Η ισχυρή παρουσία στην Επαναστατική Επιτροπή, η μαρτυρία του Φωτάκη και τα αρχειακά τεκμήρια για τις καταστροφές του 1867 στο επίκεντρο της εκδήλωσης της 7ης Νοεμβρίου στις Μέλαμπες.
«Ο Χατζή Νεόφυτος εις την Μονήν του Αρκαδίου την 9 Νοεμβρ. 1866. Εις την αυτήν Μονήν και την αυτήν ημέραν εφονεύθη και ο Ν. Μπεργάδης». [1]
Στις 31 Αυγούστου 1867, οι καπεταναίοι των Μελάμπων κατέγραφαν με αυτές τις λιτές φράσεις δύο από τους νεκρούς του χωριού τους. Είχαν προηγηθεί αλλεπάλληλες καταστροφές και οι κάτοικοι ζούσαν, όπως σημειώνουν στην αναφορά τους, «υποκάτω των δένδρων». Στον κατάλογο των θυμάτων, δίπλα στους ανθρώπους που χάθηκαν μέσα στο χωριό, κράτησαν τη θέση των δύο συγχωριανών τους που είχαν πέσει στο Αρκάδι. Μέσα στη δική τους δοκιμασία, φρόντισαν να διασώσουν τα ονόματα και τη θυσία τους.
Το έγγραφο αυτό, που φυλάσσεται στο Αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών, ήταν ένα από τα σημαντικά τεκμήρια που παρουσιάστηκαν το Σάββατο 7 Νοεμβρίου 2026 στο Πνευματικό Κέντρο της Ενορίας Μελάμπων. Την εκδήλωση διοργάνωσαν η Ενορία, ο Πολιτιστικός Σύλλογος και ο Σύλλογος Γυναικών Μελάμπων, με ομιλητή τον Αντώνιο Ε. Τσουρδαλάκη και θέμα «Οι Μέλαμπες και η συμμετοχή τους στο ολοκαύτωμα του Αρκαδίου 1866».
Παραμονή της επετείου, η παρουσίαση έφερε στο προσκήνιο πρόσωπα και γεγονότα που αποκαλύπτουν το εύρος της μελαμπιανής συμμετοχής. Ιστορικές αφηγήσεις, δικαιολογητικά αγωνιστών, προξενικές εκθέσεις και δημοσιεύματα της εποχής συσχετίστηκαν με την τοπική παράδοση, φωτίζοντας τόσο την παρουσία των Μελαμπιανών στο Αρκάδι όσο και όσα υπέστησε η κοινότητα τους επόμενους μήνες. Η αξία της έρευνας βρίσκεται στη σύνδεση αυτών των πηγών και στην πληρέστερη εικόνα που προκύπτει από τη μελέτη τους.
Ένα χωριό με ισχυρή παρουσία στην Επαναστατική Επιτροπή
Ιδιαίτερο βάρος είχε η ανάδειξη της συμμετοχής των Μελαμπιανών στην Επαναστατική Επιτροπή που εγκαταστάθηκε στη Μονή τον Μάιο του 1866, με πρόεδρο τον ηγούμενο Γαβριήλ. Στο δεκαεξαμελές αυτό σώμα εκπροσωπούνταν οι τέσσερις επαρχίες του Ρεθύμνου, με βασικές ευθύνες τη στρατολογία και την τροφοδοσία των επαναστατών. [2, 3]
Ο Νικόλαος Γ. Φωτάκης καταγράφεται από τον Μαραγκουδάκη ως αντιπρόσωπος της επαρχίας Αγίου Βασιλείου. [3] Όταν αποχώρησε από τη Μονή, τη θέση του ανέλαβε, κατά τον Αργυρόπουλο, ένας ακόμη Μελαμπιανός, ο Ν. Μπεργαδής, γιος του Κωνσταντή και ανιψιός του Χατζή Νεόφυτου. [4] Ο Εμμανουήλ Μ. Φωτάκης αναφέρεται επίσης ως μέλος της Επιτροπής στα δικαιολογητικά του αγωνιστή, τα οποία φέρουν βεβαιώσεις συναγωνιστών του. [5] Παράλληλα, ο Χατζή Νεόφυτος Μακρυδάκης, σύμβουλος της Μονής και στενός συνεργάτης του Γαβριήλ, συμμετείχε, σύμφωνα με τον Μαραγκουδάκη, στις εργασίες της. [3]
Η παρουσία τόσων προσώπων από μία κοινότητα, με διαδοχική εκπροσώπηση και διαφορετικές ευθύνες, σε ένα όργανο που αφορούσε τέσσερις επαρχίες, φανερώνει το ιδιαίτερο βάρος των Μελάμπων στην οργάνωση του αγώνα. Οι Μελαμπιανοί αναλάμβαναν καθήκοντα εκεί όπου λαμβάνονταν κρίσιμες αποφάσεις και συντονιζόταν η επαναστατική δράση.
Οι άνθρωποι μέσα και έξω από τα τείχη
Μία από τις πιο ανθρώπινες στιγμές αυτής της ιστορίας διασώζεται στη μαρτυρία του Φωτάκη. Τον Σεπτέμβριο του 1866, μπροστά στην απειλή καταστροφής της Μονής, ο Χατζή Νεόφυτος ζήτησε από τον Γαβριήλ να απομακρυνθεί η Επιτροπή. Ο ηγούμενος αρνήθηκε και του έδειξε τα σημάδια της παλαιότερης πυρπόλησης του μοναστηριού. Η απάντηση του Νεόφυτου ήταν η δέσμευση ενός ανθρώπου που γνώριζε τι μπορούσε να ακολουθήσει: «εκεί που θ’ αποθάνεις εσύ, θ’ αποθάνω κι εγώ». [6, 7]
Ο Νεόφυτος έμεινε. Οι αφηγήσεις τον θέλουν να παρηγορεί τα γυναικόπαιδα μέσα στον ναό τη νύχτα πριν από την τελική έφοδο. Στην ανατολική πλευρά της Μονής πολέμησε, κατά τον Χ. Σταυρουλάκη, και ο ανιψιός του, ο επίτροπος Ν. Μπεργαδής. [8] Η αναφορά των καπεταναίων του 1867 καταγράφει τον θάνατο και των δύο στις 9 Νοεμβρίου 1866, προσφέροντας μια κοντινή στα γεγονότα μαρτυρία της ίδιας της κοινότητάς τους. [1]
Ένας άλλος Μελαμπιανός, ο Νικόλαος Μ. Μπεργαδής, γνωστός ως «Μπεργαδονικολής», πολέμησε και σώθηκε. Ο Βενέρης τον τοποθετεί στη βορειοδυτική πλευρά κατά την τελική έφοδο. [7] Στην οικογενειακή του μνήμη διατηρήθηκε ότι είχε πουλήσει το πατρικό του αμπέλι για να αγοράσει όπλο που να αντέχει στη βροχή. [9]
Έξω από τα τείχη, Μελαμπιανοί βρίσκονταν ανάμεσα σε εκείνους που έσπευσαν να βοηθήσουν τους πολιορκημένους. Ο Φωτάκης κατονομάζει «τον Μαθιό των Μελάμπων» και αναφέρει τη δική του συμμετοχή. Οι κατακλυσμιαίες βροχές και η αδυναμία διάσπασης του κλοιού ματαίωσαν την προσπάθεια. [6, 8] Η προφορική παράδοση διασώζει ακόμη τη μνήμη ενός σώματος που ξεκίνησε από το χωριό με σημαιοφόρο τον «Κωσταρούζο» και πληροφορήθηκε στο Γερακάρι την καταστροφή της Μονής. Η μαρτυρία αυτή παρουσιάστηκε ως μέρος της παράδοσης, με την ταυτότητα του σημαιοφόρου να παραμένει προς διερεύνηση. [10]
Ο Φωτάκης και η διαδρομή της μαρτυρίας του
Από τα ουσιαστικότερα σημεία της παρουσίασης ήταν η θέση του Νικολάου Γ. Φωτάκη στην ιστοριογραφία του Αρκαδίου. Ο Μελαμπιανός αγωνιστής συνέβαλε και στη διάσωση της μνήμης των γεγονότων, δημοσιεύοντας το 1885 στο αθηναϊκό περιοδικό «Ἑβδομάς» τη μελέτη «Ἡ Μονὴ Ἀρκαδίου», μία από τις πρώιμες επώνυμες αφηγήσεις τους. Στο κείμενό του συνυπάρχουν όσα είδε και άκουσε ο ίδιος με πληροφορίες που συγκέντρωσε από ανθρώπους που έζησαν την πολιορκία. [6]
Η διαδρομή αυτής της μαρτυρίας έχει ιδιαίτερη σημασία. Ο Παύλος Βλαστός την αντέγραψε στη χειρόγραφη συλλογή του «Ἰδαία Μέλισσα», η οποία φυλάσσεται στο Ιστορικό Αρχείο Κρήτης. [11] Μέσω αυτής αξιοποίησαν το κείμενο ο Διονύσιος Μαραγκουδάκης και ο Τιμόθεος Βενέρης, σημαντικοί ιστοριογράφοι του Αρκαδίου. Ο πρώτος παραπέμπει στον «Ν. Φωτάκη παρὰ Π. Βλαστῷ», ενώ ο δεύτερος εισάγει τον διάλογο Γαβριήλ και Νεόφυτου με τη φράση «Κατά συγκυρίαν, γράφει ο Ν. Φωτάκης…». [3, 7]
Την αξία του δημοσιεύματος αποτίμησε χαρακτηριστικά ο Γεώργιος Εκκεκάκης στη «Φωνή των Μελαμπιανών» (αρ. 194, Μάιος–Ιούνιος 2011, σ. 4): «Το δημοσίευμα είναι από τα πιο παλιά, τα πιο σημαντικά και τα πιο αυθεντικά που έχουν γραφτεί ποτέ για το μεγάλο γεγονός που διαδραματίστηκε στο Αρκάδι». [12] Η ανάδειξη της πορείας του επιτρέπει να αναγνωρίσουμε τον άνθρωπο πίσω από αφηγήσεις που πέρασαν σε μεταγενέστερα έργα και στη συλλογική μνήμη. Λόγια και σκηνές που συνδέθηκαν με την ιστορία του Αρκαδίου έφτασαν ως εμάς μέσα από τη γραφή ενός Μελαμπιανού. Η κοινή αυτή προέλευση εξηγεί και τις ομοιότητες ανάμεσα στις ιστορικές αφηγήσεις.
Το τίμημα του 1867 μέσα από τα αρχεία
Αρχειακά τεκμήρια ιδιαίτερης ιστορικής βαρύτητας φώτισαν το δεύτερο μέρος της παρουσίασης. Η αναφορά των καπεταναίων, με ημερομηνία 31 Αυγούστου 1867 και αριθμό 1786 α΄, διασώζεται στον φάκελο ΑΑΚ/Η του Αρχείου του Υπουργείου Εξωτερικών. Καταγράφει τις καταστροφές κατά τις τρεις διελεύσεις του οθωμανικού στρατού από τις Μέλαμπες, στις 3 Φεβρουαρίου, στις 29 Ιουνίου και στις 18 Ιουλίου: τρία πλήγματα μέσα σε λιγότερο από έξι μήνες. [1]
Οι εκθέσεις των Ελλήνων προξένων, δημοσιευμένες από την Ακαδημία Αθηνών, συμπληρώνουν την εικόνα. Ο Νικόλαος Σακόπουλος περιγράφει τις μάχες των αρχών Φεβρουαρίου γύρω από το Γερακάρι, τον Μέρωνα και τις Μέλαμπες. Ο Γεώργιος Καλοκαιρινός καταγράφει τον Ιούλιο την καταστροφή του χωριού και της επαρχίας Αγίου Βασιλείου. Νεότερη έκθεση του Σακόπουλου αναφέρεται στην αντίσταση που συνάντησε ο Ρεσίτ πασάς στα Σελλιά και στις Μέλαμπες και στις καταστροφές που ακολούθησαν. [13] Τα δημοσιεύματα του Τύπου της εποχής προσθέτουν πληροφορίες για τη συνέχιση των συγκρούσεων και τα αντίποινα. [14]
Στην αναφορά των καπεταναίων η καταστροφή αποκτά συγκεκριμένο περιεχόμενο. Οι συντάκτες καταγράφουν καμένα σπίτια και εκκλησίες, το σχολείο με τον εξοπλισμό του, δεκαεπτά ελαιοτριβεία, χιλιάδες κομμένα δέντρα και μεγάλες απώλειες ζώων και μελισσιών. Μαζί με τη στέγη χάθηκαν τα μέσα με τα οποία οι οικογένειες μπορούσαν να ξανασταθούν στα πόδια τους. [1]
Πίσω από τις καταγραφές βρίσκονται και οι άνθρωποι: ηλικιωμένοι και άμαχοι που δεν μπόρεσαν να διαφύγουν, ο καπετάνιος Μιχάλης Κουτσαυτάκης, ο μοναχός Γεδεών Μαμαλάκης. Η τύχη του τελευταίου καταγράφεται τόσο στην αναφορά των καπεταναίων όσο και στην προξενική έκθεση, ενώ διατηρήθηκε και στην τοπική παράδοση. Η σύγκριση των μαρτυριών αναδεικνύει τις συγκλίσεις τους, επιτρέποντας παράλληλα να διακρίνονται οι επιμέρους διαφορές. [1, 13]
Η συμμετοχή των Μελάμπων στον αγώνα συνεχίστηκε μετά το ολοκαύτωμα. Το χωριό παρέμενε επαναστατική εστία και οι συνέπειες της σύγκρουσης έπληξαν ολόκληρη την κοινότητα. Τα τεκμήρια αποκαλύπτουν το μέγεθος αυτής της δοκιμασίας, από τις ανθρώπινες απώλειες ως την καταστροφή της παραγωγής και της καθημερινής ζωής.
Η μνήμη μέσα στην προσπάθεια της ανοικοδόμησης
Το βάθος της πληγής αποτυπώνεται και σε μεταγενέστερο έγγραφο. Σε «Ευχαριστήριον» της 29ης Ιανουαρίου 1886, που δημοσιεύτηκε στη «Νέα Ἐφημερίδα» των Αθηνών, ο Δήμος Μελάμπων εξηγεί ότι οι αλλεπάλληλες καταστροφές είχαν εμποδίσει την ανέγερση ναού προς τιμήν των Τεσσάρων Μαρτύρων, των Αγίων που κατάγονταν από το χωριό. [15]
Οι κάτοικοι δήλωναν έτοιμοι να προσφέρουν «εργατικάς χείρας […] αμισθί». Οι συλλογή συνδρομών από την Αθήνα, με πρωτοβουλία των οπλαρχηγών, Χατζή Μιχάλη Γιάνναρη, Παπά Μαρουλιανού και της μοναχής Θεονύμφης Σταματάκη, στήριξαν την προσπάθεια. Ανάμεσα στις υπογραφές βρίσκεται εκείνη του δημάρχου Εμμανουήλ Φωτάκη, του αγωνιστή που συνδεόταν με την Επαναστατική Επιτροπή, καθώς και των ιερέων Παπά Νικολή Αυγουστάκη και Παπά Γιώργη Φωτάκη. Τα ίδια πρόσωπα επανεμφανίζονται στην προσπάθεια της κοινότητας να ανασυγκροτήσει τη ζωή της και να τιμήσει τη μνήμη της. [15]
Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει και το Ευαγγέλιο έκδοσης Βενετίας που εντοπίστηκε στις Μέλαμπες. Σημείωση του παπα-Χρήστου Χρηστοφάκη, με ημερομηνία 8 Νοεμβρίου 1955, αναφέρει ότι, «ως λέγεται», διασώθηκε από την καταστροφή του Αρκαδίου και κατονομάζει ως κομιστή τον παπα-Νικολή Αυγουστάκη. Η σημείωση αποτελεί πολύτιμη καταγραφή της τοπικής παράδοσης και αφετηρία για την περαιτέρω διερεύνηση της προέλευσης του κειμηλίου. [16]
Η εκδήλωση ανέδειξε πόσα μπορεί ακόμη να προσφέρει η μελέτη ενός εγγράφου, μιας οικογενειακής μαρτυρίας ή ενός παλιού εντύπου. Οι καπεταναίοι κατέγραψαν τους νεκρούς τους, ο Φωτάκης διέσωσε όσα γνώριζε για το Αρκάδι και οι επόμενες γενιές κράτησαν ονόματα και αφηγήσεις. Σήμερα, η έρευνα δίνει σε αυτή τη μνήμη σαφέστερο περιεχόμενο και ισχυρότερη τεκμηρίωση.
Για τις Μέλαμπες, και ιδιαίτερα για τους νέους του χωριού, τα πρόσωπα αυτά ανήκουν σε μια ιστορία που συνεχίζει να αγγίζει οικογένειες, τόπους και ονόματα οικεία. Η γνώση της προσφοράς και των δοκιμασιών τους δίνει βάθος στην τιμή της επετείου. Και η αναζήτηση όσων ακόμη παραμένουν άγνωστα κρατά ανοιχτό τον δρόμο από την οικογενειακή μνήμη στην ιστορία του τόπου.
Πηγές και βιβλιογραφία
[1] Αρχείο Υπουργείου Εξωτερικών (ΑΥΕ), Αναφορά Καπεταναίων Μελάμπων, 31.8.1867, ΚΥ 1868, φάκ. ΑΑΚ/Η, αρ. 1786 α΄. [2] Γ. Χ. Βεργαδής, «Η Επαναστατική Επιτροπή του Αρκαδίου», Η Φωνή των Μελαμπιανών (ΦΜ), 199 (2012). [3] Δ. Μαραγκουδάκης, Τὸ Ἱερὸν καὶ Ἡρωϊκὸν τῆς Κρήτης Ἀρκάδι, σ. 133, 139. [4] Π. Αριστ. Αργυρόπουλος, Τὸ Ὁλοκαύτωμα τῆς Μονῆς τοῦ Ἀρκαδίου, 1933.
[5] Ιστορικό Αρχείο Κρήτης (ΙΑΚ), δικαιολογητικά Εμμ. Μ. Φωτάκη, 10.2.1902· Ν. Φασατάκης, Αγωνιστές του παλαιού Δήμου Μελάμπων, 1988. [6] Ν. Γ. Φωτάκης, «Ἡ Μονὴ Ἀρκαδίου», Ἑβδομάς, 71, 72, 74 (1885)· Α. Ε. Τσουρδαλάκης, Ο Νικόλαος Φωτάκης-Καπετανάκης…, Δήμος Αγίου Βασιλείου, 2025. [7] Τ. Βενέρης, Τὸ Ἀρκάδι διὰ τῶν αἰώνων, 1938, σ. 158, 253. [8] Χ. Σταυρουλάκης, «Ἀρκάδι… Ἀρκάδι!», Κρητικὴ Ἐπιθεώρησις, Νοέμβριος 1937.
[9] Μιχ. Μπεργαδής, οικογενειακή μαρτυρία καταγεγραμμένη από τον Ν. Φασατάκη. [10] Ι. Ι. Χαχαριδάκης, Η Τουρκοκρατία στην Κρήτη και οι αγώνες των Μελαμπιανών, 1977· ΦΜ, 3 (1978), 87 (1993). [11] Π. Βλαστός, Ἰδαία Μέλισσα, ΙΑΚ, εν. 684, σ. 819–840· Α. Παπαδάκη, «Το Αρκάδι μέσα από το Αρχείο του Παύλου Βλαστού», 2017, σ. 48. [12] Γ. Π. Εκκεκάκης, «Ο Μελαμπιανός αγωνιστής Νικόλαος Γ. Φωτάκης…», ΦΜ, 194 (2011), σ. 4.
[13] Ε. Γ. Πρεβελάκης – Β. Πλαγιαννάκου-Μπεκιάρη (επιμ.), Η Κρητική Επανάστασις 1866–1869. Εκθέσεις των εν Κρήτη προξένων της Ελλάδος, Ακαδημία Αθηνών, 1967–1970, τ. Α΄, σ. 255–256, 381, 405, 408. [14] Αιών, 3.8.1867. [15] «Εὐχαριστήριον» Δήμου Μελάμπων, Νέα Ἐφημερίς, 2.3.1886. [16] Χειρόγραφη σημείωση παπα-Χρήστου Χρηστοφάκη στο Ευαγγέλιο, 1955· ΦΜ, 3 (1978), σ. 1.
