Με τη φράση «οποία πλάνη» (εφημ. Ρέθεμνος, 28.6.2014, σ. 8), ο κ. Γ.Π. Εκκεκάκης, καθηγητής Γυμναστικής, βιβλιογράφος, ιστοριοδίφης, σχολιάζει τη γνώμη του Πολύβιου Τσάκωνα «Η μνήμη του Ευαγγέλου Φωτάκη θα διαιωνίζεται με το έργο του» (Κρητική Εστία, τ. 105). Το έργο του Φωτάκη είναι το βιβλίο του Κρητικές κουβέντες του Ανεζηνιού, τόμος Α΄. Και γιατί ο Τσάκωνας εξέφρασε πεπλανημένη γνώμη; Διότι, γράφει ο Εκκεκάκης, «το εκπληκτικό –και αποκαρδιωτικό– είναι ότι το ρεθεμνιώτικο εκείνο “μπεστ σέλερ” δεν υπάρχει σήμερα σε καμία βιβλιοθήκη ούτε είναι ανιχνεύσιμο στο Διαδίκτυο» (αυτ.). Την ίδια γνώμη εκφράζει και πιο κάτω:
«Ο μοναδικός τόμος που εκδόθηκε δεν υπάρχει σήμερα σε καμιά βιβλιοθήκη και δεν είναι ανιχνεύσιμος στο Διαδίκτυο, όπως προανέφερα και όπως εύκολα μπορεί να διαπιστώσει ο καθένας».
Γιατί, όμως, ο Εκκεκάκης θεωρεί ότι είναι «εκπληκτικό» και συνάμα «αποκαρδιωτικό» το ότι το βιβλίο του Φωτάκη δεν βρίχνεται σε καμμιά βιβλιοθήκη κι ούτε υπάρχει μνεία αυτού στο διαδίκτυο; Διότι, λέγει, το βιβλίο «θεωρήθηκε τότε μεγάλη εκδοτική επιτυχία» και γιατί ήταν ένα βιβλίο «με την μεγαλύτερη μέχρι τότε απήχηση στο αναγνωστικό κοινό». Έπεται ότι έπρεπε να υπάρχει τουλάχιστον στις βιβλιοθήκες της Χώρας του Ρεθέμνους, όπου και εξεδόθη το πρώτον, σύμφωνα με τον Εκκεκάκη, το 1936.
Θεώρησα άκρως παράδοξο να μην υπάρχει το βιβλίο του Φωτάκη σε καμμία βιβλιοθήκη στη πατρίδα μας και ειδικότερα στην Κρήτη. Δεν μπορεί, σκέφτηκα, ένα βιβλίο που είχε τόσο μεγάλη κυκλοφορία να μην το πρόσεξαν οι υπεύθυνοι των δημόσιων ή δημοτικών βιβλιοθηκών της Κρήτης ή κάποιος φιλόλογος καθηγητής να μην το εδώρησε σε κάποια δανειστική βιβλιοθήκη. Έτσι, ζήτηξα από τη γυναίκα μου να ελέγξει στο διαδίκτυο (δεν έχω ιδέα από τα διαδικτυακά) τα λεγόμενα του Εκκεκάκη. Έχει δίκαιο ή όχι; Μετά από λίγη ώρα, μου λέγει ότι ο Εκκεκάκης δεν έχει δίκαιο και μου δίδει ένα φύλλο χαρτί Α4 με τα ευρήματά της.
Διαβάζω αμέσως ότι το βιβλίο του Φωτάκη υπάρχει και στη Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Ρεθύμνου και στην Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη στου Γάλλου. Στη Βιβλιοθήκη του Ρεθέμνους υπάρχουν τρεις εκδόσεις:
Η έκδοση του 1933, χωρίς όνομα εκδότου, σε τρία αντίτυπα, με κωδικό Ρ-889.7 ΦΩΤ.
Η έκδοση του 1948, σε ένα αντίτυπο, με κωδικό Ρ-889.7 ΦΩΤ.
Δεν υπάρχει η έκδοση του 1936.
Υπάρχει, όμως, η έκδοση του 1987, με τόπο έκδοσης την Αθήνα, σε έξι αντίτυπα, με κωδικό Ρ-889.7 ΦΩΤ (όλες οι εκδόσεις του βιβλίου έχουν τον ίδιο κωδικό). Η έκδοση αυτή έχει έγχρωμο εξώφυλλο, διαφορετικό από εκείνο της έκδοσης του 1936. Στο αυτί του εξωφύλλου δημοσιεύεται φωτογραφία του Φωτάκη σε γεροντική ηλικία και οι ακόλουθες πληροφορίες:
«Γεννήθηκε το 1871. Ο πατέρας του ήταν γεωργός και αντίθετος με την επιθυμία του γιού του να ακολουθήσει τον δρόμο των γραμμάτων. Εκείνος κατέφυγε σ’ έναν θείο του, ο οποίος τον παρότρυνε και τον βοήθησε να τελειώσει το Σχολαρχείο Μύρθιου Ρεθύμνου. Παράλληλα με την άσκηση των καθηκόντων του σαν δάσκαλος έγραψε τις “Κρητικές κουβέντες” στο Βήμα Ρεθύμνου, στον Τύπο Ρεθύμνου και στον Παρατηρητή Χανίων.
Συνταξιοδοτήθηκε όταν ήταν δάσκαλος στο Δημοτικό Σχολείο στην Ορνέ και πέθανε μετά από μακροχρόνια αρρώστεια το 1951 σε ηλικία 80 ετών».
Αλλά δεν υπάρχει ουδεμία άλλη πληροφορία σχετικώς με το ποιος ήταν ο εκδότης, ποιο το πρόσωπο που έγραψε το σύντομο βιογραφικό και περιέλαβε τη φωτογραφία. Θα επανέλθω στην έκδοση αυτή.
Την έκδοση του 1933 εγνώριζε ο Χανιώτης Ιδομενέας Παπαγρηγοράκης. Την αναφέρει στη Βιβλιογραφία του βιβλίου του Συλλογή ξενογλώσσων λέξεων της ομιλουμένης εν Κρήτη (Χανιά 1952). Όπως θα αναφέρω παρακάτω, η έκδοση αυτή υπάρχει και στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη στην Αθήνα.
Στην Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη στου Γάλλου υπάρχουν οι εκδόσεις του 1936 και του 1948. Η πρώτη (1936) βρίχνεται στην κλειστή συλλογή Μοάτσου με κωδικό ΑΡΧ ΜΟΑ ΦΑΚ 158. Επήγα στο Πανεπιστήμιο και ζήτηξα από την πάντοτε πρόθυμη να εξυπηρετήσει τους αναζητητές παλιών βιβλίων, υπεύθυνη των Κλειστών Συλλογών κ. Ελένη Κωβαίου, τον φάκελο 158. Όταν γύρισα το εξώφυλλο με έκπληξη είδα τρία λυτά φύλλα. Στο ένα φύλλο με τίτλο «Προς τους Αναγνώστας», ο Φωτάκης απολογείται για την έλλειψη πινάκων παροραμάτων και τη μη αυστηρή επίβλεψη της έκδοσης και γράφει ότι «εις την μέλλουσαν δευτέραν έκδοσιν η επίβλεψις θα είναι αυστηροτέρα» (Ρέθυμνον 25-4-1936). Εδώ φαίνεται καθαρά ότι ο Φωτάκης δεν θεωρεί την έκδοση του 1933 ως πρώτη έκδοση. Τα άλλα δύο λυτά φύλλα έχουν τίτλο «Κρίσεις διαφόρων δια τις “Κρητικές κουβέντες” του κ. Ευαγγέλου Φωτάκη» (Σταμάτιος Σταματίου, Εμμανουήλ Γενεράλης, Στέλιος Μπουρλώτος, Ν.Β. Τωμαδάκης, Β.Ι. Σωκρατείδης, Στίλπων Π. Κυριακίδης). Στην έκδοση αυτή του 1936 δεν υπάρχει ρητή ένδειξη του εκδοτικού οίκου. Στο εξώφυλλο, όμως, η όρθια κοπελιά κρατεί στο χέρι της ένα φύλλο χαρτί, όπου μετά δυσκολίας διάβασα τη λέξη «Τύπος». Κατά πάσα πιθανότητα, το βιβλίο ετυπώθη στο τυπογραφείο της εφημερίδας Τύπος του Ρεθέμνους, όπου ο Φωτάκης δημοσίευε τις κρητικές κουβέντες του. Αυτό μπορεί ενδεχομένως να συμπεράνει κανείς και από το σημείωμά του «Προς τους αναγνώστας».
Η άλλη έκδοση του βιβλίου του Φωτάκη είναι του 1948. Έχει εκδοθεί από τη «Βιβλιοθήκη της Πνευματικής Εστίας». Υπάρχει στην κλειστή συλλογή Καλλιτσουνάκη με κωδικό ΚΑΛ 233197. Είναι ανατύπωση της έκδοσης του 1936 χωρίς την εικόνα του εξωφύλλου.
Στα Χανιά, στη Δημοτική Βιβλιοθήκη, υπάρχει η έκδοση του 1948 με κωδικό 889.59 ΦΩΤ. Ο υπάλληλος της Βιβλιοθήκης κ. Ανδρέας Σατλάνης, με τον οποίο επικοινώνησα, μου είπε ότι δεν γίνεται να φωτοαντιγραφηθεί και να μου σταλεί το βιβλίο ολόκληρο, βάσει του κανονισμού λειτουργίας της Βιβλιοθήκης. Έπρεπε να το δανειστώ. Ο Πρόεδρος, όμως, του Ναυτικού Μουσείου Κρήτης, αρχιπλοίαχος του Πολεμικού Ναυτικού (ε.α.) κ. Μανόλης Πετράκης, εφρόντισε και μου έστειλε αντίγραφο του βιβλίου, δεμένο για να το διαβάζω με ευκολία.
Η έκδοση του 1948 υπάρχει και στη Βικελαία Βιβλιοθήκη στο Μεγάλο Κάστρο, σε δύο αντίτυπα, με κωδικό ΠΡΒ 151228 το ένα, και ΚΑΛ 233197 το άλλο.
Στην Αθήνα, υπάρχει η έκδοση του 1936 στη Βιβλιοθήκη του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών με κωδικό 398.094959 ΦωτΕ [1936].
Στην Ακαδημία Αθηνών υπάρχει το βιβλίο, χωρίς τόπο έκδοσης, χωρίς εκδότη και χωρίς χρονολογία, με κωδικό Γα34.
Η έκδοση του 1948 υπάρχει επίσης στη Βιβλιοθήκη της Βουλής με κωδικό Η6 9996.
Όπως ανέφερα πιο πάνω, η έκδοση του 1933 υπάρχει και στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, χωρίς όνομα συγγραφέα και χωρίς εκδότη, με κωδικό British School Library XVA 6475.
Στο διαδίκτυο, όμως, υπήρχε και η πληροφορία ότι στο βιβλιοπωλείο «Ορίζοντες» των Αθηνών, που βρίχνεται στη Στοά της Λυρικής Σκηνής, πωλείται το βιβλίο του Φωτάκη, με χρονολογία έκδοσης 1987, η οποία, όπως έγραψα, υπάρχει στη Δημόσια Βιβλιοθήκη του Ρεθέμνους. Το αντίτυπο αγόρασε η γυναίκα μου για 15 Ευρώ. Το αναφέρω αυτό, γιατί στο οπισθόφυλλο της έκδοσης του 1936, αναγράφεται με κεφαλαία γράμματα «Τιμάται δρχ 50». Οι 50 δραχμές είναι περίπου 15 λεπτά του Ευρώ. Επομένως, το βιβλίο που πριν από 78 χρόνια ετιμάτο 15 λεπτά, σήμερα τιμάται 1500 λεπτά…
Εδώ πρέπει να πω ότι η υπεύθυνη του βιβλιοπωλείου «Ορίζοντες» κ. Αδαμαντία Γαζώνη, που πολύ αγαπά τα βιβλία, προσπάθησε να συλλέξει πληροφορίες γι’ αυτήν την έκδοση. Αλλά πληροφορίες δεν υπήρχαν.
Τώρα, γιατί ασχολήθηκα με το κείμενο του Εκκεκάκη; Διότι πριν από μερικά χρόνια ελάμβανα από την Αθήνα ένα περιοδικό έντυπο με τίτλο «Κρητικός Τύπος Το Κρι-Κρι», του κ. Δημήτρη Ποθουλάκη, όπου στις τελευταίες σελίδες διάβαζα, αν θυμούμαι καλά, αναδημοσιεύσεις αφηγήσεων από το βιβλίο του Φωτάκη. Μου είχε κάνει εντύπωση το όνομα «Ανεζηνιώ». Γι’ αυτό, με μεγάλο ενδιαφέρον διάβασα το κείμενο του Εκκεκάκη. Κι αυτός ήταν ένας ακόμη λόγος που αμφέβαλα για τους ισχυρισμούς του Εκκεκάκη ότι το βιβλίο έχει εξαφανιστεί, ότι έχει χαθεί.
Χάρηκα, όμως, όταν έμαθα ότι ο Φωτάκης ήταν δάσκαλος. Οι δάσκαλοι της Κρήτης έχουν εργαστεί πολύ για τη διάσωση της δημώδους λογοτεχνίας του νησιού και ιδιαιτέρως για τη διάσωση της κρητικής διαλέκτου, των κρητικών ελληνικών, όπως ο Παύλος Βλαστός, οι δασκάλισσες Μαρία Λιουδάκη η Λασηθιώτισσα, η Ειρήνη Σπανδωνίδη, η οποία δεν ήταν Κρησηίς, η κ. Ευγενία Ζαμπετάκη η Ρεθυμνιώτισσα, ο κ. Σταμάτης Αποστολάκης ο Χανιώτης, και άλλοι και άλλες που τώρα δεν θυμούμαι τα ονόματά τους. Για μένα, όμως, το πιο σημαντικό δεν είναι η διάσωση της κρητικής διαλέκτου, των κρητικών ελληνικών, στον γραπτό –ή μόνον στον γραπτό– λόγο, αλλά η διάσωσή της στον ζωντανό καθημερινό λόγο, η επιβίωση της ζωντανής κρητικής ελληνικής γλώσσας, η οποία χάνεται ραγδαίως, με αποτέλεσμα τη σταδιακή αλλοίωση της ταυτότητας των Κρητών. Πώς θα σωθεί η κρητική διάλεκτος, πώς θα μείνει ζωντανή η κρητική λαλιά; Αυτό θα γίνει με την υποχρεωτική διδασκαλία της κρητικής γλώσσας στους παιδικούς σταθμούς, στα δημοτικά σχολεία, στα γυμνάσια και στα λύκεια της Κρήτης. Το έργο αυτό πρέπει να γίνει μέλημα της Περιφέρειας Κρήτης, των Ιερών Μητροπόλεων, των Δημοτικών Αρχών, του Πανεπιστημίου Κρήτης. Και αν οι κρατικοί και οι εκκλησιαστικοί φορείς αδιαφορήσουν ή παραλλήλως με τη μέριμνα αυτών ας αναλάβει αυτό το έργο η ιδιωτική πρωτοβουλία. Για παράδειγμα, εκτός από τις επετειακές και αθλητικές εκδηλώσεις εις μνήμην του Παύλου Βαρδινογιάννη, ας ιδρυθεί από την οικογένειά του η Μεγάλη Βαρδινογιάννειος Ακαδημία των Κρητικών Ελληνικών. Έτσι, η μνήμη του Παύλου Βαρδινογιάννη θα είναι πράγματι αιωνία, όσο υπάρχουν Κρήτες και Κρησηίδες στο μεγάλο μας νησί, και τα κρητικά ελληνικά θα σωθούν.
Διαφορετικά, σε μερικές δεκαετίες που θα έχουν πεθάνει οι γέροντες και οι ακρογέροντες, θα έχει χαθεί η κρητική λαλιά και έτσι θα έχει αλλοιωθεί η κρητική ιδιοσυστασία και η ταυτότητα των Κρητών και τελικώς θα πάψει να υπάρχει η κρητική θέαση του κόσμου.
Τι γαρ ωφελείται Κρητικός εάν τον κόσμον όλον κερδήση, την δε κρητικήν αυτού ψυχήν ζημιωθή;
Υστερογραφή. Στο κείμενό μου εθεώρησα ότι ο Εκκεκάκης εννοούσε αυτά που έγραψε, ότι ανεζήτησε το βιβλίο του Φωτάκη στις βιβλιοθήκες και δεν το βρήκε, ότι έψαξε στο διαδίκτυο και δεν βρήκε καμμία μνεία περί αυτού. Με άλλα λόγια, ότι δεν έπαιζε με τους αναγνώστες και ειδικώς με τους ασχολουμένους με τα πνευματικά πράγματα δασκάλους και καθηγητές της μέσης και ανωτάτης εκπαίδευσης και αναγνώστες οποιασδήποτε παιδείας. Ότι σοβαρώς έγραψε αυτά που έγραψε. Αλλά το θεωρώ απίθανο ένας βιβλιογράφος και ιστοριοδίφης, που ξόδιασε χρόνους και χρόνους μέσα στις βιβλιοθήκες της πατρίδας μας, πριν ακόμα υπάρξουν στο διαδίκτυο οι πληροφορίες που υπάρχουν σήμερα, να κάμει, δύο φορές, εσφαλμένες διαπιστώσεις. Έτσι, μου πέρασε από το νου ότι ίσως ήθελε να παίξει μαζί μας.
Δημήτριος Ι. Χατζόπουλος
Μη-Ομότιμος Καθηγητής Φιλοσοφίας
Πανεπιστημίου Κρήτης
