Μπορώ να μήν ελπίζω σε τίποτα και να μην φοβάμαι τίποτα, έτσι ώστε να είμαι Ελεύθερος;
Στέκομαι μπροστά σ' αυτό το ερώτημα και κοιτάζω τον εαυτό μου, όντας έξω απ' αυτόν και πράγματι αναγνωρίζω τους φόβους μου. Αντιλαμβάνομαι την ύπαρξη και την δράση τους μέσα μου, χωρίς ν' αναζητώ το γιατί και το πώς. Παραδέχομαι το γεγονός ότι είμαι, κατά κάποιον τρόπο εξαρτημένος, ότι δηλαδή αρκετές σκέψεις, συναισθήματα, ενέργειες και πράξεις μου, ρυθμίζονται και κατευθύνονται από την επιρροή και την δράση τους.
Βλέπω, ότι οι φόβοι μου είναι πολλοί και μεγάλοι και αισθάνομαι αδύναμος να τους αντιμετωπίσω, κυρίως, γιατί όποτε υπήρχε συμπλοκή με κάποιον απ' αυτούς και έκλεβα την νίκη, διαπίστωνα σχεδόν ακαριαία, ότι όχι μόνον ένας νέος και διαφορετικός διάδοχός του ενθρονιζόταν μέσα μου, αλλά και ότι ο ηττημένος πιθανότατα ανασυγκροτούσε τις δυνάμεις του και ετοιμαζόταν για νέες διεκδικήσεις.
Στέκομαι μπροστά στον θάνατο με φόβο, όχι μόνον γιατί το άγνωστο με τρομάζει αλλά και γιατί, αν κριθώ για τον βίο μου σ' αυτή τη ζωή, τα λάθη και οι αμαρτίες μου υπερτερούν κατά πολύ των ενάρετων πράξεων και αρετών μου και η τιμωρία θα είναι σκληρή.
Αλλά και πάλι, αν μπορούσα να ξεπεράσω τον φόβο του θανάτου και της ποινής για τον άνομο βίο μου, σίγουρα δεν θα μπορούσα να αντιμετωπίσω τον φόβο για την απώλεια των κεκτημένων μου σ' αυτή τη ζωή. Πως μπορώ να φαντάζομαι τη ζωή, να συνεχίζει να υπάρχει, χωρίς εμένα και τα κεκτημένα υλικά αγαθά μου και να μην φοβάμαι;
Μπορώ άραγε, ν' αποχωριστώ όλα τα υλικά αγαθά αυτής της ζωής χωρίς φόβο;
Φαίνεται ότι, η εξάρτηση από τα υλικά αγαθά εκτρέφει τον φόβο και αυτός, εξωθεί τον άνθρωπο στην υλικότητα αυτής της ζωής. Μ' αυτόν τον τρόπο, άνθρωπος και φόβος δημιουργούν μεταξύ τους μία άρρηκτη σχέση αλληλεξάρτησης, απαραίτητη για την συνύπαρξη και επιβίωσή τους.
Κατ' επέκταση, μπορεί κανείς να πεί ότι ο μέσος άνθρωπος είναι μάλλον φυσικώς αδύνατον να υπάρχει απαλλαγμένος από τους φόβους του, ενώ βρίσκεται σε συνεχή εξάρτηση από τα υλικά αγαθά και κατά συνέπεια, δεν μπορεί να θεωρεί τον εαυτό του ελεύθερη ύπαρξη.
Η Ελευθερία φαίνεται ν' απαιτεί πρωτίστως, την πλήρη και αδιαπραγμάτευτη απαλλαγή του ανθρώπου από τα υλικά αγαθά.
Υποθέτω ότι, για να μπορέσει κάποιος να βαδίσει προς την ελευθερία του, χρειάζεται να καταφέρει το μέγιστο άλμα από την υλικότητα αυτής της ζωής στην πνευματικότητα, δηλαδή ν' αποκτήσει μία "ανώτερη συνειδητότητα", κάτι που όμως είναι σχεδόν ανέφικτο για τον μέσο άνθρωπο.
Ο φόβος της απώλειας της οικογένειάς μου, των συγγενών, των φίλων, της φύσης και της οργανικής γενικότερα ζωής, ενυπάρχει μέσα μου και με κατατρώει. Ζώ με τον φόβο του βίαιου αποχωρισμού απ' όλα αυτά και έτσι κατανοώ τη δύναμη της συναισθηματικής μου ταύτισης μ' αυτά. Καταλαβαίνω ότι, όσο σκληρό και άν ακούγεται, η κάθε συναισθηματική προσκόλληση μου στερεί την ελευθερία. Αναρωτιέμαι, πόσο ελεύθερος μπορώ να είμαι όντας προσκολλημένος συναισθηματικά σε ο, τιδήποτε;
Η Ελευθερία απαιτεί ίσως, την πλήρη απαγκύστρωση από κάθε είδους συναισθηματική εξάρτηση. Κάτι, που επίσης φαίνεται να είναι ανέφικτο για τον μέσο άνθρωπο.
Βεβαίως, είναι αληθές το γεγονός ότι η ελευθερία δεν δωρίζεται αλλά κατακτηέται, με την έννοια ότι για ν' απαλλαγεί κανείς από τα εμπόδια προς την ελευθερία του χρειάζεται να παλαίψει με τον εαυτό του, να συγκρουστεί μαζί του και ν' αγωνιστεί για να τον αλλάξει. Ο άνθρωπος μπορεί να έρχεται σ' αυτή τη ζωή με την ελευθερία στις αποσκευές του, όμως πολύ σύντομα την χάνει και κανείς άλλος δεν υπάρχει που να την κατέχει και να την μοιράζει δωρεάν και αδιάκριτα.
Περιεργάζομαι και συλλογίζομαι την κοινότοπη πλέον έννοια της ελευθερίας ώς την δυνατότητα και το δικαίωμα του ανθρώπου για αδέσμευτη ζωή, σκέψη, λόγο, δράση και πράξη, ανεξηθρησκεία και όλα όσα έχω μάθει ν' ανακαλώ στην μνήμη και το συναίσθημά μου, κατά το ηχηρό άκουσμά της και βλέπω πιό καθαρά από ποτέ άλλοτε την υποκειμενικότητα σ' όλα αυτά. Πως μπορώ να επικαλούμαι το αδέσμευτο της ζωής όταν φοβάμαι να δεσμευτώ, όχι μόνον σε μία σχέση αλλά και σε κάθε μου ενέργεια, πράξη, έργο, αποτέλεσμα, συμφωνία ; όταν φοβάμαι ν' αναλάβω τις ευθύνες μου και να πληρώσω το κόστος που μου αναλογεί; όταν τρέμω από φόβο που αντιλαμβάνομαι ότι οι σκέψεις που κάνω δεν είναι δικές μου αλλά δανεικές, κατευθυνόμενες, δογματικές, ιδιοτελείς, συμφεροντολογικές και δεν μπορώ να τις αλλάξω, πού είναι τότε η ελευθερία μου; όταν φοβάμαι για τα αποτελέσματα των ανεξέλεγκτων συναισθήματάτων μου, που προτρέχουν της λογικής, και για εκείνα που γίνονται ζηλόφθονα, χαιρέκακα, εμπαθή, μίζερα, άσπλαχνα, επιδεικτικά, υποκριτικά, εκδικητικά και πολλά άλλα, που έχουν παγιωθεί μέσα μου σε τέτοιο βαθμό ώστε να μην μπορώ ν' απαλλαγώ και καθοδηγούμαι απ' αυτά, τότε πως μπορώ να λέω ότι είμαι ελεύθερος; όταν φοβάμαι μην αποκαλυφθούν τα κατ' εξακολούθηση ψέματά μου, είναι δυνατόν να ισχυρίζομαι ότι είμαι ελεύθερος άνθρωπος; και όταν είμαι μισαλόδοξος, φανατισμένος με ο, τιδήποτε, προσκολλημένος στην μία ή την άλλη θεωρία, στο κάθε πολιτικό κόμμα, στην κάθε ομάδα, πως μπορώ να είμαι ελεύθερος; όταν είμαι εγωκεντρικός, αλαζόνας, αυτάρεσκος, όταν η σπουδαιότητα του εαυτού μου μ΄έχει υπνωτίσει και δεν ελέγχω ούτε είμαι κύριος του εαυτού μου, πού είναι τότε η ελευθερία μου; όταν είμαι εξαρτημένος από τα ναρκωτικά, το κάπνισμα, το ποτό, τις γυναίκες και άλλου είδους προσκολλήσεις τότε, έχω το δικαίωμα να διαδίδω το πόσο ελεύθερος άνθρωπος είμαι; όταν υποκρίνομαι συστηματικά, προσποιούμενος τον καλό Χριστιανό και οι πράξεις στην καθημερινότητά μου είναι εντελώς ενάντια προς την διδασκαλία του Χριστιανισμού, όταν χαμογελώ φιλικά και μηχανικά προς όλους, ενώ αδιαφορώ επί της ουσίας για οποιονδήποτε ή ακόμη χειρότερα προσπαθώ να βλάψω τον καθένα προσωπικά, με κάθε είδους πισώπλατη σκευωρία και όταν προσποιούμαι το πόσο καλός οικογενειάρχης είμαι, πόσο φιλάνθρωπος, φιλόζωος, φιλικός προς το περιβάλλον και άλλα πολλά για τα οποία πράττω ακριβώς το αντίθετο, τότε ποιά είναι η θέση μου σε σχέση με την ελευθερία; όταν ασχολούμαι με τους άλλους και τους παρακολουθώ, κρυφακούω, κρυφοκοιτάζω, κουτσομπολεύω, κριτικάρω, ρουφιανεύω και κατόπιν ζώ με τον φόβο μην αποκαλυφθώ, ενώ εάν αυτό συμβεί προσπαθώ με κάθε είδους ψέμματα να καλύψω τις αδυναμίες μου, είναι δυνατόν να επικαλούμαι την ελευθερία μου;
Αν υποθέσω ότι όλα τα ανωτέρω είναι παγιωμένες λειτουργικές συνήθειές μου, από τις οποίες δεν μπορώ ν' απαλλαγώ, τότε μπορώ ν'αντιληφθώ ολοκάθαρα τον βαθμό της σκλαβιάς μου.
Πως είναι δυνατόν να έχω παραδώσει τον εαυτό μου έρμαιο όλων αυτών των εσωτερικών και εξωτερικών συνθηκών και να επιμένω υπερυφανευόμενος και αδιάλλακτος ότι είμαι ελεύθερος;
Κανείς ίσως, δεν μπορεί να ισχυριστεί, ότι δεν κυοφορεί έστω και κάποιους φόβους μέσα του και ότι ώς εκ τούτου, θεωρεί τον εαυτό του ελεύθερο.
Είναι επίσης γεγονός ότι, η συναισθηματική και νοητική εξάρτηση, καθώς και η ταύτιση με ό, τιδήποτε, στερούν από τον άνθρωπο την ελευθερία του.
Κατ' επέκταση, μπορεί κανείς να πεί ότι ο φόβος, ώς συναισθηματική λειτουργία, είναι ένα αναπόσπαστο αϋλο τμήμα της ψυχικής ανθρώπινης ύπαρξης που, κατά κύριο λόγο, ρυθμίζει την λειτουργία της ζωή του και ότι επίσης είναι μία συνθήκη της ζωής που πρέπει κανείς ν' αποδεχθεί αρχικά, να σεβαστεί και να συμφιλιωθεί μαζί της.
Επί της ουσίας, ο άνθρωπος είναι, τόσο δέσμιος των εσωτερικών λειτουργιών του, όσο και όμηρος των εξωτερικών συνθηκών της ζωής του και η ελευθερία φαίνεται να υπάρχει μακρυά απ΄αυτόν.
Έτσι, αποδέχομαι πλέον, την πλήρη υποδούλωση στους φόβους και τις αδυναμίες μου και το γεγονός ότι προς το παρόν, δεν μπορώ να κάνω τίποτε περισσότερο από το να τ' αναγνωρίζω και να μάχομαι για ν' απαλλαγώ απ΄αυτά.
Στέκομαι για μία ακόμη φορά μπροστά στο αρχικό ερώτημα και κοιτάζω μέσα μου το οικοδόμημα του "ελπίζειν". Διακρίνω ότι η δομή του συγκροτείται από άπειρες κυτταρικές επιθυμίες και προσδοκίες.
Προγραμματίζω και προσδοκώ να καταφέρω να κάνω πράξη αναρίθμητες συστοιχίες επιθυμιών στο εγγύς και μακρυνό μέλλον μου, όπως να σπουδάσω, να εργαστώ, να κάνω καριέρα, να αποκτήσω χρήματα και περιουσία, να γίνω γνωστός και διάσημος, να καταξιωθώ κοινωνικά, ν' αποκτήσω δύναμη, εξουσία και δόξα, να ταξιδέψω, να γλεντήσω και για όλα αυτά και για πολύ περισσότερα δεν μπορώ να επιμένω, ανοήτως ισχυριζόμενος, ότι παραμένω ανέλπιδος.
Ελπίζω σε μία σωματικά και πνευματικά υγιή ζωή, χωρίς ασθένειες, πόνους, βάσανα, ταλαιπωρίες. Ελπίζω σε μία όμορφη σχέση και οικογένεια. Ελπίζω για ένα καλύτερο αύριο και ένα καλύτερο μέλλον. Ελπίζω στην βοήθεια, την συγχώρεση και την επιεική κρίση του Θεού. Ελπίζω ασταμάτητα για ό, τιδήποτε και για όλα και ταυτόχρονα ανατριχιάζω από τον φόβο σε κάθε σκέψη που αυτά μπορεί να μην συμβούν.
Αν είμαι εξαρτημένος και κατευθυνόμενος από τις επιθυμίες, τις ελπίδες και τις προσδοκίες μου, που εγώ ο ίδιος έχω δημιουργήσει στον εαυτό μου, τότε που είναι η ελευθερία μου; Μπορώ κάλλιστα να ισχυριστώ ότι είμαι σκλάβος των προσδοκιών μου και ότι εργάζομαι όλη την ζωή μου για να τις πραγματοποιήσω. Ότι δηλαδή, η ζωή μου είναι πλήρως υποδουλωμένη στις προσδοκίες, τις ελπίδες και τις επιθυμίες μου και ότι η ελευθερία μου είναι ανύπαρκτη.
Φαίνεται ότι, παράλληλα με την κάθε Ελπίδα γεννιέται κι' ένας Φόβος που την συνοδεύει μέχρι αυτή να πραγματοποιηθεί και ότι κάθε φόβος χρειάζεται μία ελπίδα για ν΄αντιμετωπιστεί. Ελπίδα και φόβος βρίσκονται επίσης, σε μία συνεχή αλληλεξάρτηση.
Ο άνθρωπος μάλλον δεν μπορεί να ζήσει χωρίς επιθυμίες, ελπίδες και προσδοκίες, απλά και μόνον, διότι αυτά τροφοδοτούν και κινητοποιούν την ζωή του και κατά συνέπεια δέχεται αναπόφευκτα και τους φόβους που αυτές επισύρρουν.
Ο άνθρωπος, όσο και άν δεν θέλει να το παραδεχθεί, "υπάρχει και ζεί" σε ένα περιβάλλον διαρκούς υποδούλωσης, με κυρίαρχη εξουσία τους φόβους, τις ελπίδες, τις επιθυμίες και τις συνήθειές του και ταυτόχρονα "πράττει" κατευθυνόμενος από μία μηχανική λειτουργία της ενστικτώδους, κινητικής, νοητικής και συναισθηματικής του κατάστασης.
Είναι ίσως, πολύ επιπόλαιο, ανεύθυνο, βολικό και αυτάρεσκο να θεωρώ τον εαυτό μου Ελεύθερο και είναι πολύ σοβαρό, υπεύθυνο, άβολο, δυσάρεστο έως και τρομακτικό να παρατηρήσω "μέσα μου", ν' αντιληφθώ, να καταγράψω, να κατανοήσω και να παλαίψω ενάντια στην λειτουργία των φόβων, των ελπίδων και των εξαρτήσεων που με σκλαβώνουν, μ' εξουσιάζουν και κατευθύνουν την ζωή μου.
Κατανοώ, ότι υπάρχει η "φυσική ή υλική Ελευθερία", την οποία κατά κάποιο τρόπο μπορώ να κατακτήσω, δηλαδή ό, τι σχετίζεται με τους περιορισμούς του φυσικού σώματος όπως, να μήν είμαι στην φυλακή, να μην ανεχτώ κατακτητή, εξουσία, σχέση, να μπορώ να επιλέγω πού και πώς θα ζήσω, πως θα φαίνομαι, πως θα κινούμαι, πως θα ντύνομαι, τι θα τρώω, τι θα πίνω και άλλα. Υπάρχει επίσης η "νοητική Ελευθερία", την οποία ίσως να μπορώ να κατακτήσω με πολύ μεγαλύτερη προσπάθεια και αφορά την ελευθερία των σκέψεων, των ιδεών και την έκφραση του λόγου, εφ' όσον φυσικά, όλα αυτά είναι αυθεντικά δικά μου και όχι ξένα εμφυτεύματα. Τέλος, υπάρχει και η "ψυχολογική Ελευθερία", την οποία μάλλον θεωρώ ανέφικτο να κατακτήσω εφ' 'οσον παραμένω δέσμιος των φόβων, των συνηθειών, των προσκολλήσεων και των προσδοκιών μου.
Θεωρώ, πως αντικειμενικά Ελεύθερος άνθρωπος, είναι εκείνος που έχει απαλλαχθεί πλήρως και μόνιμα απ' όλους τους περιορισμούς της φυσικής, νοητικής και ψυχολογικής υπόστασής του. Γεγονός ανύπαρκτο και ανέφικτο για τον κοινό μέσο άνθρωπο.
Κατά συνέπεια, μπορεί κανείς να πεί, ότι η πραγματική Ελευθερία δεν υπάρχει για τον άνθρωπο, παρά μόνον ο δρόμος προς αυτήν.
Αλέξανδρος Κυριακάκης
Καλλιτέχνης, Επιπλοξυλουργός & Συντηρητής
της Σχολής Καλών Τεχνών του Λονδίνου
