Μέσα σ’ ένα γυμνό από βλάστηση τοπίο, άγονο και ερημικό δίπλα από το Μεγάλο Ποταμό, σε απόσταση 36 χλμ. από το Ρέθυμνο και κοντά στο φαράγγι που οδηγεί στο Λιβυκό Πέλαγος και τη γνωστή παραλία της Πρέβελης με το υπέροχο φοινικόδασος, βρίσκεται η Ιερά Σταυροπηγιακή και Πατριαρχική Μονή Πρέβελη, που μετά το Αρκάδι είναι το δεύτερο μεγαλύτερο προσκύνημα του νομού Ρεθύμνου. Ένα μοναστήρι με πλούσια ιστορία και ένδοξο παρελθόν, με την ενεργό συμμετοχή των μοναχών της σε όλους τους αγώνες για την ελευθερία της Κρήτης, είναι αφιερωμένη στον Άγιο Ευαγγελιστή Ιωάννη τον Θεολόγο και εορτάζει στις 8 Μαΐου και στις 14 Σεπτεμβρίου.
Ονομασία
Σύμφωνα με την παράδοση την ονομασία Πρέβελη την πήρε από τον ανακαινιστή της που κατάγονταν από τα Πρεβελιανά Μονοφατσίου. Ο Ακάκιος Πρέβελης το 1670 σκότωσε έναν γενίτσαρο στο χωριό του, και από φόβο έφυγε και πήγε στον αγά Αλμπάνη της Λαμπινής. Ο αγάς αρχικά ήταν βενετός φεουδάρχης που εξισλαμίστηκε για να μην χάσει τα κτήματά του. Ο Πρέβελης του ζήτησε προστασία λέγοντάς του ότι είχε σκοτώσει έναν κρητικό πρόκριτο, φοβήθηκε κι έφυγε. Το φέουδο του Αλμπάνη εκτεινόταν από τη Λαμπινή μέχρι τη θάλασσα και έστειλε τον Ακάκιο Πρέβελη να βόσκει τα πρόβατά του στην περιοχή του κατεστραμμένου μοναστηριού και επίσης του έδινε και λάδι για να ανάβει το καντήλι του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου. Αργότερα ο Ακάκιος ανακαίνισε το μοναστήρι και επιδιόρθωσε το ναό. Το έργο του συνέχισε ο Ιάκωβος Πρέβελης και αυτός με τη σειρά του έχτισε την κρήνη και το βόρειο κλίτος του Ευαγγελισμού. Για το χτίσιμο φυλακίστηκε 2 χρόνια από τους Τούρκους.
Ιστορία της Μονής
Είναι άγνωστο το πότε ιδρύθηκε το μοναστήρι, το σίγουρο είναι ότι ιδρύθηκε το 10ο με 12ο αιώνα από ασκητές που ζούσαν στις κοντινές περιοχές, έχτισαν κελιά γύρω από το ναό που υπήρχε στην περιοχή και ορίστηκε πρώτος ηγούμενος ένας μοναχός με το όνομα Μεθόδιος. Η παλαιότερη χρονολογία που αναγράφεται είναι το 1594 σε μια από τις καμπάνες του μοναστηριού.
Μεγάλη φήμη απέκτησε περί τον 18ο αιώνα και συγκεκριμένα το έτος 1748 όταν ηγούμενος ήταν ο Ακάκιος Μοάτζος (ανοικοδόμησε το ηγουμενείο, οργάνωσε Κρυφό Σχολειό κ.ά.). Την περίοδο 1769 – 1800 ο ηγούμενος Εφραίμ Πρέβελης αφιέρωσε στη Μονή τον θαυματουργό ορειχάλκινο Σταυρό, ιερό σύμβολο της Μονής μέχρι σήμερα για τον οποίο θα αναφερθούμε παρακάτω. Επί των ημερών του η Μονή ανακηρύσσεται Σταυροπηγιακή από τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως και Εθνομάρτυρα Γρηγόριο Ε’ το 1798. Πρωτίτερα το 1770 οι Τούρκοι έκαψαν τη Μονή, και ο Εφραίμ αναγκάστηκε να εξοριστεί. Με την ανακήρυξή της Μονής Πρέβελη σε σταυροπηγιακή, απέκτησε τεράστια περιουσία, με πάνω από 20000 ελαιόδεντρα (150 τόνοι λάδι), 150 τ. χαρούπι, 10 τ. δημητριακά, κηπευτικά, μέλι και δικά της ελαιοτριβεία και αλευρόμηλους.
Ένα μεγάλο μέρος από τα εισοδήματά της διατέθηκαν για να ιδρυθούν το Σχολείο Αγίου Πνεύματος και να συντηρηθούν άλλα σχολεία και φιλανθρωπικά ιδρύματα.
Προσφορά στους Εθνικοαπελευθερωτικούς αγώνες – Τίμιος Σταυρός
Η συμβολή της Ιεράς Μονής Πρέβελη ήταν μεγάλη και στους αγώνες για την ελευθερία. Αναμείχθηκε στην επανάσταση του 1770 και καταστράφηκε ένα χρόνο μετά. Καταστρέφεται εκ νέου το 1810 από σεισμό και τέσσερα χρόνια μετά ο ηγούμενος Μελχισεδέκ Τσουδερός έχοντας, έχοντας εξασφαλίσει την άδεια του Οσμάν Πασά επισκευάζει τη Μονή. Συλλαμβάνεται από τους Τούρκους για τη δράση και τη μύησή του στη Φιλική Εταιρεία. Το Μάιο του 1821 ο Ισμαήλ με 200 Τούρκους πήγε στη Μονή με την πρόφαση ότι ήθελε όπλα, ο Μελχισεδέκ έχοντας καταλάβει το σκοπό του, του παρέθεσε δείπνο ώσπου οι Τούρκοι μέθυσαν. Αργά τη νύχτα ο ηγούμενος μάζεψε όλα τα τιμαλφή του μοναστηριού, τα όπλα που ήταν κρυμμένα στις σπηλιές, όπλισε 30 καλόγερους και έφυγαν. Πέρασαν από τον Ασώματο και ανέβηκαν στην κορυφή Κούρκουλος, και ύψωσαν τη σημαία της επανάστασης στις 24 Μαΐου 1821. Το επόμενο πρωί ο Ισμαήλ βρίσκει έρημο το μοναστήρι και κατέστρεψε ότι βρήκε, ενώ οι γέροντες μοναχοί που έμειναν εκεί βρήκαν φρικτό θάνατο με ανασκολοπισμό. Ο Μελχισεδέκ σκοτώθηκε το 1823 σε μάχη στην τοποθεσία Πολεμάρχι.
Την ίδια χρονιά οι μοναχοί με τον Γεώργιο Τσουδερό και μαζί με τον θαυματουργό Σταυρό του Εφραίμ, λαμβάνουν μέρος στη μάχη των Αρμαγέλλων Ηρακλείου με μεγάλες απώλειες, έχοντας χαθεί και ο Σταυρός. Οι Τούρκοι μετά το τέλος της μάχης βρήκαν το Σταυρό, τον πούλησαν σε εμπόρους και αυτοί με τη σειρά τους σε Γενοβέζους. Μια μέρα περνούσαν από το Λιβυκό Πέλαγος στο σημείο που βρίσκεται το μοναστήρι, και το καράβι δεν μπορούσε να κινηθεί. Οι Γενοβέζοι βγήκαν στο μοναστήρι να πάρουν τρόφιμα και είπαν το περιστατικό στους μοναχούς. Εκεί έμαθαν για τον Σταυρό που είχαν μαζί τους τον παρέδωσαν, και το πλοίο κινήθηκε κανονικά.
Την περίοδο της Γερμανικής Κατοχής 1941 – 1944 η Μονή Πρέβελη είχε γίνει τόπος διαμονής και διαφυγής των συμμάχων για τη Μέση Ανατολή και το Κάιρο. Από τον όρμο της Λίμνης προσάραζαν είτε πλοία είτε υποβρύχια, για τη μεταφορά εθελοντών και πολεμοφοδίων. Οι Γερμανοί φυλάκισαν στο Φιρκά των Χανίων τους μοναχούς και λεηλάτησαν το μοναστήρι, εξαιτίας της αντιστασιακής του δράσης. Φυσικό επακόλουθο ήταν και η αρπαγή του Σταυρού με σκοπό να τον στείλουν στην Αθήνα, όμως το αεροπλάνο δεν απογειώθηκε, πήραν άλλο άλλα ούτε αυτό δεν μπόρεσε να απογειωθεί. Αυτό αποδόθηκε στον Σταυρό και οι Γερμανοί αναγκάστηκαν να τον γυρίσουν πίσω, αυτό συνέβη την παραμονή της εορτής του Τιμίου Σταυρού.
Οι Αυστραλοί που είχαν πάρει μέρος στη Μάχη της Κρήτης για να ευχαριστήσουν την Ιερά Μονή για τη σωτηρία τους από τους Γερμανούς επιδιόρθωσαν το 1979, το καθολικό του μοναστηριού και τοποθέτησαν αναμνηστική επιγραφή. Εορτάζει δύο φορές το χρόνο, στις 8 Μαΐου του Ευαγγελιστή Ιωάννη του Θεολόγου και στις 14 Σεπτεμβρίου του Τιμίου Σταυρού όπου ο θαυματουργός Σταυρός εκτίθεται σε προσκύνημα.
Περιλαμβάνει δύο ξεχωριστά μοναστήρια που βρίσκονται σε απόσταση 1,7 χλμ μεταξύ τους, την Κάτω Μονή του Προδρόμου και την Πίσω Μονή του Θεολόγου.
Το κάτω μοναστήρι είναι ερηπωμένο, το πίσω του Θεολόγου ανακαινίστηκε το 1835 και το 1911, αλλά η παλιά εκκλησία χαλάστηκε και χτίστηκε νέα. Στο πίσω μοναστήρι υπάρχει το Μουσείο, το αρχείο, ξενώνας, κελιά και πολλά κειμήλια.
Γιώργος Λινοξυλάκης
Πηγές: Λευτέρη Κρυοβρυσανάκη, Πανόραμα Ρεθύμνου 2006
