Όλες οι σύγχρονες ποικιλίες μπανάνας προέρχονται από τα άγρια είδης της. Αποτελούν ιθαγενή φυτά της νοτιοανατολικής Ασίας και πιθανόν να εξημερώθηκαν πριν από 8.000 χρόνια στη σημερινή Παπούα Νέα Γουινέα. Από εκεί, οι Πολυνήσιοι διέδωσαν την καλλιέργεια της μπανάνας σε όλα τα νησιά του Νοτίου Ειρηνικού. Την εποχή της εκστρατείας του Μεγάλου Αλεξάνδρου, την καλλιεργούσαν στις Ινδίες.
Από αυτές τις περιοχές της φυσικής της εξάπλωσης, άρχισε πριν από περίπου 2.000 χρόνια το ταξίδι της μπανάνας προς τη Δύση. Ένα ταξίδι όμως που δεν μπορούσε να ξεφύγει από μια στενή λωρίδα γύρω από τον Ισημερινό, που δεν μπορούσε να παρεκκλίνει προς το Βορρά ή το Νότο, αφού η μπανάνα είναι πολύ ευαίσθητη στο ψύχος και δεν αντέχει την έλλειψη υγρασίας.
Η μπανανιά είναι φυτό των βροχερών τροπικών. Εικάζεται ότι στην Αφρική έφτασε με δύο τρόπους. Στην κυρίως ήπειρο, την έφεραν Άραβες έμποροι, πριν από περίπου 2.000 χρόνια. Λίγο νωρίτερα είχε φτάσει στην Μαδαγασκάρη. Το νησί αυτό, απομονωμένο από τις μεγάλες ηπειρωτικές μάζες, γνώρισε για πρώτη φορά τον άνθρωπο, μαζί και τις μπανάνες, μόλις πριν από 2.500-2.000 χρόνια. Οι δαιμόνιοι Πολυνήσιοι έφτασαν εκεί με τα κανό τους και τον πολιτισμό τους, που περιλάμβανε και την καλλιέργεια της μπανάνας.
Το φυτό στέριωσε στην τροπική Αφρική, υιοθετήθηκε από τους τοπικούς πληθυσμούς και δεν μετακινήθηκε για τα επόμενα 1.500 χρόνια. Οι περιπέτειες του άρχισαν πάλι με την ανακάλυψη του Νέου Κόσμου. Πορτογάλοι και Ισπανοί το μετέφεραν από τις παλιές αποικίες τους της τροπικής Αφρικής στις νέες τους αποικίες της Νότιας Αμερικής και της Καραϊβικής. Και εκεί, όπως και στον υπόλοιπο τροπικό κόσμο, καθιερώθηκε ως η τροφή των φτωχών. Και όχι άδικα.
Δύο είναι οι λόγοι που κάνουν τη μπανάνα ιδιαίτερα δημοφιλή στους μικρούς καλλιεργητές. Ο ένας είναι η μεγάλη της παραγωγικότητα. Ο δεύτερος και σημαντικότερος είναι η συνεχής καρποφορία, που της επιτρέπει να καλύπτει τα διατροφικά κενά κατά τη νεκρή περίοδο, τότε που τα υπόλοιπα καρποφόρα δεν αποδίδουν. Για χιλιάδες χρόνια στην Ασία και την Αφρική, για εκατοντάδες στην Λατινική Αμερική, η καλλιέργεια της μπανάνας στόχευε πρωτίστως στις οικογενειακές ανάγκες και δευτερευόντως σε μια στενή τοπική αγορά. Τα πράγματα άλλαξαν στο τέλος του 19ου αιώνα, όταν την ανακάλυψε ο Δυτικός καταναλωτής και την έκανε εμπόρευμα.
Το εμπόρευμα αυτό καταναλώνεται ώριμο, όταν έχει πάρει το πασίγνωστο κίτρινο χρώμα και έχει αποκτήσει τη μαλακή υφή και στη γλυκιά, σχεδόν λιγωτική, γεύση του. Αντίθετα, εδώ και χιλιάδες χρόνια, ο υπόλοιπος κόσμος καταναλώνει τη μπανάνα ανώριμη, όταν είναι ακόμη πράσινη, σχετικά σκληρή και τραγανή, και το περιεχόμενο άμυλο δεν έχει μετατραπεί σε σάκχαρα. Μαγειρεύουν, τηγανίζουν, και ψήνουν τον καρπό, με μια ποικιλία τρόπων και συνταγών, όπως κάνουμε εμείς με την πατάτα.
ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟ ΔΕΝΔΡΟ
Η μοίρα της μπανάνας άλλαξε στα τέλη του 19ου αιώνα στην Κόστα Ρίκα. Εκεί, κατά τη διάρκεια της κατασκευής μιας σιδηροδρομικής γραμμής από αμερικανική εταιρεία, οι διευθύνοντες φύτεψαν κατά μήκος της μπανάνες. Στόχος ήταν να εξασφαλίσουν φτηνή και θρεπτική τροφή για τους ιθαγενείς εργάτες. Παραγωγικότατο το δέντρο, άφησε τροφή και περίσσευμα, το οποίο ο ευφυής διευθυντής της εταιρείας έστειλε στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Παρότι το προϊόν κατά τη διάρκεια του ταξιδιού υπερωρίμασε και από πράσινο έγινε κίτρινο, η εμπορική υποδοχή που του επιφυλάχθηκε ήταν θερμή. Μερικά χρόνια αργότερα, πριν ακόμη ολοκληρωθεί η σιδηροδρομική γραμμή, η κυβέρνηση της Κόστα Ρίκα χρεοκόπησε. Όπως συμβαίνει με όλες τις καθώς πρέπει χρεοκοπημένες χώρες, αξιοποίησε την εθνική περιουσία, πληρώνοντας σε είδος τα χρέη της προς την αμερικανική εταιρεία:
Της παραχώρησε την εκμετάλλευση της σιδηροδρομικής γραμμής για 99 χρόνια, καθώς και τρία εκατομμύρια στρέμματα γης κατά μήκος των γραμμών. Αφορολόγητα, παρακαλώ, κάτι σαν ελεύθερη εμπορική ζώνη. Όσο για τον διευθυντή της κατασκευαστικής εταιρείας, το M.C. Keith, αυτός έγινε μεγαλοκτηματίας και , συνεργαζόμενος με εταιρεία εμπορίας φρούτων στις ΗΠΑ, ίδρυσε τη United Fruit.
Το σχέδιο ήταν μεγαλοφυές η παραγωγή καθετοποιημένη. Η United Fruit κατείχε τη γη, ενώ ακόμα και ο σιδηρόδρομος για τη μεταφορά του προϊόντος στα λιμάνια ήταν δικό της. Η περιοχή διέθετε φτηνό εργατικό δυναμικό, η κυβέρνηση ήταν χρεοκοπημένη και ευάλωτη, ενώ η βορειοαμερικανική αγορά ήταν παρθένα και πεινασμένη για νέες τροπικές γευστικές απολαύσεις. Το μόνο που έλειπε ήταν τα πλοία για την παραπέρα μεταφορά. Όταν αγοράστηκαν και αυτά, η United Fruit απέκτησε όλα τα χαρακτηριστικά ενός μονοπωλίου. Είχε τον έλεγχο της παραγωγής, της συσκευασίας, της μεταφοράς και της διανομής σε όλες τις βαθμίδες, από πάνω μέχρι κάτω.
Η εταιρεία γιγαντώθηκε, επεκτάθηκε στις γειτονικές χώρες και σύντομα έγινε ο κύριος εργοδότης στην Ονδούρα, τη Γουατεμάλα και την Κολομβία. Το παράδειγμά της ακολούθησαν δύο με τρεις ακόμη αμερικανικές εταιρείες. Πριν περάσει πολύς καιρός η ευρύτερη περιοχή είχε γίνει μια απέραντη μονοκαλλιέργεια μπανάνας. Φυσικά, οι αποικιακές συμβάσεις λίγα μόνο άφηναν στις τοπικές κοινωνίες.
Οι εταιρείες, σε συνεργασία με τις τοπικές ελίτ του χρήματος και τις υπάκουες κυβερνήσεις, υπαγόρευαν την οικονομική και την εργατική πολιτική με απροκάλυπτο τρόπο. Τόσο απροκάλυπτο ώστε η έκφραση «Banana Republic», που εμφανίστηκε για πρώτη φορά σε ένα διήγημα του Αμερικανού συγγραφέα O. Henry (1862-1910), να αποτελέσει πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό όρο. Το διήγημα γράφτηκε την εποχή που ο συγγραφέας ζούσε στην Ονδούρα. Ο όρος χαρακτηρίζει ασταθείς χώρες με διεφθαρμένες κυβερνήσεις που παραχωρούν την αξιοποίηση των εθνικών πλουτοπαραγωγικών πηγών σε ξένα συμφέροντα. Κάθε ομοιότητα νε άλλες χώρες ή πιο σύγχρονες εποχές είναι απολύτως τυχαία.
ΜΠΑΝΑΝΙΕΣ
Οι επεμβάσεις στις Δημοκρατίες της Μπανάνας πήραν πιο δραστική μορφή (ίσως και πιο ειλικρινή, θα μπορούσαμε να πούμε) στη Γουατεμάλα το 1954 με την ανατροπή της εκλεγμένης κυβέρνησης του Χακόμπο Αρμπένσς Γκουσμάν από τον συνταγματάρχη Καστίγιο Άρμας, που εγκαθίδρυσε δικτατορία. Οι στρατιωτικές δικτατορίες ενδημούσαν στην περιοχή, ωστόσο η απομάκρυνση του Αρμπένς ήταν τόσο προκλητική, που σήμανε την αρχή του τέλους για την United Fruit, τουλάχιστον με αυτό το όνομα και αυτές τις μεθόδους. Μετά από οικονομικές περιπέτειες, πτωχεύσεις, συγχωνεύσεις και άλλους απαραίτητους ελιγμούς, η εταιρεία υπάρχει και σήμερα με την επωνυμία Chiquita – ένα ολιγοπώλιο, μαζί με την Dole και την Del Monde, επίσης αμερικανικών συμφερόντων.
Στη διάρκεια της κυριαρχίας της, η United Fruit είχε γίνει ο μεγαλύτερος ιδιοκτήτης γης στις Δημοκρατίες της Μπανάνας. Στήριζε τις επεκτατικές της τάσεις σε διάφορα επιχειρήματα, ένα από τα οποία έχει βιολογική βάση. Οι καλλιεργούμενες ποικιλίες της μπανάνας είναι παρθενοκαρπικές. Παράγουν δηλαδή καρπό χωρίς να μεσολαβήσει επικονίαση των ανθέων. Γι’ αυτό δεν έχουν και κουκούτσια.
Από την άλλη όμως δεν μπορούν να αναπαραχθούν φυλετικά. Αναγκαστικά, αναπαράγονται με καταβολάδες, δηλαδή με τμήματα του υπόγειου βλαστού που αποκόπτονται και φυτεύονται για να δώσουν ένα νέο φυτό. Αυτό όμως είναι κλώνος του γονέα του και έχει το ίδιο γενετικό υλικό, άρα και τις ίδιες ιδιότητες. Αντίθετα, στην κανονική φυλετική αναπαραγωγή, η ανάμειξη του γενετικού υλικού των δύο γονέων δημιουργεί ποικιλομορφία ιδιοτήτων στον πληθυσμό και αυξημένη πιθανότητα κάποια άτομα να είναι περισσότερο ανθεκτικά στους εχθρούς.
Οι μπανάνες που βλέπετε στα οπωροπωλεία, έρχονται με πλοία από την Λατινική Αμερική. Αν προσθέσετε στον χρόνο συγκομιδής της μπανάνας στη χώρα παραγωγής τον χρόνο του ταξιδιού και τον χρόνο αποθήκευσης στη χώρα προορισμού, προκύπτει ένα ερώτημα: πώς γίνεται να εμφανιστεί το φρούτο την κατάλληλη στιγμή στο ράφι, φρέσκο και έτοιμο για κατανάλωση; Η τεχνική που εφαρμόζεται θα μας δώσει την ευκαιρία να μιλήσουμε για τη φιλοσοφία της ωρίμανσης των καρπών.
Ο καρπός είναι το αποτέλεσμα της σύντηξης των αρσενικών και θηλυκών γεννητικών κυττάρων των φυτών. Όπως και στον άνθρωπο, τη σύντηξη αυτή την ακολουθεί η δημιουργία του εμβρύου. Κάπου λοιπόν μέσα στον καρπό υπάρχει ένα μικροσκοπικό άθροισμα κυττάρων που διαθέτει την πληροφορία και το πρόγραμμα για την ανάπτυξη ενός νέου ατόμου. Επιπλέον, ο καρπός είναι για τα φυτά και ο μοναδικός σχεδόν τρόπος που διαθέτουν για να μεταναστεύσουν και να αυξήσουν τον ζωτικό χώρο του είδους. Η μετακίνηση αυτή τα βοηθάει επίσης να μην φυτρώσουν κάτω από την σκιά του μητρικού φυτού. Αν συνέβαινε αυτό θα είχαν να αντιμετωπίσουν τον άνισο ανταγωνισμό μαζί του για τους περιβαλλοντικούς πόρους. Η μετανάστευση όμως είναι μια περιπέτεια. Το έμβρυο, πακεταρισμένο στα περιβλήματά του, ξεκινά μόνο του ένα ταξίδι που δεν ξέρει ούτε πού θα το βγάλει ούτε πόσο θα διαρκέσει. Για να επιτύχει το εγχείρημα, δηλαδή η μετανάστευση, και μάλιστα με ασφάλεια, χρειάζεται κάποια προεργασία την οποία αναλαμβάνει η μητέρα. Το ταξίδι δεν θα ξεκινήσει παρά μόνον αφού συμπληρωθεί η προεργασία αυτή.
Σε σαρκώδες καρπούς όπως αυτός της μπανάνας, το έμβρυο εμπεριέχεται στα κουκούτσια. Θυμηθείτε ότι η έλλειψη κουκουτσιών σε πολλά καλλιεργούμενα φυτά είναι αποτέλεσμα της ανθρώπινης επιλογής. Η εμπορική μπανάνα δίχως κουκούτσια είναι παρθενοκαρπική, παράγει δηλαδή καρπούς χωρίς κανονική γονιμοποίηση, χωρίς δηλαδή να νιώσει τον έρωτα, σε αντίθεση με τον άγριο πρόγονό της. Ωστόσο, αν το πρόγραμμα για την ανάπτυξη του νέου οργανισμού είναι μέσα στο κουκούτσι, ποιος ο λόγος τα φυτά να φτιάχνουν τόσο δαπανηρούς καρπούς;
Σαρκώδεις καρπούς παράγουν τα φυτά που αποβλέπουν στη διαμεσολάβηση ζώων για τη διασπορά των σπερμάτων τους. Επειδή κανένα ζώο δεν θα αναλάμβανε αυτή την εξυπηρέτηση για την ψυχή της μάνας του, η λύση είναι μια έντιμη συμφωνία. Το φυτό παράγει τον εύγευστο και θρεπτικό καρπό ως ανταμοιβή για τον μεσάζοντα, ο οποίος, τρώγοντας τον καρπό, καταπίνει αναγκαστικά και το κουκούτσι. Αυτό είναι σκληρό και ανθεκτικό ώστε να αντέξει το μάσημα και τα πεπτικά υγρά του στομάχου και, κατά το δυνατόν, να απελευθερωθεί σύντομα στο περιβάλλον. Πολλές φορές τα περιβλήματα του σπέρματος (του κουκουτσιού στην προκειμένη περίπτωση) είναι οριακά ανθεκτικά για μια τέτοια καταπόνηση. Αυτό σημαίνει ότι, άμα τη εμφανίσει από τον πρωκτό του ζώου, έχουν υποστεί εκείνη την ήπια διάβρωση που είναι απαραίτητη ώστε να μπορέσουν το νερό και το οξυγόνο να εισχωρήσουν στο σπέρμα και να διευκολύνουν τη φύτρωση. Καθώς, μάλιστα, το ζώο δεν αφοδεύει εκεί ακριβώς που τρώει, το πακέτο έχει εξασφαλισμένη τη μεταφορά μακριά από τον γονέα. Και κάτι ακόμα. Επειδή το ζώο δεν θα ανακουφιστεί μόνο από το κουκούτσι αλλά και από το υπόλοιπο βάρος, το νεαρό φυτό θα αναπτυχθεί σε ένα περιβάλλον τοπικά εμπλουτισμένο με λιπάσματα. Πρόκειται δηλαδή για μια συμφωνία με πολλαπλά οφέλη και χαρακτηριστικά αειφορίας.
ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΗ - ΜΕΤΑΦΟΡΑ
Η μπανάνα κόβεται πράσινη και άγουρη, στη φάση αυτή είναι τραγανή, χωρίς άρωμα και αμυλώδης, σαν την πατάτα. Στους τροπικούς, όπως είπαμε, καταναλώνεται ως λαχανικό, μαγειρεμένη με διάφορους τρόπους. Αν πρόκειται να μεταφερθεί στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική, πρέπει να εξασφαλιστεί ότι δεν θα ωριμάσει καθ’ οδόν, δηλαδή ότι θα αποτραπεί η παραγωγή αιθυλενίου. Αυτό επιτυγχάνεται με δύο τρόπους. Ό ένας είναι η μεταφορά σε ψυγεία στους 13-15 οC, όπου η παραγωγή αιθυλενίου είναι αμελητέα. Σε χαμηλότερη θερμοκρασία ο καρπός χαλάει. Ο δεύτερος είναι η μεταφορά σε ήπιο κενό, οπότε το παραγόμενο αιθυλένιο, ως αέριο, απομακρύνεται.
Το ίδιο αποτέλεσμα επιτυγχάνεται με την αποθήκευση των καρπών παρουσία χημικών ουσιών που απορροφούν το παραγόμενο αιθυλένιο. Με τον ίδιο τρόπο πρέπει και να αποθηκευτούν οι καρποί και μετά την άφιξη στον προορισμό τους. Πριν παρουσιαστούν στους καταναλωτές, οι μπανάνες «καπνίζονται» σε αεροστεγείς χώρους με βιομηχανικό αιθυλένιο, οπότε αρχίζει η σύντομη διαδικασία ωρίμασης. Μαλακώνουν, κιτρινίζουν, συνθέτουν και μετατρέπουν το άμυλο σε σάκχαρα.
Πηγή: «Περί φυτών αφηγήματα» Γιάννης Μανέτας,
Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης
