Στις 23-4-2013 στην Αθήνα στο χώρο των εκδηλώσεων του καταστήματος Public στην Πλατεία Συντάγματος, με τη συνεργασία του ραδιόφωνου του Σκάι έγινε συζήτηση που μεταδόθηκε ζωντανά με κύριο ομιλητή τον καθηγητή και φιλόσοφο κ. Χρήστο Γιανναρά. Θέμα της εκδήλωσης ήταν η πολύπλευρη κρίση που μαστίζει την ελληνική πραγματικότητα. Ανάμεσα στα σημαντικά θέματα που τέθηκαν και στις εύστοχες παρατηρήσεις του ομιλητή ήταν και αυτό της καταστροφή των πόλεων στη χώρα μας από την λεγόμενη οικιστική ανάπτυξη. Κατά τον Γιανναρά όλες οι πόλεις της ελληνικής επικράτειας, από το Ηράκλειο ως την Πρέβεζα και από το Βόλο ως την Πάτρα έχουν χάσει την προσωπικότητα τους και σχεδόν χωρίς καμιά εξαίρεση αυτό που βιώνουν οι πολίτες τους είναι απογοητευτικό εξίσου σε όλες, χωρίς σύνδεση με την παράδοση και την ιστορία τους. Το αποτέλεσμα είναι οι πολίτες να μην σέβονται και να μην αγαπούν πραγματικά και ουσιαστικά τον τόπο τους και το μόνο που σκέφτονται είναι τι θα κερδίσουν και πως θα εκμεταλλευτούν το χώρο.
Κανείς δεν θα αρνηθεί πως αυτή είναι η μεγάλη αλήθεια και πως το πρόβλημα δεν έχει πια λύση. Στη σκέψη μου σε σχέση με το θέμα δεν ήρθε η Ρόδος ή η Κέρκυρα ή το Ναύπλιο που κάτι ακόμα διατηρούν από την αρχιτεκτονική και οικιστική τους παράδοση. Από τις ελληνικές πόλεις σκέφτηκα την Ξάνθη, την πόλη στην Θράκη που αποτελεί ένα παράδειγμα σαφέστατο της νεοελληνικής πορείας με τα θετικά και τα αρνητικά της στοιχεία. Παράλληλα από το βιβλίο του Δημήτρη Α. Μαυρίδη «Αγγελοφύλακτος Ξάνθη», έκδοση Ιεράς Μητροπόλεως Ξάνθης και Περιθωρίου, 2007, δανείστηκα τον χαρακτηρισμό της πόλης ως αυτή που οι άγγελοι την προστατεύουν. Βρήκα πολύ γοητευτικό και ενδιαφέρον τους λόγους για τους οποίους αποδίδεται η θεϊκή προστασία στην πόλη και την οργάνωση των κοσμικών και λατρευτικών δραστηριοτήτων εκεί με βάση το θρησκευτικό αίσθημα και την ανάγκη να αποδίδεται η τιμή και η αξία στα σύμβολα που για αιώνες έχουν αποκτήσει βαθιές ρίζες στην καρδιά και την ψυχή του Έλληνα.
Το βιβλίο αυτό είναι και ένα πολύτιμος οδηγός για την πόλη που αφορά την ιστορία και τον πολιτισμό της και ένα λεύκωμα με παλιές και σύγχρονες φωτογραφίες με απόψεις της πόλης με τα πολλά και σπουδαία αστικά μνημεία και τα επίσης με μεγάλο ενδιαφέρον βιομηχανικά κτίσματα. Η ιστορία της Ξάνθης είναι αρκετά διδακτική για την πορεία ολόκληρης της νεοελληνικής πραγματικότητας από την απελευθέρωση από την Οθωμανική κατάκτηση και μετά. Να μην ξεχνάμε επίσης πως στην Ξάνθη υπάρχει μια μουσουλμανική κοινότητα που διαμένει σε σχεδόν ξεχωριστές γειτονιές στην παλιά πόλη με τα τζαμιά τους και τον δικό τους τρόπο ζωής. Το βιβλίο αυτό είναι το πέμπτο για την Ξάνθη του Δ. Α. Μαυρίδη και αυτό συμπλήρωνε την ομότιτλη έκθεση που έγινε το 2007 και αποτελούσε τη συμμετοχή της τοπικής Ιεράς Μητροπόλεως στις ετήσιες «Γιορτές της παλιάς πόλης της Ξάνθης».
Αγγελοφύλακτος Ξάνθη με τα τρία μεγάλα μοναστήρια στους λόφους πάνω από την πόλη, Ξάνθεια για τους Βυζαντινούς που από την εποχή αυτή ελάχιστα ίχνη έχουν σωθεί γιατί η συνεχής κατοίκηση στον ίδιο χώρο και οι σεισμοί του 1829 και η πυρκαγιά που τους ακολούθησε κατέστρεψαν ολοσχερώς τον προηγούμενο οικισμό. Μόνο στον λόφο υπάρχουν οι βυζαντινοί πύργοι που σήμερα δεν φαίνονται γιατί τους έχει καλύψει η βλάστηση και τους μαθαίνεις από τις παλιές φωτογραφίες. Η Μονή των Παμμεγίστων Ταξιαρχών και το μοναστήρι της Παναγίας της Σαμακοβιανής ή Αρχαγγελιώτισσας, το πρώτο του 9ου αιώνα και το δεύτερο των μεσοβυζαντινών χρόνων, κυριολεκτικά αιωρούνται πάνω από την πόλη μέσα στο πυκνό δάσος που απλώνεται από το σημείο αυτό και καλύπτει το βουνό της Ροδόπης. Ανάμεσα τους μια ρεματιά, ο δρόμος που οδηγεί στη Βουλγαρία και στα χωριά του Νέστου. Σ’ ένα έξαρμα και συμμετρικά με τα δυο μοναστήρια υψώνεται η Μονή της Παναγίας της Καλαμούς, του 11ου αιώνα, πάνω από τη χαράδρα σ’ ένα αυχένα που σου αφήνει ελευθέρα το βλέμμα στον κάμπο μέχρι το Θρακικό Πέλαγος και την πόλη με τις κόκκινες στέγες. Το μεσαίο μοναστήρι, όπως ονομάζεται αυτό, αποτελεί την κορυφή του σταυρού και η βάση του θεωρείται μέσα στην πόλη στο μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου, εκεί που σήμερα υπάρχει η ομώνυμη εκκλησία. Ένας νοερός σταυρός συνδέει τα τέσσερα αυτά σημεία που σκόπιμα είχαν επιλεγεί για την καθαγίαση και ιεροποίηση του χώρου. Η λατρεία και ο μυστικός συμβολισμός, η φύση και ο άνθρωπος γίνονταν έτσι μια ενότητα και το αποτέλεσμα ήταν από τα πανάρχαια εκείνα χρόνια να επικρατεί ο σεβασμός και η λογική που αφορά το ελληνικό τοπίο. Κάτι που σήμερα έχει ολοκληρωτικά εξαφανιστεί. Ο ποταμός Κόσσινθος περνά κάτω από τη Μονή Καλαμούς, διαρρέει την πόλη και τον κάμπο και στα όριά του πάρκα και πλατείες και χώροι στάθμευσης και τα κτίρια του Πανεπιστημίου και το μεγάλο παζάρι που γίνεται κάθε Σάββατο. Δεν είναι εύκολο να ξεχάσει ο επισκέπτης την ειλικρινή διάθεση στο καλωσόρισμα στη Μονή Καλαμούς, ούτε κι αυτό πως ότι πολύτιμο είχε το μοναστήρι βρίσκεται στο Βυζαντινό Μουσείο της Σόφιας, με ότι συνειρμούς μπορεί να φέρει η βεβαίωση αυτή. Κάτω στην πόλη, στη βάση του σταυρού η Μητρόπολη, το Επισκοπείο, εκκλησιαστικά ιδρύματα και σχολεία και άλλες εκκλησίες αποτελούν έναν πυρήνα και ευλάβειας και αρχιτεκτονικού πλούτου και ομορφιάς.
Ολόκληρη η παλιά πόλη, που ανακηρύχθηκε το 1976 ως τόπος ειδικής προστασίας, είναι η χαρά του περιπατητή. Τόσοι αρχιτεκτονικοί ρυθμοί, τόσα περίτεχνα κτίσματα φανερώνουν την ακμή της πόλης από την εμπορία ειδικά του καπνού στα μέσα του 19ου αιώνα και μέχρι την ένωση με το ελληνικό κράτος. Δικαιολογημένα χαρακτηρίστηκε ως το μικρό Παρίσι. Πολύς πλούτος ήρθε στην πόλη αυτή, αυτό δείχνουν τα μέγαρα που το καθένα από μόνο του αποτελεί μια ειδική περίπτωση. Κάποια από αυτά στεγάζουν δημόσιες υπηρεσίες, όπως το δημαρχείο, το Λαογραφικό Μουσείο, η Πινακοθήκη και άλλα προορίζονται για να στεγάσουν δράσεις πολιτισμού, Παιδικό Μουσείο και χώρος αφιερωμένος στη μουσική στο όνομα του Μάνου Χατζηδάκη, ο οποίος γεννήθηκε στην Ξάνθη, υπάρχουν τουλάχιστον ως στόχοι. Άλλα στεγάζουν χώρους εστίασης, καφετερίες σε αρχοντικά και ταβέρνες και άλλα μαγαζιά σε ένα σημείο συγκεντρωμένα που έχει μπόλικη κίνηση και ζωή και από τους φοιτητές που μένουν στην πόλη. Οι σχολές του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης είναι τόσο κοντά και αυτό αποτελεί πλεονέκτημα και για τους νέους και την παλιά πόλη. Εκεί πας με τα πόδια παντού, η κίνηση των αυτοκινήτων εκεί δεν είναι ότι το πιο εύκολο και οι δρόμοι όλοι στρωμένοι με πλάκες και καλντερίμια, χωρίς μουτζούρες στους τοίχους, με πολλά χρώματα και ακόμα περισσότερο με όλα εκείνα που διεγείρουν τις αισθήσεις και σε κάνουν χαρούμενο και αισιόδοξο στην περιήγησή σου. Φαντάζομαι το Ξανθιώτικο Καρναβάλι που με τις αναφορές του στην λαϊκή παράδοση και το κέφι που προκαλεί το κάψιμο του Τσάρου στο ποτάμι και μετά τα λουκούλλεια τραπέζια με τις ανατολίτικες λιχουδιές και όχι μόνο πόσο θα αλλάζουν την παλιά πόλη που από μόνη της είναι ένα ανεκτίμητο Μουσείο. Πόλη πολυπολιτισμική και πολύχρωμη, η πόλη με τα χίλια χρώματα. Την πολιτισμική της παράδοση συμπληρώνουν πολλά ακόμη μουσεία, όπως ιστορικό, εκκλησιαστικό, φυσικής ιστορίας, αυτό για την παλιά πόλη και τέλος το Μουσείο Καπνού που ετοιμάζεται.
Η παλιά πόλη της Ξάνθης είναι κατά τον Δ.Α. Μαυρίδη ένα λαμπρό δημιούργημα του νεοελληνικού κοινοτισμού. Μπορεί η καλλιέργεια του καπνού να βοήθησε στην ανάπτυξη των Ελλήνων ακόμα κάτω από την Οθωμανική διοίκηση, αυτό όμως δεν αρκεί για να εξηγήσει τα τόσα θεαματικά αποτελέσματα και την εκπληκτική θέση που κατάκτησε η πόλη και που αδιάψευστα τα μαρτυρούν τα υπέροχα κτίσματα σε ένα τόσο καλά δομημένο οικιστικό σύνολο. Ότι πιο πρωτοποριακό είχε να επιδείξει τότε η Ευρώπη, ότι πιο σύγχρονο και προοδευτικό θα βρει την ανταπόκρισή του στο αστικό περιβάλλον της πόλης. Παράλληλα με την αρχιτεκτονική και η μεταλλουργία και η ζωγραφική και όλες οι τέχνες θα ανθίσουν για να γίνει αυτή η υπέροχη σύνθεση που είναι σήμερα η παλιά πόλη της Ξάνθης και που πρέπει να προστατεύεται αυστηρά και συνεχώς. Ακόμα ως πρώιμος βιομηχανικός χώρος με μεγάλα εργοστάσια καπνού διαθέτει βιομηχανικά μνημεία με ιδιαίτερη σημασία, που και αυτά σήμερα αποκτούν ποικίλες χρήσεις και που οπωσδήποτε πρέπει να προστατεύονται. Αν κρίνομε από τη δράση της Φιλοπρόοδης Ένωσης Ξάνθης γίνονται αρκετά που βοηθούν προς αυτό τον τομέα και για τους μόνιμους κατοίκους και με αρκετό ενδιαφέρον για τους επισκέπτες της πόλης. Αν προσθέσουμε σ’ αυτό και την φιλόξενη διάθεση των κατοίκων δίπλα στη φυσική ομορφιά του τοπίου και τις καταπληκτικές γωνιές που σου αφήνουν μια νοσταλγική γεύση, τότε αξίζει να βρεθείς στην Ξάνθεια των Βυζαντινών. Κι αν έχεις τύχη να βρεθείς στην αναλυτική και εμπεριστατωμένη ξενάγηση στο Λαογραφικό Μουσείο του μέλους της Φιλοπροόδου Ένωσης κ. Πασχάλη Ξανθόπουλου, τότε η εικόνα για την πόλη, το παρελθόν και το παρόν της και το μέλλον που διαγράφεται για αυτή θα γίνει πολύ καθαρή, σαφέστατη.
Ποιο θα έπρεπε να είναι το μέλλον μιας τέτοιας πόλης που έχει την Εγνατία στα πόδια της, που δίπλα της είναι η λίμνη Βιστονίδα, γνωστή σε όλους από την εμπλοκή του χώρου με ιερές αγοραπωλησίες, το Πόρτο Λάγος, τη θάλασσα με την Θάσο απέναντι και παραδίπλα τον αρχαιολογικό χώρο των Αβδήρων, πατρίδα του Δημόκριτου και του Πρωταγόρα και που εκεί υπάρχει και ένα σπουδαίο Μουσείο. Τι θα μπορούσε ο σχεδιαστής του μέλλοντος να προτείνει για μια πόλη που από την ανατολή την σημαδεύει η Κωνσταντινούπολη και δυτικά η Θεσσαλονίκη και βόρεια σε απόσταση αναπνοής ένα από τα πιο όμορφα βουνά της χώρας μας, Ροδόπη. Η πόλη είχε αποκτήσει σιδηροδρομικό σταθμό από το 1891 και αποτέλεσε τμήμα του ελληνικού κράτους με την συνθήκη των Σεβρών στις 28 Ιουλίου 1920.
Από την άλλη αυτό που λέγεται νέα πόλη της Ξάνθης, που κτίστηκε μπροστά στην παλιά και την έκρυψε από τους μεγάλους οδικούς άξονες και που πρέπει υποχρεωτικά να το περάσεις είναι κάτι φρικτό. Οι απρόσωπες πολυκατοικίες, τα άναρθρα οικοδομήματα της συμφοράς βρίσκονται ακριβώς στη διάσταση που θίγει ο καθηγητής Χ. Γιανναράς. Είναι όμως ευτύχημα που στην Ξάνθη αυτό είναι περιορισμένο και μόνο σε μια απόσταση σχετικά μικρή και δεν υπάρχει η διασπορά αυτής της κακογουστιάς παντού, στον κάμπο, στους λόφους. Είναι δραματική η αντίθεση της αρχοντικής και γεμάτης συμμετρίας παλιάς πόλης με το βάρβαρο και ενάντια σε κάθε ποιότητα ζωής κατασκεύασμα της νέας πόλης. Από την άλλη επίσης είναι γεγονός η αποβιομηχάνιση του χώρου σήμερα, ο περιορισμός πολλών δραστηριοτήτων και η αναζήτηση νέων και πιο ευέλικτων δράσεων. Μήπως η τουριστική ανάπτυξη του τόπου αυτού θα μπορούσε να συνδεθεί με την αύξηση των επισκεπτών από την Τουρκία; Φτάνει σήμερα, που οι επιχειρήσεις μετανάστευσαν στη γειτονική Βουλγαρία, ο στρατός και οι φοιτητές; Θα υπάρχει επιστροφή στην καλλιέργεια του καπνού; Θα συνεχιστεί και θα επεκταθεί η επένδυση στη σύγχρονη τεχνολογία; Θα κρατήσουν την πόλη τους ζωντανή και επιθυμητή οι τωρινοί της άρχοντες και θα την σεβαστούν οι δικοί της άνθρωποι;
Ρητορικά είναι τα ερωτήματα. Πάντως ο σταυρός πάνω από την πόλη, όπως το σταύρωμα που κάνουμε στο ανώφλι όταν γυρνάμε από την Ανάσταση, μένει. Κι αν πέρασαν κατακτητές κι αν έχουν λίγο την εικόνα χαλάσει οι υποτιθέμενες επεκτάσεις και που δεν είναι μη αναστρέψιμες, όλοι πιστεύουμε πως η Ξάνθη είναι μια λαμπρή πόλη. Το έχει η λέξη μέσα της και δεν είναι τυχαίο. Αν η Ξάνθη ήταν κόρη του Ωκεανού και της Τηθύας ή αν ήταν το όνομα μιας βασίλισσας των Αμαζόνων, αυτό χάνεται στη σφαίρα του μύθου. Ο ιστορικός Στράβωνας τον 1ο αιώνα π.χ. την αναφέρει ως Ξάνθεια και την χαρακτηρίζει «Κικόνων πόλη», οι Κίκονες στον Όμηρο είναι ένας θρακικός λαός. Αυτά για όσους καταλαβαίνουν.
Υ.Γ.: Αναπόφευκτα γράφοντας για την Ξάνθη η σύγκριση με το Ρέθυμνο έρχονταν σε κάθε γραμμή. Οι διαφορές αρκετές και οι ομοιότητες ακόμα πιο πολλές. Το μέλλον και για τις δυο πόλεις επίσης θα είναι κοινό όσο και για τις δυο δεν υπάρχει η ουσιαστική αντιμετώπιση των προβλημάτων τους.
