Του Μανώλη Σκαρσουλή
Ο Γιάννης που απέκτησε χάρη στην εργατικότητα του πολλά κοπάδια, αλλά δεν αναπαύεται στα πλούτη του και ζητάει δουλειά από έναν καπετάνιο που κουβαλάει πέτρες από ένα νησί με το καράβι του. Εκείνος τον παίρνει μαζί του, αλλά όταν τελειώνει τη δουλειά στο νησί φεύγει και τον παρατάει ολομόναχο. Ο Γιάννης ψάχνοντας μέρος για να περάσει τη νύχτα του, ανακάλυψε μια νεραϊδοσπηλιά.
«Προχώρησε μέσα στη σπηλιά κι είδε μ’ έκπληξη ένα στρωμένο τραπέζι. Πάνω βρίσκονταν τρία πιάτα, τρία κουτάλια, τρεις πετσέτες και τρία κύπελλα. Στα πιάτα άχνιζε ζεστό φαί και του κουρασμένου θεονήστικου Γιάννη άρχισαν να τρέχουν τα σάλια του. Μη μπορώντας να κρατηθεί, άρχισε να τρώει λίγο από κάθε πιάτο.
Ξαφνικά άκουσε χαρούμενα κοριτσίστικα γέλια στο έμπα της σπηλιάς. Μόλις πρόλαβε να κρυφτεί σε μια γωνιά, προτού να μπουν μέσα τρεις πεντάμορφες νεράιδες. Σταμάτησαν όμως απότομα τα γέλια, όταν κατάλαβαν πως κάποιος είχε φάει απ’ το φαί τους.
-Μπα, είπε η μια. Κάποιος μπήκε στη σπηλιά μας.
-Κι έφαγε απ’ το φαί μας, θύμωσε η άλλη.
-Ποιος να μας ήρθε; Ρώτησε η Τρίτη και ομορφότερη.
Έριξαν μια βιαστική ματιά γύρω τους, δεν είδαν κανέναν και χωρίς να δώσουν περισσότερη προσοχή, έκατσαν, έφαγαν και άρχισαν το χορό και το τραγούδι. Εκεί που χόρευαν, πέφτει το μαγνάδι της τρίτης νεράιδας. Σκύβει να το πιάσει, πιο γρήγορος ο Γιάννης τ’ αρπάζει αυτός. Σταμάτησε ο χορός :
-Ποιος είσαι του λόγου σου; Πώς βρέθηκες εδώ μέσα; Ρώτησαν απορημένες οι νεράιδες.
-Δώσ’ μου το μαγνάδι μου, είπε η Τρίτη νεράιδα, χωρίς να περιμένει την απάντηση του Γιάννη. –Όχι δε στο δίνω! Έκανε αυτός.
-Αν μου το δώσεις, θα σου κάνω όποια χάρη μου ζητήσεις, ξανάπε η νεράιδα.
-Τότε θα στο δώσω, αν με πας πίσω στο σπίτι μου.
-Σύμφωνοι. Μπες πάνω μου μούτσα και εγώ θα σε πάω.
Έτσι κι έγινε. Σκαρφάλωσε ο Γιάννης στην πλάτη της νεράιδας και στη στιγμή βρέθηκε έξω απ’ το σπίτι του. Ευχαρίστησε τη νεράιδα, της επέστρεψε το μαγνάδι της και δεν μπόρεσε να μη θαυμάσει τα ωραία της μάτια που του χαμογελούσαν γλυκά, καθώς του κούνησε το χέρι και χάθηκε από μπροστά του.
«Δεν πέρασε πολύς καιρός και να ‘σου πάλι το καράβι που ζήταγε εργάτες να φορτώσουν από το νησί. Ο Γιάννης βάφει με κάρβουνο τη μούρη του για να μη τον γνωρίσουν, χώνει στην τσέπη του μια πιστόλα και παρουσιάζεται στον καπετάνιο, ζητώντας δουλειά. Ο Καπετάνιος, που δεν τον κατάλαβε, τον πήρε να βοηθήσει τους ναύτες του. Αργότερα έφτασαν στο νησί και φόρτωσαν. Έκατσαν ύστερα όλοι μαζί στην παραλία να φάνε και να ξεκουραστούν. Χωρίς να τον δουν ο καπετάνιος ρίχνει στο φαί του Γιάννη υπνωτικό και σε λίγο πέφτει ο καλός σου σε ύπνο βαθύ. Καπετάνιος και ναύτες απόσωσαν το φαί τους χωρίς βιάση, μπήκαν στο καράβι και άνοιξαν πανιά και άφησαν πάλι το Γιάννη κοιμισμένο πίσω στο νησί. Ξύπνησε ο Γιάννης και έσκασε απ’ το κακό του για το νέο του πάθημα. Τι να κάνει ο Γιάννης, κατευθύνθηκε προς τη νεραϊδοσπηλιά. Βρήκε ξανά το στρωμένο τραπέζι, δοκίμασε το νεραϊδοφαί και κρύφτηκε σε μια σκοτεινή γωνιά. Γύρισαν οι νεράϊδες μα αυτή τη φορά δεν κοίταξαν στο τραπέζι τους, μόνο άρχισαν να χορεύουν και να τραγουδούν. Ο Γιάννης δεν χόρταινε την ομορφιά και την χάρη τους όταν το μαγνάδι της Τρίτης νεράιδας έπεσε πάλι στο πάτωμα. Πρόφταξε ο Γιάννης και το πήρε.
-Πάλι εσύ; ξεφώνισε η νεράιδα
-Εγώ! είπε ο Γιάννης. Για να στο δώσω, έδειξε το μαγνάδι, πρέπει να με ξαναπάς σπίτι μου. Θέλοντας και μη η νεράιδα δέχτηκε.
-Ανέβα στην πλάτη μου, λέει στον Γιάννη και την άλλη στιγμή βρέθηκαν έξω από το σπίτι του.
-Δως μου το μαγνάδι μου, είπε η νεράιδα.
-Δε γίνεται, απάντησε ο Γιάννης, γιατί δε θέλω να ξαναφύγεις. Σ’ αγάπησα απ’ την πρώτη φορά που σε είδα και δεν μπορώ να ζήσω χωρίς εσένα,. Πρέπει να γίνεις γυναίκα μου και να ζήσεις κοντά μου για πάντα.
Η νεράιδα χωρίς το μαγνάδι της έχανε τη νεραϊδοδύναμή της. Της άρεσε κι αυτής ο Γιάννης και δέχτηκε να γίνει γυναίκα του. Ο Γιάννης έδωσε το μαγνάδι να το φυλάει ο άγριος βοσκός του αφού πρώτα τον όρκισε να μην το πει ποτέ σε κανένα.
Πέρασαν τα χρόνια. Ο Γιάννης κι η νεράιδα απόκτησαν δυο παιδιά, ένα αγόρι κι ένα κορίτσι, και ζούσαν μέσα στα πλούτη τους και τα καλά τους. Τη νεράιδα όμως την έτρωγε κρυφός καημός. Δεν μπορούσε ν’ αρνηθεί το νεραϊδένιο της εαυτό και νοσταλγούσε τις αδερφές της και το νεραϊδονησί της. Σιγά-σιγά η επιθυμία της να επιστρέψει εκεί φούντωνε και προσπαθούσε να βρει τρόπο να πάρει πίσω το μαγνάδι της. Κάποια μέρα στηνόταν χορός τρικούβερτος στην πλατεία του χωριού. Σ’ αυτόν θα χόρευαν όλες οι γυναίκες του χωριού κι όποια φορούσε τ’ ομορφότερο μαντήλι θα ‘παιρνε βραβείο.
-Δεν υπάρχει ομορφότερο μαντήλι απ’ το μαγνάδι μου, είπε η νεράιδα στον Γιάννη. Αν το ‘χεις φέρ’ το μου, σε παρακαλώ, για να το φορέσω, να πάρω το βραβείο και να καμαρώνετε κι εσύ και τα παιδιά.
Την πίστεψε ο καημένος ο Γιάννης. Εδώ που τα λέμε, δε φανταζόταν πως μπορούσε να παρατήσει ύστερ’ από τόσα χρόνια αυτόν και τα παιδιά τους που τ’ αγάπαγε τόσο, παίρνει το μαγνάδι και της το δίνει. Μπαίνει στον χορό η νεράιδα και όλοι θαμπώθηκαν απ’ την ομορφιά της. Μα στην Τρίτη στροφή, δίνει μια και χάνεται απ’ τα μάτια τους γυρίζοντας στο νησί της. Οι αδερφές της έκαναν χαρές κι έστρωσαν μεγάλο γλέντι για να γιορτάσουν το γυρισμό της. Όμως όσο πέρναγαν οι μέρες η χαρά της νεράιδας μας λιγόστευε. Αποζήταγε τα παιδιά της, δεν μπορούσε χωρίς αυτά. Αποφάσισε λοιπόν πως το καλύτερο θα ήταν να πηγαίνει σπίτι την ώρα που ο Γιάννης έλειπε, να βλέπει τα παιδιά της κι ύστερα να ξαναγυρίζει στο νεραϊδονήσι. Το ‘πε και το ‘κανε. Καταχάρηκαν τα παιδιά σαν είδαν τη μάνα τους που τη νόμιζαν χαμένη. Αυτή τα όρκισε πως δε θα μαρτυρούσαν την παρουσία της στον πατέρα τους. μετά συγύρισε το σπίτι, έφτιαξε ψωμί και φαγητό και πήγε τα ρούχα στο ποτάμι να τα πλύνει. Όταν γύρισε απ’ το ποτάμι, τους άναψε μια καλή φωτιά στο τζάκι τα φίλησε κι έφυγε.
Παραξενεύτηκε ο Γιάννης, επιστρέφοντας με την πάστρα του σπιτιού και το νόστιμο φαγητό. Κάποια καλή γειτόνισσα ήρθε και βοήθησε τα παιδιά, σκέφτηκε, μα ξέχασε να τα ρωτήσει. Όταν όμως κάθε μέρα που ερχόταν σπίτι το ‘βρισκε πεντακάθαρο, το φαί ζεστό, τα ρούχα πλυμένα και σιδερωμένα, κάτι υποψιάστηκε. παραφύλαξε ένα πρωί και είδε τη γυναίκα του και τις δουλειές που έκανε στο σπίτι. το ίδιο βράδυ, όταν πια η νεράιδα είχε φύγει φώναξε τα παιδιά και τους είπε :
-Ξέρω πως η μάνα σας έρχετ’ εδώ κάθε μέρα. Την είδα με τα μάτια μου. Ξέρω ακόμα πόσο την αγαπάτε. Το ίδιο την αγαπώ κι εγώ. Δεν θέλετε να μείνει για πάντα κοντά μας ;
-Μ’ όλη μας την καρδιά πατέρα, απάντησαν τα παιδιά.
-Ακούστε λοιπόν τι θα κάνετε. Σαν έρθει η μάνα σας, να μάθετε που κρεμάει το μαγνάδι της. Κι όταν κινήσει με τα ρούχα στο ποτάμι, να το αρπάξετε και να τρέξετε, όσο πιο γρήγορα μπορείτε να μου το φέρετε.
Την άλλη μέρα μπαίνοντας η νεράιδα στο σπίτι κρέμασε το μαγνάδι της πίσω απ’ την πόρτα. Τελείωσε τις δουλειές της, πήρε το καλάθι με τα ρούχα και τράβηξε για το ποτάμι. Τα παιδιά τότε άρπαξαν το μαγνάδι και τρέχοντας μ’ όλη τους τη δύναμη κατευθύνθηκαν προς τον πατέρα τους. Η νεράιδα όμως καθώς περπάταγε, ένιωσε τον κίνδυνο. Πέταξε το καλάθι με τα ρούχα και γύρισε βιαστικά στο σπίτι. Ο Γιάννης μ’ ένα πήδημα πλησίασε τα παιδιά και τους πήρε το μαγνάδι ακριβώς τη στιγμή που η νεράιδα σχεδόν τ’ ακούμπαγε. Στάθηκαν όλοι λαχανιασμένοι.
-το μαγνάδι μου είπε η νεράιδα με σβησμένη φωνή. Δώσ’ το μου. Πρέπει να γυρίσω στο νησί μου.
- Πρέπει να μείνεις με τον άντρα σου και τα παιδιά σου που σ’ αγαπάνε και σε χρειάζονται, απάντησε ο Γιάννης . Πέταξε το μαγνάδι στη φωτιά και οι φλόγες το τύλιξαν και το ‘καψαν. Ἥ νεράιδα, που δεν ήταν πια νεράιδα, αισθάνθηκε ένα βάρος να φεύγει από πάνω της. Ένιωσε να ξαναγεννιέται. Να γίνεται επιτέλους αληθινός άνθρωπος. Έσφιξε στην αγκαλιά της τα παιδιά της και τον άντρα της κι όλοι μαζί χαρούμενοι κι ευτυχισμένοι πήγαν σπίτι τους για να μη χωρίσουν ποτέ πια» .
Στην διαδικασία «εξανθρωπισμού» του θηλυκού ξωτικού, και όχι μόνο φυσικά, είναι συχνή η σύγκρουση της νεράιδας με άλλες γυναίκες από το περιβάλλον του ήρωα, ιδιαίτερα δε με τη μητέρα του, που πολλές φορές εμπλέκεται στη σχέση του ζευγαριού. Στην περίπτωση αυτή θα μπορούσαμε να πούμε, σύμφωνα με τη ψυχολογία του βάθους που δίνει εξαιρετική σημασία σ’αυτού του είδους τις συγκρούσεις, πως στην ουσία πρόκειται για σύγκρουση ανάμεσα σε δύο κόσμους τον εσωτερικό και τον εξωτερικό, με δυο λόγια το συνειδητό και το ασυνείδητο.
Αξίζει να σημειώσουμε πως ο θηλυκός νεραΪδόκοσμος δεν είναι μόνος. Συνυπάρχει στον κόσμο των παραμυθιών και των θρύλων με τον αρσενικό κόσμο των ξωτικών, των νάνων και των καλικάτζαρων. Τους τελευταίους συναντάμε το ίδιο συχνά στα ελληνικά παραμύθια και τις παραδόσεις.
Σύμφωνα με τον Θεοδοσιάδη τα μικροκαμωμένα αυτά δαιμόνια ξωτικά και καλικάτζαροι δεν είναι πάντοτε τόσο αθώα: κλέβουν τα μωρά των ανθρώπων αλλά και όμορφα κορίτσια που λιμπίζονται.
Οι μάγισσες ζουν είτε σε καλύβες στην καρδιά του δάσους είτε στην απότομη κορφή ενός βουνού, σε στενή σχέση με τη φύση ή και σαν προέκτασή της. Αρχέγοντες τελετουργίες και μαγικά σύνεργα επιβιώνουν στη δράση τους (ρόϊα μελάδι, κτένια, ραβδιά κ.ά.) και χρησιμοποιούνται είτε για να πλήξουν είτε για να βοηθήσουν τους ήρωες και τις ηρωίδες.
Εκείνες πάντως που είναι ανθρώπινα όντα «βουρκουλιασμένα» είναι οι στρίγγλες. ρουφούν το αίμα ανθρώπων και ζωντανών για να τραφούν, σπέρνοντας το απόλυτο κακό, εξαφανίζοντας καθετί το έμψυχο που τις περιβάλλει, εκτός από ένα και μοναδικό πρόσωπο που φαίνεται να αποδέχονται. Αυτό είναι κατά κανόνα η μάνα που τις γέννησε. Η στρίγγλα είναι συνυφασμένη με την απειλή, τον τρομοκρατικό συλλογικό κίνδυνο, με την ερήμωση. Είναι η πιο ακραία έκφραση της γυναίκας –φορέα του κακού, η προσωποποίηση της πατριαρχικής αντίληψης πως κάθε γυναίκα είναι δυνάμει και φορέας της καταστροφής. Έτσι δεν είναι τυχαίο που οι κάτοικοι των ελληνικών παραδοσιακών χωριών σπεύδουν να βαπτίσουν αμέσως τα θηλυκά παιδιά για να μην γίνουν στρίγγλες.
Οι προσωπικότητες αυτές του φανταστικού, άτρωτες ανάμεσα στα πνεύματα και ικανές να χειριστούν υπερκόσμιες δυνάμεις, συνενώνουν με τον πιο έντονο τρόπο τα γυναικεία χαρακτηριστικά με τις ιδιότητες της μάγισσας. Ανεξέλεγκτες στις εκδηλώσεις τους και από τη σχέση τους με τη φωτιά και το θάνατο, επιβεβαιώνουν με την παρουσία τους την εξουσία τους όχι μόνο στους / στις ήρωες/ιδες των παραμυθιών αλλά και στην κοινότητα ευρύτερα. Είναι σε θέση να προχωρούν σε άμεση και εκούσια προσβολή της ελευθερίας της κοινότητας και των μελών της με τη χρησιμοποίηση της μαγικής τους δύναμης ή της απειλής. Είναι γνωστό εξάλλου ότι η μαγεία γενικότερα δεν έχει μόνο σκοπούς ατομικούς, όταν οι δράσεις της συνδέονται με ένα άτομο, αλλά και κοινωνικούς, όταν επιδιώκεται είτε η ανακούφιση της κοινότητας είτε η τιμωρία της. Επιβάλλουν, σύμφωνα με τη λαϊκή πεποίθηση, τη βούλησή τους με διάφορες μορφές καταναγκασμού και βιάζουν τη θέληση των ηρώων και των ηρωίδων των παραμυθιών. Οι τελευταίοι/ες, αν και φαίνεται πως πρόσκαιρα δεν έχουν τη δύναμη ή τα μέσα ν αντιταχθούν, κατά κανόνα τις αντιμετωπίζουν στο πλαίσιο κρυφών ή φανερών συγκρούσεων. Άλλωστε το ευτυχισμένο τέλος του παραμυθιού επιβάλλει την εξουδετέρωση της μαγικής βούλησης, καθώς και της βίας που πηγάζει απ’ αυτήν αλλά και την αυστηρή τιμωρία της θηλυκής δύναμης που αντιτίθεται στην κοινοτική τάξη πραγμάτων. Η τιμωρία αυτή αποτελεί ίσως αναβίωση μνήμης από τη φριχτή τιμωρία των βασανιστηρίων και του δια πυράς θανάτου που επέβαλε η καθολική εκκλησία και τα όργανα της στην προσπάθεια της να εμποδίσει τη δυνατότητα επικοινωνίας των μαγισσών με πνεύματα «αντιχριστιανικά» και υπερφυσικές δυνάμεις που δεν μπορούσε να ελέγξει, αφού βρίσκονταν έξω από τον κύκλο των χριστιανικών πνευματικών δεδομένων και προϋπήρχαν σε αρχαϊκά και προχριστιανικά μεταφυσικά συστήματα.
Πηγή: Κοινωνιολογία του λαϊκού πολιτισμού. Μαρία Γκασούκα Εκδόσεις Ψηφίδα
