμε μπροστά στην τόσο δυσεύρετη στο Ρέθυμνο γοτθική αρχιτεκτονική, αφού η πειρατική επιδρομή του έτους 1570 δεν είχε αφήσει σχεδόν τίποτα όρθιο, οπότε η πόλη ξαναχτίστηκε με τους μοντέρνους αναγεννησιακούς ρυθμούς. Το θύρωμα που διανοίγεται παράπλευρα στην εκκλησία θα μας μεταφέρει στις πρώτες δεκαετίες του 15^ου αιώνα ενώ η διπλανή επιπεδόγλυφη κρήνη θα μας φέρει κοντύτερα αρκετούς αιώνες προς την εποχή μας.

ΣΤΑΣΗ 25^Η. Έκθεση Τοπικού Τμήματος Δυτικής Κρήτης Ελληνικής Σπηλαιολογικής Εταιρείας. Στο σήμερα θα επανέλθουμε με τη μόνιμη Έκθεση του Τοπικού Τμήματος Δυτικής Κρήτης της Ελληνικής Σπηλαιολογικής Εταιρείας. Εδώ θα μάθουμε όχι μόνο για τον υπόγειο κόσμο αλλά και για τις σύγχρονες συνεργασίες των τοπικών σπηλαιολόγων με σπηλαιολογικές ομάδες άλλων ευρωπαϊκών χωρών (Βρετανίας, Ιταλίας, Γαλλίας, Σερβίας κ.ά.) Στον φιλόξενο, τέλος, χώρο προβολών θα συνοψίσουμε όλα όσα είχαμε την ευκαιρία να δούμε και να πούμε και θα αναπτύξουμε εκείνα που δεν μπορούσαμε να δούμε επί τόπου.

ΠΡΟΒΟΛΗ ΔΙΑΦΑΝΕΙΩΝ. Στην προβολή περιλαμβάνονται όλες οι παραπάνω στάσεις αλλά και πρόσθετες οθόνες για τους ευρωπαϊκούς λαούς που πέρασαν από το Ρέθυμνο ως κατακτητές, σύμμαχοι, μισθοφόροι ή πειρατές (Ρωμαίοι, Βενετοί, Αλβανοί, Σλάβοι, Ρώσοι, Γερμανοί-Αυστριακοί-Ιταλοί και Βρετανοί). Οι υπόλοιπες διαφάνειες αναφέρονται σε εμβληματικά «ευρωπαϊκά» κτήρια, στη διαδικασία μετάβασης των Ρεθυμνίων από την οθωμανική ενδυμασία και υπόδηση στην ευρωπαϊκή, στη μεταφορά τεχνογνωσίας από την Δυτική Ευρώπη στις βιοτεχνίες και βιομηχανίες του Ρεθύμνου, στους σημερινούς Ευρωπαίους επισκέπτες του Ρεθύμνου, στο Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών και στα προγράμματα που εκπονεί, στις Θεωρητικές Σχολές του Πανεπιστημίου Κρήτης και στα ευρωπαϊκά προγράμματα στα οποία συμμετέχουν, στο «Σπίτι της Ευρώπης, στο «Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Κρήτης» και στη σύνδεσή του με τα ευρωπαϊκά ρεύματα της τέχνης, στα δημόσια και ιδιωτικά έργα που εκτελέστηκαν και εκτελούνται με χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στο Αναγεννησιακό Φεστιβάλ Ρεθύμνου.