«Μια κατάσταση σοκ δεν είναι απλά αυτό που παθαίνουμε όταν μας συμβεί κάτι κακό
Του Εμμανουήλ Ακουμιανάκη
Πολιτικού Επιστήμονα
E-mail: [email protected]
http://soixantedix.blogspot.com
«Μια κατάσταση σοκ δεν είναι απλά αυτό που παθαίνουμε όταν μας συμβεί κάτι κακό. Είναι αυτό που συμβαίνει όταν χάνουμε το πλαίσιο αναφοράς μας, όταν χάνουμε τις αφηγήσεις μας, όταν αποπροσανατολιζόμαστε. Αυτό που μας κρατάει προσανατολισμένους και σε επαγρύπνηση είναι η ιστορία μας. Μια περίοδος κρίσης, όπως αυτή που διανύουμε σήμερα, είναι πολύ καλή στιγμή για να προχωρήσουμε σε αναστοχασμό της Ιστορίας και να εντοπίσουμε ιστορικές συνέχειες και διαδρομές. Είναι καλή στιγμή να τοποθετήσουμε τους εαυτούς μας στη μακρά ανθρώπινη Ιστορία του Αγώνα».
[Naomi Klein. (The Shock Doctrine)]
Το «δόγμα του σοκ» είναι, είτε η επιβολή από δικτατορικά καθεστώτα, είτε η εφαρμογή από δημοκρατικά εκλεγμένες κυβερνήσεις μιας πολιτικής, η οποία κινείται στο τρίπτυχο: ιδιωτικοποιήσεις, κρατική απορρύθμιση σε συνδυασμό με ελεύθερο εμπόριο και δραστικές περικοπές στις κρατικές δαπάνες. Προϋπόθεση για να εφαρμοστεί το δόγμα αυτό είναι να υπάρξει μια κρίση που μπορεί να οφείλεται σε εμφύλιους ή επιθετικούς πολέμους, σε φυσικές καταστροφές μεγάλης έκτασης ή ακόμα σε δυσεπίλυτα οικονομικά προβλήματα, όπως ο υπερπληθωρισμός και το υπέρογκο χρέος.
Στην περίπτωση των κρατών της Λατινικής Αμερικής, αναφέρει η Καναδή συγγραφέας, «η σπείρα του χρέους λειτούργησε σαν ένα γιγαντιαίο όπλο ηλεκτρικής εκκένωσης. Σε μια τέτοια κατάσταση όταν ξεσπάσει μια κρίση, αποτελεί ζήτημα καθοριστικής σημασίας η ακαριαία δράση. Μια καινούργια κυβέρνηση έχει στη διάθεσή της έξι με εννέα μήνες για να επιβάλει μείζονες αλλαγές». Τόσο διάστημα υπολογίζεται ότι χρειάζεται για να εξαντληθεί η ανοχή μιας κοινωνίας που πολλοί θέλουν να αποκαλούν καλομαθημένη και παρασιτική. Κι ας υπήρχαν Έλληνες που -ακόμα και πριν την κρίση- πολύ δύσκολα τα έβγαζαν πέρα.
Το ελληνικό παράδειγμα θα αποτελέσει στο μέλλον πηγή γνώσης και πρότυπο επικοινωνιακής διαχείρισης. Γιατί το δόγμα είναι: αφού ο ασθενής πεθαίνει δεν έχουμε τίποτα να χάσουμε αν εφαρμόσουμε μια «θεραπεία-σοκ» πάνω του. Η ιδέα ότι μια αλλαγή πολιτικής πρέπει να εξαπολύεται σαν αιφνιδιαστική στρατιωτική επίθεση είναι ένα μοτίβο στο οποίο καταφεύγουν πολύ συχνά, κάποιοι οικονομικοί θεραπευτές δια του σοκ. Το στρατιωτικό δόγμα των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής που αποτέλεσε τη βάση για την εισβολή στο Ιράκ το 2003, ήταν το εξής: η δύναμη εισβολής πρέπει να αποκτά τον έλεγχο του περιβάλλοντος και να παραλύει ή να επιβαρύνει τον τρόπο με τον οποίο ο αντίπαλος αντιλαμβάνεται και κατανοεί τα γεγονότα, έτσι ώστε να καταστεί ανίκανος να αντισταθεί. Το οικονομικό σοκ λειτουργεί έχοντας ως βάση μια παρόμοια θεωρία: την εικασία ότι οι άνθρωποι μπορούν να προβάλλουν σθεναρή αντίσταση σε τμηματικές αλλαγές, αλλά αν συμβούν ταυτόχρονα δεκάδες αλλαγές προς κάθε κατεύθυνση, τότε εδραιώνεται η πεποίθηση της ματαιότητας της αντίστασης και ο πληθυσμός περιέρχεται σε κατάσταση αδράνειας.
Η επιβολή μιας ακραιφνούς οικονομίας της αγοράς καθίσταται εύκολη υπόθεση, αν ο δρόμος που οδηγεί σε αυτήν έχει διανοιχτεί από κάποιο οικονομικό σοκ το οποίο αναγκάζει τους ανθρώπους να αποτινάξουν τις παλιές τους συνήθειες μετατρέποντάς τους σε μια ιδεολογική «tabula rasa», σε απλούς επιζώντες του ίδιου του συμβολικού θανάτου τους, απόλυτα έτοιμους να αποδεχτούν τη νέα οικονομική τάξη πραγμάτων. Ο υπαρκτός κίνδυνος είναι η αφήγηση που θα επικρατήσει αναφορικά με το υπόβαθρο της κρίσης, να είναι εκείνη, η οποία αντί να μας αφυπνίσει, θα μας επιτρέψει να συνεχίσουμε να ονειρευόμαστε. Όσο για τη φλυαρία περί αναγκαστικού μονόδρομου, είχε απαντήσει πριν δυο αιώνες ο Jean Jacques Rousseau: «Ο καταναγκασμός έφτιαξε τους πρώτους δούλους. Η δειλία τους διαιώνισε».
