Όσο είμαστε εν πλήρη συνειδήσει, όσο μπορούμε να «σκεφτόμαστε τη σκέψη», η σκέψη είναι απεριόριστη. Μπορούμε να σκεφτούμε τα πάντα για τα πάντα. Οτιδήποτε βρίσκεται έξω ή πέρα από τη σκέψη είναι αυστηρά αδιανόητο. Αυτή η δυνατότητα, που είναι ήδη πνευματική οριοθέτηση, βρίσκεται έξω από την ανθρώπινη ύπαρξη. Η σκέψη δεν έχει τέλος, δεν έχει κανένα οργανικό ή τυπικά καθορισμένο σημείο στάσης. Η σκέψη μπορεί να υποθέτει, να φαντάζεται, να συγκεντρώνει τα πάντα, να παίζει με τα πάντα, χωρίς να ξέρει αν υπάρχει, αν μπορούσε να υπάρξει οτιδήποτε άλλο. Η σκέψη μπορεί να επινοήσει πλήθος σύμπαντα με νόμους της επιστήμης και με επιστημονικές παραμέτρους εντελώς διαφορετικές από το δικό μας. Η σκέψη μπορεί να διατυπώσει τη θεωρία πως ο χρόνος έχει αρχή ή πως δεν έχει καμιά . Μπορεί να δημιουργήσει πρότυπα χωροχρόνου, περιορισμένου όσο και απεριόριστου, διαστελλόμενου όσο και συστελλόμενου.
Η ανθρώπινη σκέψη έχει αντίκτυπο στην ίδια μας την πράξη. Υποψιαζόμαστε, αν και δεν είμαστε σίγουροι, ότι αυτό δεν συμβαίνει στα ζώα, ακόμα και εκεί που τα πρωτεύοντα θηλαστικά μοιράζονται κάπου το 90% του γονότυπου μας. Η σκέψη μπορεί να περιπλανηθεί ελεύθερα σε ολόκληρη την κλίμακα του εφικτού. Μπορεί, ακόμα και προ Πυθαγόρα, να ποντάρει στις μετενσαρκώσεις της ανθρώπινης ψυχής. Και δεν υπάρχει, δεν μπορεί να υπάρξει καμιά απόδειξη που να επαληθεύει ή να διαψεύδει μια τέτοια υπόθεση.
Η απεραντοσύνη της σκέψης είναι κρίσιμος δείκτης, ίσως ο κατεξοχήν κρίσιμος δείκτης της ανθρώπινης ανωτερότητας. Ξεχωρίζει ότι χαρακτηριστικά ανθρώπινο υπάρχει στο ανθρώπινο ζώο. Η σκέψη επιτρέπει την κυριαρχία του ανθρώπου στη φύση και, με ορισμένους περιορισμούς όπως η αναπηρία και η διανοητική ασθένεια, στο ίδιο του το είναι. Εγγυάται τη ριζική ελευθερία της αυτοκτονίας, της οικειοθελούς, ελεύθερα επιλεγμένης χρονικά, διακοπής της σκέψης. Η απεραντοσύνη της σκέψης είναι και «ατελής απεραντοσύνη». Δεν θα μάθουμε ποτέ ως που φτάνει η σκέψη όσον αφορά το σύνολο της πραγματικότητας.
Η σκέψη είναι ανεξέλεγκτη. Ακόμα και στον ύπνο και, ενδεχομένως, στην απώλεια συνείδησης, το ρεύμα της συνεχίζει να κυλάει. Ο σφυγμός της σκέψης μοιάζει πολύμορφος και πολυεπίπεδος. Κάθε στιγμή, οι πράξεις της σκέψης υπόκεινται σε παρεμβολές. Σωρεία αναρίθμητων εξωτερικών και εσωτερικών στοιχείων θα διακόψουν, θα εκτρέψουν, θα αλλοιώσουν, θα μπερδέψουν οποιαδήποτε γραμμική ανάπτυξη της σκέψης. Το ρεύμα της σκέψης θολώνει, φράζεται και παροχετεύεται ασταμάτητα. Οι μονόλογοι των κρυφών ή των ανεπιθύμητων σκέψεων συνεχίζουν τον άναρχο δρόμο τους κάτω από έναν έναρθρο, γνωστικά αντιληπτό λόγο.
Η καθαρότητα και οι δέσμες της ακλόνητης σκέψης είναι προσιτές μόνο στους σχετικά λίγους, και η κανονική τους διάρκεια είναι σύντομη. Μπορεί να παρουσιαστούν στις κορυφώσεις της ανθρώπινης υπεροχής.
Με τη σκέψη δίνουμε το παρών στον εαυτό μας. Οι σωματικές αισθήσεις, ιδιαίτερα ο πόνος, παίζουν οργανικό ρόλο. Το να σκεφτόμαστε όμως τον εαυτό μας αποτελεί κύριο συστατικό της προσωπικής ταυτότητας. Κανένας, τίποτα δεν μπορεί να διεισδύσει αποδεδειγμένα στις σκέψεις μου. Όταν λέμε ότι κάποιος «διαβάζει» τις σκέψεις κάποιου άλλου δεν έχουμε τίποτα περισσότερο από ένα σχήμα λόγου. Τις σκέψεις μου μπορώ να τις κρύψω παντελώς. Κανένα άλλο ανθρώπινο πλάσμα δεν μπορεί να κάνει τις σκέψεις μου για λογαριασμό μου, γιατί κανένας άλλος άνθρωπος, άντρας ή γυναίκα, δεν μπορεί να «πεθάνει για μένα» με οποιαδήποτε κυριολεκτική έννοια. Κανένας άλλος δεν μπορεί να αναλάβει τον θάνατό μου. Οι σκέψεις είναι η μοναδική εξασφαλισμένη περιουσία μας. Απαρτίζουν την ουσία μας, τη σχέση οικειότητας ή αποξένωσης που έχουμε με τον εαυτό μας.
Η αναζήτηση τηλεπαθητικών επικοινωνιών και συμπτώσεων είναι σίγουρα μάταιη. Το ίδιο συμβαίνει με την καταφυγή στους όρους αλήθειας, σε πολλές περιπτώσεις ανακριτικής αισχρότητας. Οι σκέψεις μας, μολονότι διατυπωμένες, φωναχτά ή σιωπηρά, σε διαφορετικούς λεξικογραφικούς, γραμματικούς και σημειολογικούς τύπους, είναι, σε συντριπτικό βαθμό, μια ανθρώπινη καθολική γραμματική, κοινό αγαθό. Τις σκέφτηκαν, τις σκέφτονται και θα τις σκεφτούν δισεκατομμύρια φορές άλλοι.
Γεννιόμαστε σε μια ιστορικά κληρονομημένη γλωσσική μήτρα κοινής χρήσεως. Οι λέξεις , οι φράσεις που χρησιμοποιούμε για να εκφράσουμε, είτε εσωτερικά είτε εξωτερικά, τις σκέψεις μας υπάγονται σ’ ένα κοινό νόμισμα. Εκδημοκρατίζουν το στενά προσωπικό. Η αληθινή πρωτοτυπία της σκέψης, η σκέψη μιας σκέψης για πρώτη φορά είναι υπερβολικά σπάνια. Η σκέψη είναι κάτι υπέρτατα δικό μας, θαμμένο στα απώτατα μύχια του είναι μας. Επιπλέον, είναι και η πιο κοινή, η πιο φθαρμένη και η πιο επαναλαμβανόμενη πράξη μας. Η αντίφαση είναι άλυτη.
Η πράξη της σκέψης, όσο συνεπής, όσο ακέραιη κι αν είναι στον αυτοέλεγχό της, δεν μπορεί να δηλώσει ότι έχει φτάσει στην αλήθεια παρά μόνο εκεί που η διαδικασία είναι ταυτολογική, εκεί που το αποτέλεσμα είναι μια τυπική ισοδυναμία, όπως στα μαθηματικά ή στη συμβολική λογική. Η υπαρξιακή σκέψη, οι διαδικασίες της σκέψης στην πνευματική και την καθημερινή ζωή δεν μπορούν να «ανοίξουν δρόμο» για το οποιοδήποτε αυτονόητο, αδιάσειστο, παντοτινό βασίλειο της αλήθειας. Η καθαρή σκέψη μπορεί να κατανοήσει την πραγματικότητα όπως ονειρεύονταν οι αρχαίοι. Όσο πιο έντονη η πίεση της σκέψης, τόσο πιο δυνατή και η αντίσταση της γλώσσας που την περικλείει. Η γλώσσα μονίμως προσπαθεί να επιβληθεί να επιβάλει την κυριαρχία της στη σκέψη. Στη ροή της σκέψης προκαλεί δίνες, που εμείς τις ονομάζουμε «πνευματικές διαταραχές», και τα αδιέξοδα εκείνα που είναι γνωστά σας εμμονές.
Οι διαδικασίες σκέψης, συνειδητές ή ασυνείδητες, η ροή της σκέψης μέσα μας, έναρθρη ή σιωπηλή, στις ώρες εγρήγορσης ή στον ύπνο – αυτές οι γρήγορες κινήσεις του ματιού που μελετήθηκαν κατά κόρον τις τελευταίες δεκαετίες – είναι, σε συντριπτική αναλογία, συγκεχυμένες, άσκοπες, σκόρπιες, διάσπαρτες και ανεξέλεγκτες. Είναι, κυριολεκτικά, στους «πέντε ανέμους», γεγονός που επικυρώνει απολύτως την έκφραση «τα μυαλά πάνω απ’ το κεφάλι».
Η σκέψη είναι άμεση μόνο για τον εαυτό της. Δεν βοηθάει να συμβεί τίποτα απ’ ευθείας, έξω από τον εαυτό της. Η σκέψη έχει απροσμέτρητες συνέπειες, το συναγόμενο όμως ενός άμεσου συνεχούς είναι τεκμαρτό. Δεν μπορούμε να δείξουμε πως είναι άμεσα αιτιώδες. Η μέγιστη πλειονότητα των συνηθισμένων πράξεων και χειρονομιών μας είναι «απερίσκεπτη». Εκτελούνται ενστικτωδώς ή μέσω επίκτητων αντανακλαστικών. Σύμφωνα με ένα περίφημο παράδειγμα, η σαρανταποδαρούσα, αν σκεφτόταν κάθε φορά το επόμενο βήμα της, θα έφτανε σε αυτοχειριαστική στάση. Αυτή κι αν είναι ανατριχιαστική σκέψη. Ο αυτοματισμός είναι παρηκμασμένη σκέψη. Το ότι υπάρχει σύνδεση ανάμεσα στη σκέψη και στην υπαρξιακή, ρεαλιστική συνέπειά της είναι μια λογική βασική αρχή χωρίς την οποία δεν θα μπορούσαμε να χειριστούμε τη ζωή μας.
Οι παρεμβολές ανάμεσα στη σκέψη και την πράξη είναι τόσο πολύμορφες, τόσο ποικίλες, όσο κι η ίδια η ζωή. Οι σκιές που πέφτουν ανάμεσα στη σκέψη και την πράξη δεν μπορεί ποτέ να καταγραφούν εξαντλητικά, πόσο μάλλον να ταξινομηθούν. Αν οι διαδικασίες της σκέψης μας ήταν λιγότερο πιεστικές, λιγότερο ξεκάθαρες, λιγότερο υπνωτιστικές, οι μόνιμεςαπογοητεύσεις μας, η γκριζωπή μάζα της ναυτίας στην καρδιά της ύπαρξης μας θα ήταν λιγότερο ακρωτηριαστικές.
Δύο είναι οι διαδικασίες τις οποίες αδυνατούν να σταματήσουν οι άνθρωποι όσο είναι ζωντανοί : η αναπνοή και η σκέψη. Στην πραγματικότητα, την ανάσα μας μπορούμε να την κρατήσουμε για περισσότερο χρονικό διάστημα απ’ όσο μπορούμε να απέχουμε από τη σκέψη, να κάνουμε ένα διάλειμμα από τη σκέψη, είναι ένας τρομαχτικός καταναγκασμός. Κάθε στιγμή της ζωής μας, στον ύπνο ή στον ξύπνιο, κατοικούμε τον κόσμο μέσω της σκέψης.
Η πιο εμπνευσμένη σκέψη στέκεται ανίκανη απέναντι στον θάνατο, μια ανικανότητα που δημιούργησε τα μεταφυσικά και τα θρησκευτικά μας σενάρια. Η σκέψη συγκαλύπτει τόσα όσα αποκαλύπτει, ίσως και πολύ περισσότερα.
Η αδιαφάνεια δεν μας επιτρέπει να γνωρίζουμε πέρα από κάθε αμφιβολία τι σκέφτεται οποιοσδήποτε άλλος άνθρωπος. Δεν έχουμε κανένα σίγουρο τρόπο για να συλλάβουμε τη σκέψου του άλλου. Οι αποχρώσεις τους ψεύδους είναι ανεξάντλητες. Κανένα λέιζερ ανακριτικής προσοχής, κανένα αφτί με οσοδήποτε οξεία ακοή, καμία εξέταση κατ’ αντιπαράσταση δεν μπορεί να αποσπάσει τη βεβαιότητα. Και μόνο η ερώτηση: «Τι σκέφτεσαι, τι έχεις στο μυαλό σου;» επιδιώκει απαντήσεις που είναι από μόνες τους πολυεπίπεδες, που έχουν περάσει μέσα από σύνθετα φίλτρα, όσο κι αν δεν το πρόσεξε κανείς.
Ακόμα και σε στιγμές και σε πράξεις απολύτως προσωπικές – ίσως πολύ οξύτερα σε τέτοιες στιγμές- οι ερωτευμένοι δεν μπορούν να αγκαλιάσουν ο ένας τις σκέψεις του άλλου. «Τι σκέφτεσαι, τι σκέφτομαι όταν κάνουμε έρωτα;». Όπως υπογράμμιζε ο Γκαίτε, αμέτρητοι άντρες και γυναίκες σφίγγουν στην αγκαλιά της σκέψης εραστές τους οποίους θυμούνται, ποθούν ή φαντασιώνονται διαφορετικούς από τους ομόκλινούς τους.
Η σκέψη είναι περισσότερο ευανάγνωστη, λιγότερο συγκαλυμμένη, προπάντων στις εκρήξεις αχαλίνωτης, συμπυκνωμένης ενέργειας. Όπως στον φόβο και στο μίσος. Αυτές οι δυναμικές, ιδιαίτερα τη στιγμή που εκδηλώνονται, δύσκολα νοθεύονται.
Οι σωματικές λειτουργίες και η σκέψη είναι πράγματα κοινά στο ανθρώπινο είδος. Ο άνθρωπος αυτοπροσδιορίζεται αλαζονικά σαν homosapiens. Κάθε ζωντανό ανθρώπινο ον, άντρας, γυναίκα και παιδί, είναι στοχαστής. Οι γόνιμες, επινοητικές, ζωογόνες σκέψεις μπορεί, σε οποιαδήποτε εποχή και σε οποιονδήποτε τόπο, να έγιναν από ανθρώπους αγράμματους, αρρώστους, ακόμα και πνευματικά ανάπηρους. Οι σκέψεις αυτές χάθηκαν επειδή δεν βρήκαν έκφραση ή φροντίδα ακόμα κι από αυτόν που τις είχε.
Όλοι ζούμε τη ζωή μας σε μια ακατάπαυστη παλίρροια της σκέψης και σ’ ένα μάγμα πράξεων της σκέψης, αλλά μόνο μια πολύ περιορισμένη μερίδα του ανθρώπινου είδους προσφέρει την απόδειξη ότι ξέρει να σκέφτεται. Η ικανότητα να τρέφει κανείς σκέψεις ή ίχνη σκέψεων είναι καθολική, και μπορεί κάλλιστα να αποδοθεί σε νευροφυσιολογικές και εξελικτικές σταθερές. Η ικανότητα όμως να κάνει κάποιος σκέψεις που αξίζει τον κόπο να γίνονται, πόσο μάλλον να διατυπώνονται και να διατηρούνται, είναι συγκριτικά σπάνια. Λίγοι ξέρουμε πώς να σκεφτόμαστε για κάποιον απαιτητικό, πόσο μάλλον να διατυπώνονται και να διατηρούνται, είναι συγκριτικά σπάνια. Ακόμα λιγότεροι μπορούμε να επιστρατεύσουμε όλη την ενέργεια και το δυναμικό της σκέψης και να κατευθυνθούμε στη λεγόμενη «αυτοσυγκέντρωση» ή εμπρόθετη διαίσθηση.
Μπορούμε να ορίσουμε έναν πολιτισμό, μια «κοινωνική επιδίωξη» διανοητικής εγγραμματοσύνης, από την έκταση στην οποία διαδίδεται ή όχι αυτή η δευτερεύουσα τάξη πρόσληψης, κατοπινής ενσωμάτωσης της πρώτης τάξεως σκέψης στις κοινοτικές αξίες και πρακτικές. Άραγε βρίσκει τρόπο η γονιμοποιός σκέψη να μπει στην εκπαίδευση και στο γενικό κλίμα αναγνώρισης;
Η καινοτόμος, η μεταμορφωτική σκέψη, τόσο στις τέχνες όσο και στις επιστήμες, τόσο στη φιλοσοφία όσο και στην πολιτική θεωρία, μοιάζει να γεννιέται από «προσκρούσεις», από κβαντικά άλματα στη γωνία επαφής μεταξύ υποσυνείδητου και συνειδητού, μεταξύ του τυπικού και του οργανικού σ’ ένα παιχνίδι και μια «ηλεκτρική» τέχνη ψυχοσωματικών φορέων, που ως επί το πλείστον είναι απρόσιτοι τόσο για τη βούλησή μας όσο και για την κατανόησή μας.
Οι «πρώτοι αριθμοί» στους οποίους απευθύνεται η σκέψη είναι σταθερές που καθορίζουν τα όρια της ανθρωπότητάς μας. Η ανθρώπινη σκέψη, σε συνεχή κίνηση και δραστηριότητα η ίδια, μοιάζει να απεχθάνεται το κενό. Δημιουργεί με αρχετυπικό τρόπο λιγότερο ή περισσότερο παρηγορητικούς μύθους επιβίωσης. Σαν το φοβισμένο παιδί που σφυρίζει ή που φωνάζει στο σκοτάδι, αγωνιζόμαστε να αποφύγουμε τη μαύρη τρύπα του μηδενός.
Και οι δύο σφαίρες της σκέψης, η σφαίρα του είναι και η σφαίρα του θανάτου, ερμηνεύτηκαν ως υπο-είδος των ατέρμονων προσπαθειών του ανθρώπινου νου, της θνητής συνείδησης, να «σκεφτεί» τον Θεό, να σκεφτεί για τον Θεό. Να αποδώσει πιστευτή κατανοητότητα σ’ αυτό το δισύλλαβο. Κατά πάσα πιθανότητα, ο homoέγινε sapiens, και οι εγκεφαλικές διαδικασίες εξελίχθηκαν πέρα από τα αντανακλαστικά και από το γυμνό ένστικτο όταν προέκυψε το ερώτημα περί Θεού. Το ζήτημα του Θεού φαίνεται ότι αποτελεί χαρακτηριστική και αποκλειστική ιδιότητα του ανθρώπινου είδους. Η ύπαρξη και ο θάνατος, ενόσω έχουν σχέση με τον «Θεό», είναι τα αιώνια αντικείμενα της ανθρώπινης σκέψης, μόλις πάψει αυτή ή σκέψη να είναι αδιάφορη για το αίνιγμα της ανθρώπινης ταυτότητας, για την παρουσία μας σε κάποιου είδους κόσμο. Υπάρχουμε – το περίφημο ergosum- όσο προσπαθούμε να «σκεφτόμαστε το είναι», το «μη είναι» (τον θάνατο) και τη σχέση αυτών των δύο αντίθετων πόλεων με την παρουσία ή την απουσία, με την ανθρωπομορφικά διατυπωμένη ζωή ή τον θάνατο του Θεού.
Η σκέψη, όποιο κι αν είναι το ανάστημά της, η συγκέντρωσή της, το άλμα της πάνω από τα ρήγματα του αγνώστου, όποια κι είναι η εκτελεστική της ιδιοφυΐα στην επικοινωνία και τη συμβολική αναπαράσταση, δεν έρχεται πιο κοντά στην κατανόηση των πρωταρχικών αντικειμένων της. Δεν βρισκόμαστε ούτε κατά ένα χιλιοστό πιο κοντά στην παραμικρή επαληθεύσιμη λύση του αινίγματος γύρω από τη φύση ή τον σκοπό, αν υπάρχει, της ύπαρξής μας σ’ αυτό το πιθανότατα πολλαπλό σύμπαν. Πιο κοντά στον καθορισμό της οριστικότητας ή μη του θανάτου, πιο κοντά στην πιθανή παρουσία ή απουσία του Θεού, απ’ όσο ο Παρμενίδης ή ο Πλάτων. Οι προσπάθειες να «σκεφτούμε» αυτά τα ερωτήματα προς την κατεύθυνση κάποιου άβατου αποδεικτικής ή ερμηνευτικής λύσης δημιούργησαν τη θρησκευτική, τη φιλοσοφική, τη λογοτεχνική, την καλλιτεχνική και, σε μεγάλο βαθμό, την επιστημονική ιστορία μας. Το εγχείρημα επιστράτευσε τις ισχυρότερες διάνοιες και τις δημιουργικότερες ευαισθησίες της ανθρώπινης φυλής – έναν Πλάτωνα, έναν Ιερό Αυγουστίνο, έναν Ντάντε, έναν Γαλιλαίο, έναν Μάρξ, έναν Νίτσε ή έναν Φρόυντ.
Η ευελιξία της σκέψης, η ανεξάντλητη ροπή της προς την αφήγηση, οδηγεί στο εξευτελιστικό, σχεδόν εξοργιστικό συμπέρασμα πως «όλα ισχύουν». Για αμέτρητα εκατομμύρια ανθρώπους, ο Θεός χτενίζει τη λευκή γενειάδα Του. Καμιά διάψευση δεν είναι αξιωματικά εφικτή. Η δυνατότητα επαλήθευσης και διάψευσης στις επιστήμες, η θριαμβευτική πορεία των επιστημών από την υπόθεση στην εφαρμογή εξηγούν το κύρος και την αυξανόμενη κυριαρχία που ακούν στον πολιτισμό μας.
Πηγή : «George Steiner»
Εκδόσεις SCRIPTA
