Γράφει ο Μανώλης Σκαρσούλης
Η κατάργηση των ταμπού
Η σεξουαλική απελευθέρωση έγινε το πιο συνηθισμένο μέσο για να αγγίξουμε ό,τι ήταν «ασυνήθιστο». Κάθε πρωί επινοούσαμε τη ζωή μας από την αρχή, ταξιδεύαμε από κρεβάτι σε κρεβάτι καλύτερα απ’ ό,τι στην επιφάνεια της Γης, πάντα και παντού υπήρχαν πρόσωπα πρόθυμα να συνευρεθούν μαζί μας. Η ελευθερία μας, μεθυσμένη από τον ίδιο της τον εαυτό, δεν γνώριζε όρια: ο κόσμος ήταν φίλος μας κι εμείς του ανταποδίδαμε την φιλία. Η εποχή δεκαπλασίαζε τις ορέξεις μας και ευτυχία σήμαινε πολλαπλασιασμό των παθών μας, καθώς προσφέρονταν όλα τα μέσα για να τα ικανοποιούμε χωρίς καθυστέρηση. Ο καθένας από μας, άνδρας ή γυναίκα, ήθελε να βρίσκεται στην πρωτοπορία, να μη στερείται τίποτα και να προχωρεί τις φαντασιώσεις του ως το τέλος. Δημιουργικότητα χωρίς προηγούμενο, απίστευτη γονιμότητα, καλλιτεχνική, μουσική και λογοτεχνική, στη διάρκεια αυτών των χρόνων της αθωότητας …
Οι λυρικοί χρόνοι 1960-1970
Η ερωτική με ελευθερία, που κατακτήθηκε με μόχθο, είχε ένα τίμημα που πρέπει να κατανοήσουμε. (Ίσως πρέπει να γράψουμε κάποτε το «μαύρο βιβλίο» της δεκαετίας του ΄60). Ελευθερία δεν σημαίνει χαλάρωση των ηθών και των ευθυνών, αλλά αύξηση της υπευθυνότητας. Η ελευθερία δεν ελαφραίνει το άτομο, αντιθέτως το βαραίνει. Λύνει λιγότερα προβλήματα από τα παράδοξα που δημιουργεί. Αν ο κόσμος φαίνεται μερικές φορές σκληρός, είναι επειδή έχει «χειραφετηθεί»και επειδή η αυτονομία του καθενός σκοντάφτει πάνω στην αυτονομία των άλλων και τραυματίζεται, ποτέ δεν υπήρχαν τόσοι περιορισμοί και βάρη στους ώμους μας. Αυτό το φορτίο εξηγεί εν μέρει τη σκληρότητα των σύγχρονων ερωτικών ιστοριών.
Παράδοξο αποτέλεσμα: στη Δύση αναζητούμε τον μεγάλο έρωτα και επενδύουμε υπερβολικά σ’ αυτόν. Απαιτούμε να μας σαγηνεύει, να μας σκλαβώνει, να μας λυτρώνει. Σε κανέναν άλλο πολιτισμό δεν αποδίδεται στον έρωτα τέτοια μεγαλειώδης φιλοδοξία. Εξάλλου, η επινόηση του θεού της αγάπης στον χριστιανισμό ανέδειξε αυτή την αρετή σε απόλυτη αξία της ύπαρξης. Πολυάριθμοι μεσσιανισμοί που προήλθαν από αυτή τη θρησκευτική πίστη –ο κομουνισμός κυρίως –την ανύψωσαν με τη σειρά τους στο υψηλότερο βάθρο, με ποικίλα αποτελέσματα, αποδεικνύοντας ότι το συναίσθημα, από τη στιγμή που το διεκδικεί ένα κράτος, ένας ;θεσμός, γίνεται επικίνδυνο όσο και μια εκρηκτική ύλη. Με τη χειραφέτησή της αναδεικνύεται όπως είναι πραγματικά: ακτινοβόλα και την ίδια στιγμή μικρόψυχη, ευγενής και την ίδια στιγμή χυδαία.
Η εξύψωση της ψυχής
Το ζήτημα ήταν να δημιουργηθεί ξανά ο Παράδεισος με τα ίδια τα εργαλεία της έκπτωσης από τον Παράδεισο, να δημιουργηθεί μια καινούργια Εύα, ένας καινούργιος Αδάμ. Οι πρόγονοί μας τραύλιζαν αυτό που εμείς διατυπώνουμε πια με καθαρότητα, οι καλύτεροι απ’ αυτούς υπήρξαν οι πρόδρομοι, ενώ εμείς μπαίνουμε τώρα στο βασίλειο, στην έδρα της ανθρωπότητας. Τα επαίσχυντα μέρη του ανθρώπινου σώματος γίνονται τα πιο ένδοξα και πολεμικά. Η στύση είναι μια εξέγερση, το εν συγκινήσει σώμα παραβιάζει τις επιταγές της καθεστηκυίας τάξης, η επιθυμία είναι βαθιά ηθική. Δεν υπάρχει πια η ανάγκη να καταφεύγουμε στην παλιά φροϋδική αντίληψη της εξιδανίκευσης, τα ένστικτα είναι ιδανικά αυτά καθαυτά και αγκαλιάζουν ολόκληρη την ανθρώπινη κατάσταση. Εφόσον το κακό είναι ενστικτώδες, θα γίνουμε καλοί κάνοντας έρωτα. Η συνουσία είναι εξέγερση εναντίον της κοινωνίας και την ίδια στιγμή ολοκλήρωση της ανθρώπινης φύσης. Ο ισχυρισμός των προφητών της απελευθέρωσης ότι παρεμβαίνουν στην πηγή της ανθρώπινης ευαισθησίας εξηγεί τον ενθουσιασμό και το πολεμικό τους ύφος.
Η τεχνική της σαγήνης
Είμαστε ελεύθεροι, στο δημοκρατικό καθεστώς τουλάχιστον, να αγαπάμε όποιον θέλουμε, να υιοθετούμε τη σεξουαλικότητα της επιλογής μας –έρχεται όμως μια στιγμή όπου πρέπει να αντιμετωπίσουμε το ενδεχόμενο ότι ο άλλος θα ανατρέψει τις προσδοκίες μας, ότι θα μας απαλλάξει από το θλιβερό τετ α τετ με τον εαυτό μας. Η ανεξαρτησία δεν είναι η τελευταία λέξη του ανθρώπου, να τι μας λέει ο έρωτας που τοποθετεί τυφλή πίστη στον άλλο σ’ αυτό οφείλεται το ότι η χειρότερη δυστυχία στη γη είναι ο θάνατος ορισμένων προσώπων πο9υ αγαπάμε και χωρίς τους οποίους η ζωή χάνει τη σημασία και την ουσία της. Αλλά ο έρωτας δεν είναι η τελευταία λέξη της ανθρώπινης μοίρας αν σημαίνει πλήρη και δυστυχία, να τι μας λέει ο ατομισμός. Δεν παύουμε να περιδινούμαστε ανάμεσα στα δυο προστάγματα, συγχέοντας τη ελευθερία της ερωτικής επιλογής -μια μεγάλη πρόοδο της ανθρωπότητας –με την επιλογή της ατομικής ελευθερίας. Στη μια περίπτωση αναπτύσσουμε συζυγική αλληλεγγύη, που υπερβαίνει το απομονωτικό εγώ» του κάθε συζύγου, στην άλλη περίπτωση το «εγώ»¨ υπερτερεί έναντι του «εμείς», με τον κίνδυνο απλώς να τοποθετούνται πλάι πλάι δύο μοναχικοί άνθρωποι. Αν υπάρχει σύγχρονο όνειρο (παλιό όσο ο κόσμος, αλλά σήμερα εξαιρετικά διαδεδομένο), έγκειται σ’αυτή τη διπλή φιλοδοξία:να χαιρόμαστε τη συμβίωση χωρίς να χάνουμε τον έλεγχο της ατομικής μας ζωής.
Το κυνήγι του γαμπρού
Περισσότερο από ποτέ η εξουσία και η περιουσία δρουν σαν αφροδισιακά και το «έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα» σχετίζεται με τις τραπεζικές καταθέσεις. Ερωτευόμαστε ως επί το πλείστον μέσα στο πλαίσιο της κοινωνικής μας τάξης και του περιβάλλοντός μας, στοχεύοντας αν είναι δυνατόν και «λίγο ψηλότερα». Με λίγα λόγια, η επιθυμία μεταρρύθμισης στον έρωτα σκοντάφτει στην ανθρώπινη φύση τόσο το χειρότερο για όσους θέλουν να τον εξυψώσουν σε πνευματικό επίπεδο. Το να αγαπάμε σημαίνει, είτε το θέλουμε είτε όχι, να βυθιζόμαστε σε έδαφος αρχαίο και μαγικό, σε φόβους παιδιάστικους, σε άμετρες ελπίδες, σε δουλικότητα και σκληρότητα μαζί.
Διχασμός ζωής
Η εποχή μας κοροϊδεύει τον εαυτό της παριστάνοντας ότι διαθέτει διαύγεια και οξυδέρκεια, η ρητορική μας λειτουργεί ως αντιστάθμισμα μιας απουσίας. Η κλασική υποκρισία μετέφραζε το χάσμα ανάμεσα στα ήθη και στην ευηποληψία, η σύγχρονη υποκρισία μεταφράζει το κενό ανάμεσα στο ιδεώδες που διακηρύσσουμε και στην πραγματικότητα που ζούμε. Αυτός ο φαρισαϊσμός, αυτά τα γελοία διφορούμενα συνιστούν τα καθημερινά μας ήθη (τα οποία καθρεφτίζονται, λόγου χάρη, στις κωμωδίες του Γούντυ Άλλεν), τρέχουμε πίσω από μια μεγεθυμένη εικόνα του εαυτού μας, λαχταρώντας να διορθώσουμε τα λάθη μας για να εξυψωθούμε στο επίπεδο των προμηθεϊκών μας φιλοδοξιών.
Αλλά η καρδιά παραμένει ατιθάσευτη σε κάθε επιταγή: απελευθέρωση, χειραφέτηση –αυτές τις λέξεις δεν τις αναγνωρίζει. Η ζωή περιέχει επίσης την εξύμνηση και τον θαυμασμό, που είναι πολύ ωραιότερα από τις επικρίσεις. Είμαστε λοιπόν μοιρασμένοι ανάμεσα στον πειρασμό της μεταρρύθμισης του έρωτα και στον πειρασμό να τον γιορτάζουμε σε όλες του τις διαστάσεις, στη θαυμαστή του αμφισημία.
Η ειρωνεία της χειραφέτησης
Δυο είναι οι καταστροφές στην ύπαρξή μας, έλεγε ο Μπέρναντ Σο: όταν δεν ικανοποιούνται οι επιθυμίες μας και όταν ικανοποιούνται. Ταλαντευόμαστε διαρκώς ανάμεσα στη προσδοκία και την απογοήτευση, η οποία δεν παύει να αυξάνεται όταν η προσδοκία ικανοποιείται. Ολόκληρη σχολική σκέψης υπογράμμισε την ομορφιά της προσδοκίας σε βάρος της πραγμάτωσής της. «Δεν υπάρχει τίποτα ωραιότερο από το ανύπαρκτο» έλεγε ο Ρουσσό, υπογραμμίζοντας τον ρόλο της φαντασίας στην ερωτική συνεύρεση. «Ανεξάρτητα του τι συμβαίνει και τι όχι, η προσμονή είναι υπέροχη» έγραφε με τη σειρά του ο Αντρές Μπρετόν. Η χίμαιρα αντικαθιστά την πραγματικότητα και η ύπαρξη οδηγεί τον άνθρωπο από τα ηρωικά όνειρα της νεότητας στο ξεμάγεμα της ενήλικης ζωής. «Το καλύτερο στον έρωτα»έλεγε ο Ζορζ Κλεμανσό (πρωθυπουργός της Γαλλίας 1906-1909 και 1917-1920), «είναι όταν ανεβαίνεις τα σκαλιά»: αλλόκοτη ιδέα που προϋποθέτει φευγαλέες περιπέτειες, ερωτικές συναντήσεις του απογεύματος.
Καθημερινό δημοψήφισμα
Το ρήμα «συναινώ» έχει δύο έννοιες: δέχομαι και θέλω. Όταν λέμε «εντάξει» σημαίνει κάτι διαφορετικό από το «θέλω». Στην πρώτη περίπτωση το πράγμα είναι ανεκτό, στην άλλη είναι επιθυμητό και μάλιστα με ένταση, με ενεργητικότητα. Μπορούμε να δεχτούμε μια μέτρια αμειβόμενη εργασία –αν δεν μπορούμε να βρούμε κάτι καλύτερο –επειδή πρέπει να επιβιώσουμε. Οι εργάτες, οι μισθωτοί, ασφαλώς και αποδέχονται αυτή την κατάσταση της «μετρικότητας», με την ελπίδα βέβαια ότι μια μέρα θα βελτιωθεί. Το «ναι» που λένε είναι ένα «ναι, ίσως» που δεν προαναγγέλλει απογοήτευση ή άρνηση. Αμφισβητώντας κάθε αποδοχή, φτάνουμε στο συμπέρασμα ότι ο άνθρωπος είναι ένα ον παντοτινά αιχμάλωτο και υποδουλωμένο.
Ερωτική προσέγγιση
Η σεξουαλικότητα είναι μια ακαταμάχητη παρόρμηση που πρέπει να ικανοποιηθεί για να μη μας απασχολεί πια. Ο Γάλλος λέει «ας κάνουμε έρωτα» ενώ ο Αγγλοαμερικάνος των ταινιών λέει «ας κάνουμε σεξ». Η διαφορά δεν είμαι μόνο λεκτική, αντανακλά δύο κοσμοθεωρίες: το «ας κάνουμε σεξ» υπονοεί μια πιεστική ζωώδη πείνα και δίψα, ενώ το «ας κάνουμε έρωτα» μια σύνθετη πράξη που «την κάνουμε» και «μας κάνει» (όπως γράφει ο Αντρέ Αρντελέ), ένα πολύπλοκο οικοδόμημα παρά μια οργανική εκκένωση. Ζωώδης δύναμη από τη μια πλευρά, τελετουργία από την άλλη το βάρος των τύψεων.
Υπάρχουν δύο στιγμές στην ερωτική τροχιά: εκείνη όπου η ελευθερία, από φόβο και πόθοι, επιθυμεί την ίδια της την κατάργηση και την προσκόλληση στον άλλον, και εκείνη όπου διεκδικεί ξανά τον εαυτό της συνερχόμενη από τη μέθη. Θέλω τη χαμένη μου ελευθερία σημαίνει:προτιμώ να συνέλθω από τη μέθη και να βγω από τον εγκλεισμό: θέλω να ξεφύγω. Αυτή η απομάγευση είναι συχνά μια θλιβερή κατάκτηση οι περισσότεροι άνθρωποι μόλις βγουν από μια σχέση ονειρεύονται μιαν άλλη και είναι πρόθυμοι να ξαναμπούν στον υπέροχο ζυγό. Γυρίζουν σελίδα, ξαναρχίζουν με κάποιον άλλον, επαναλαμβάνουν τα ίδια λάθη, προσπαθούν λίγο περισσότερο. Με το να απαλλασσόμαστε από κάποιον απαλλασσόμαστε απ’ όλους τους κόσμους που ενσάρκωνε. Κι όταν όλα τελειώνουν, το «κάτι που μένει» είναι η φαντασματική παρουσία αυτών των κόσμων».
Επιλογή μεταξύ ζωής και θανάτου
Η δήλωση «σ’ αγαπώ» είναι επίσης μια λευκή επιταγή την οποία ανυπομονούμε να εξαργυρώσουμε. Το θαυμαστό δώρο γίνεται χρέος και θέλουμε να πληρωθούμε για τα έξοδά μας. Σ΄ αγαπώ: μου οφείλεις την αγάπη σου, αν είναι δυνατόν μάλιστα στο εκατονταπλάσιο. Ο έρωτας χρησιμοποιεί τη γλώσσα με τη μορφή της διαπραγμάτευσης: ανοίγουμε έναν λογαριασμό όπου οι ρόλοι του δανειστή και του πιστωτή αντιστρέφονται διαρκώς. Όταν ο ένας απ’ αυτούς, κάνοντας τον απολογισμό του, νιώσει «ριγμένος», η ισορροπία διαταράσσεται. Να αγαπάς σημαίνει να αφαιρείς ένα άτομο από την ανθρώπινη κοινότητα, να κάνεις τον κόσμο μια έρημο που δεν σε ενδιαφέρει διόλου, εφόσον δεν το αφορά. Αλλά αυτή η θυσία απαιτεί ανταμοιβή, και μάλιστα ένορκη. Ο επιλεγμένος πρέπει να μου αποδεικνύει καθημερινά ότι είχα δίκιο να τον τοποθετήσω σε βάθρο αποκλείοντας τους υπόλοιπους υποψηφίους.
Συναίσθημα και χρήμα
Ο έρωτας θέτει ερωτήματα όπως μια σφίγγα. Κάτω από τη φαινομενική ηρεμία, πίσω από τα χαμόγελα ανακρίνει διαρκώς. Οι εραστές όπως οι αστυνομικοί, αναζητούν τα ίχνη ενός πιθανού εγκλήματος. Χρειάζονται σαφή στοιχεία, δεν εμπιστεύονται κανέναν. Βλέπουν λεπτομέρειες που δεν παρατηρεί κανείς, ακούνε πράγματα που δεν πιάνει ούτε το πιο καλό αυτί. Μια σιωπή, ένας δισταγμός, τους προκαλεί σύγχυση και ερωτηματικά, Μετατρέπονται σε ντετέκτιβ, σε κατασκόπους προσλαμβάνουν ιδιωτικού αστυνομικούς, διαβάζουν τα μέιλ και τα μηνύματα στο κινητό τηλέφωνο, παρακολουθούν τις τηλεφωνικές συνδιαλέξεις. Οποιαδήποτε σύνδεση με άλλο πρόσωπο σημαίνει προδοσία, παρίαση του όρκου της πίστης. Άλλοι βλέπουν απάτη κάτω από τις φιλίες. Άλλοι έκφραση τρυφερότητας ακόμα κι όταν η απάτη είναι εξόφθαλμη: υπάρχει ένα είδος αθωότητας στην καχυποψία όπως υπάρχει στην ευπιστία. Ο ερωτευμένος υποφέρει από τον πανικό της ερμηνείας και προσπαθεί να αποκρυπτογραφήσει αυτή την οικεία και μαζί ξένη γλώσσα του άλλου.
Ο γάμος αναγκαίο κακό
Για τον Άγιο Ιερώνυμο, τον 4ο αιώνα, «δεν υπάρχει τίποτα πια ξεδιάντροπο από το να αγαπάς τη σύζυγό σου όπως μια ερωμένη». Ο άνδρας που είναι ερωτευμένος με τη σύζυγό του και διατηρεί σχέσεις μαζί της ακόμα κι όταν είναι «ακάθαρτη» ή έγκυος θεωρείται μοιχός. Οι περίοδοι της συνουσίας πρέπει να διακόπτονται:η αγρανάπαυση είναι απαραίτητη. Για τον Άγιο Χρυσόστομο, ο λόγος ύπαρξης του γάμου είναι λιγότερο η διαιώνιση του είδους και περισσό-τερο η ρύθμιση της σεξουαλικής επιθυμίας ώστε να αποφεύγονται οι περιττές και αμφίσημες συνευρέσεις.
Πηγή: «Το παράδοξο του έρωτα»
Πασκάλ Μπρούκνερ
Εκδόσεις ΠΑΤΑΚΗΣ
