Μια ξεχωριστή ακαδημαϊκή συνάντηση με διεθνή χαρακτήρα φιλοξενήθηκε στον Πλακιά Ρεθύμνου, φέρνοντας κοντά καθηγητές και φοιτητές από την Ελλάδα και τις Ηνωμένες Πολιτείες με κοινό σημείο αναφοράς την αρχαία ελληνική φιλοσοφία. Η πρωτοβουλία του Πανεπιστημίου Princeton, με τη στήριξη του Seeger Center for Hellenic Studies, είχε ως αντικείμενο την προσεκτική μελέτη και ερμηνεία κειμένων του Αριστοτέλη και ειδικότερα των «Πολιτικών», δημιουργώντας έναν ουσιαστικό διάλογο ανάμεσα σε διαφορετικές ακαδημαϊκές παραδόσεις. Για τη σημασία αυτής της συνάντησης, τη συνεργασία του Princeton με το Πανεπιστήμιο Κρήτης, αλλά και τον ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει η φιλοσοφία στη σύγχρονη κοινωνία, μιλά στη συνέντευξή της η καθηγήτρια του Τμήματος Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Κρήτης Χλόη Μπάλλα. Παράλληλα, αναφέρεται στις πρωτοβουλίες εξωστρέφειας του Τμήματος, στη σύνδεση της ακαδημαϊκής γνώσης με την τοπική κοινωνία, καθώς και στις σημαντικές διεθνείς δράσεις που προγραμματίζονται στην Κρήτη.

Συνέντευξη Σταύρος Ρακιντζής

Μιλήστε μας για το θερινό εργαστήριο που πραγματοποιήθηκε στον Πλακιά και τους σκοπούς του. 

«Αυτό είναι μια πρωτοβουλία του Πανεπιστημίου Princeton που το στηρίζει το Seeger Center for Hellenic Studies. Υπάρχει και ένα κέντρο στην Αθήνα από παλιά που καλεί καθηγητές και συνδέει το Princeton με ελληνικά ακαδημαϊκά ιδρύματα και πραγματικά είναι μια τεράστια ευκαιρία για τους φοιτητές του ελληνικού πανεπιστημίου να βρεθούν στον ίδιο χώρο με ξένους φοιτητές. Όχι μόνο επειδή είναι ένα πάρα πολύ σπουδαίο πανεπιστήμιο το Princeton, αλλά και γιατί είναι μια ευκαιρία για αυτούς να αναμετρηθούν και να αισθανθούν και καλύτερα για τις γνώσεις που παίρνουν από το ίδιο το ελληνικό πανεπιστήμιο. Οπότε αυτές οι ετήσιες θερινές συναντήσεις, για ανάγνωση αριστοτελικών κειμένων, πάνε αρκετά πίσω στο χρόνο. Κάποια στιγμή πρότεινα εγώ να τους φέρουμε στην Κρήτη. Αγαπούσαν πολύ τον Νότο. Είναι και καλοκαίρι. Μίλησα με το σχολείο, το Δημοτικό στον Πλακιά, με τον κύριο Λίτινα τον Διευθυντή, ο οποίος ήταν εξαιρετικά φιλόξενος και μας άνοιξε τους χώρους. Φέτος είχαμε και μια επαφή με το Σύλλογο Γονέων, κι έγινε και μια συμβολική δωρεά από το Princeton. Το περιεχόμενο της συνάντησης είναι η προσεκτική ανάγνωση, ενός μέρους κάποιου κειμένου από τον Αριστοτέλη. Φέτος ήταν τα Πολιτικά.

Καλούνται συνάδελφοι από το Ελληνικό Πανεπιστήμιο. Φέτος το ΕΚΠΑ εκπροσωπήθηκε από την κα Περδικούρη κι από εμένα το Πανεπιστήμιο Κρήτης και με φοιτητές από τα Ελληνικά Πανεπιστήμια. Εμείς συμμετείχαμε μέσω ενός αγγλόφωνου προγράμματος το οποίο συμμετέχει το Τμήμα Φιλοσοφίας που λέγεται «The Athens MA in ancient philosophy». Τα μαθήματα γίνονται στην Αθήνα με επισπεύδον Ίδρυμα, το ΕΚΠΑ.

Ο τρόπος που γίνεται είναι, ότι ένας φοιτητής από την Αμερική με έναν φοιτητή από την Ελλάδα δουλεύουν για μια βδομάδα ίσως, συνομιλώντας με το Zoom συνήθως πια, για το κείμενο που θα παρουσιάσουν. Καθώς, το αντικείμενο ήταν η αρχαία πολιτική φιλοσοφία, προτείναμε να φιλοξενήσουμε και να οργανώσουμε μαζί με το Welcome Office του Πανεπιστημίου Κρήτης. Από εκεί έχουμε τεράστια βοήθεια και οργανώσαμε και μια εκδρομή στη Γόρτυνα, με έμφαση στον κώδικα της Γόρτυνας. δηλαδή, στη γραπτή νομοθεσία, στη γραφή. Αυτό είναι και το αντικείμενο ενός διεθνούς συνεδρίου που διοργανώνουμε του χρόνου, τον Ιούνιο στην Κρήτη.»

Πρόκειται για μεταπτυχιακούς φοιτητές και καθηγητές που συμμετείχαν στη συνάντηση αυτή;  

«Ακριβώς, δηλαδή για παράδειγμα εγώ παρουσίασα ένα κομμάτι του κειμένου μαζί με έναν Αμερικάνο φοιτητή που δεν τον γνώριζα πριν και δουλέψαμε ένα απόγευμα στον Πλακιά και μιλήσαμε για το κείμενο. Είναι και μια ευκαιρία να συνδυαστούν και να συντονιστούν άνθρωποι που δε γνωρίζονταν πριν, όπως και οι πρακτικές και οι προσεγγίσεις που είναι διαφορετικές στην κάθε παράδοση.»

Πως έγινε η συζήτηση και η ανάγνωση;

«Είναι τόσο δύσκολος ο Αριστοτέλης που θα σας εκπλήξει πόση ώρα μπορούμε να κάτσουμε πάνω από μία-δύο προτάσεις και να συζητάνε δεκαπέντε άνθρωποι για το πώς ακριβώς ερμηνεύονται.» 

Τα αποσπάσματα τα οποία επιλέξατε να συζητηθούν, ποια πτυχή της αριστοτελικής σκέψης στα Πολιτικά αφορούσαν;

«Ουσιαστικά το τι χρειάζεται, τι είδους εφόδια χρειάζεται κανείς για να κυβερνήσει σωστά και πόσο η φιλοσοφία βοηθάει σε κάτι τέτοιο ή πόσο η φιλοσοφία είναι κάτι ξένο προς τον πρακτικό βίο. Όπως καταλαβαίνετε αυτό μας ενδιαφέρει πάρα πολύ επί της ουσίας για τις σπουδές που καλλιεργούμε, αλλά και για το τι θα αφήσουμε ως παρακαταθήκη στη σύγχρονη Ελλάδα.»

Οι εντυπώσεις σας και τα τελικά αποτελέσματα ποια ήταν;

«Είναι μια ανοικτή συζήτηση πάντα. Είναι απίστευτο το πως περισσότερα ερωτήματα ανοίγουν παρά κλείνουν. Αλλά αν κάτι πετυχαίνουμε είναι το να πείθουμε τους νέους ανθρώπους, γιατί εμείς είμαστε πεπεισμένοι, για την αξία αυτής της συζήτησης.» 

Είναι σημαντικό γιατί το Πανεπιστήμιο του Princeton είναι από τα πιο φημισμένα και αναγνωρισμένα παγκοσμίως πανεπιστήμια. 

«Όλο το Πανεπιστήμιο Κρήτης έχει πολύ στενές σχέσεις και λόγω του Seeger Center που είναι πάρα πολύ φιλόξενο και γενναιόδωρο. Έχει υποτροφίες χάρη στις οποίες πάρα πολλοί συνάδελφοι έχουμε ταξιδέψει και παραμείνει στο Princeton σε εκπαιδευτικές μας άδειες. Οπότε δεν είναι κάτι καινούργιο αυτό. Αυτή η σχέση υπάρχει με το Ελληνικό Πανεπιστήμιο γενικά και φυσικά και με το Πανεπιστήμιο Κρήτης που είναι από τα καλύτερα.» 

Βλέπουμε μια εξωστρέφεια γενικά από το Πανεπιστήμιο Κρήτης για από το Τμήμα Φιλοσοφίας. Διοργανώθηκε φέτος και το Φεστιβάλ Φιλοσοφικού Κινηματογράφου.

«Αν και αρμοδιότερη είναι η συνάδελφος η Κατερίνα Μπαντινάκη που είχε την ιδέα και είναι και η καλλιτεχνική διευθύντρια του φεστιβάλ, πραγματικά πρόκειται για μια εξαιρετική πρωτοβουλία. Η βάση του είναι μια πρόσκληση διεθνής στο να κατατεθούν ταινίες με ένα φιλοσοφικό ενδιαφέρον, τις οποίες βλέπει μια ομάδα και καταλήγει σε κάποιες και προβάλλονται στο Ηράκλειο. Έγινε για δεύτερη φορά φέτος τον Μάιο. Γύρω από αυτό έχει ένα διαγωνιστικό τμήμα. Το πρώτο βραβείο, το πήρε μάλιστα μια κινεζική ταινία. Υπάρχει ένα πάρα πολύ καλό site, Cinephil101 λέγεται. Γύρω από αυτήν τη βάση, τον κορμό ας πούμε του φεστιβάλ, στήνονται και άλλες δράσεις όπως ένας μαθητικός διαγωνισμός που πάει σε όλα τα σχολεία της Ελλάδας, σε συνεργασία με το ΕΚΚΟΜΕΔ και τα παιδιά από διάφορα σχολεία της Ελλάδας στέλνουν τη δουλειά τους. Δουλεύουν πάνω σε ένα φιλοσοφικό θέμα. Επιλέγεται κιόλας ένα ερώτημα και προτείνεται. Οπότε υπάρχει και αυτό το στοιχείο. Βραβεύεται η καλύτερη ταινία στο Ηράκλειο τον Μάιο. Γίνονται και εργαστήρια για την προβολή του αντικειμένου στη δημόσια σφαίρα. Κάποια εργαστήρια φιλοσοφίας για παιδιά, που είναι κάτι που το προάγουμε πολύ στο τμήμα μας και είναι πραγματικά σαν μια γιορτή στο Ηράκλειο. Είμαι πολύ περήφανη και για το Ελληνικό Πανεπιστήμιο γενικά και για το τμήμα μου ειδικότερα που κάνουμε κάτι τέτοιο πια θεσμοθετημένα στην Κρήτη.» 

Με αφορμή τη συνάντηση η οποία έγινε από το Πανεπιστήμιο του Princeton στον Πλακιά ή το Φεστιβάλ του Φιλοσοφικού Κινηματογράφου, αυτές οι δράσεις και σε συνεργασία και με την τοπική κοινωνία πώς μπορούν να αναπτυχθούν; 

«Κοιτάξτε, το συζητάμε πολύ. Μας ενδιαφέρει πολύ και η συνεργασία με τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Για να δώσω ένα παράδειγμα. Καλούμε κάθε χρόνο, φτιάχνουμε κάποια προγράμματα για κινέζους φοιτητές. Καλέσαμε φέτος και το Πειραματικό Γυμνάσιο από το Ρέθυμνο και έγινε μια πάρα πολύ ωραία δράση του θεατρικού ομίλου του Πειραματικού. Κάποιες από αυτές τις δράσεις τις προβάλαμε και στον Κήπο που έκανε η Κοσμητεία του Πανεπιστημίου Κρήτης μια δράση παρουσίασης των αντικειμένων μας στην Άνοιξη. Σκεφτόμαστε πως θα μπορούσαμε να συνδυάσουμε τέτοιες επισκέψεις, ώστε ο κόσμος από την Κρήτη που δεν έχει σχέση με τη φιλοσοφία να καταλάβει τι κάνουμε και να ενδιαφερθεί. Κάνουμε και κάποιες διαλέξεις στο Ξενία, που προσπαθούμε να τις διαφημίζουμε για να έρχεται κόσμος από την πόλη. Του χρόνου θα είμαστε υπεύθυνοι για ένα διεθνές συνέδριο της Διεθνούς Εταιρείας Πλατωνικών Σπουδών και επιλέξαμε να το κάνουμε στη Νεάπολη, στο Λασίθι, επειδή είναι δίπλα στη Δρήρο. Στη Δρήρο έχει ανακαλυφθεί η πρώτη νομική επιγραφή. Πάλι κάτι που ίσως δεν το ξέρει ο μέσος κάτοικος της Κρήτης. Δηλαδή είναι καταπληκτικό το ότι έτσι ξεκινάει η νομική σκέψη.»

Για παράδειγμα, μια συνεργασία και με την τοπική αυτοδιοίκηση. 

«Πάντα ενημερώνουμε και είμαστε ανοικτοί σε ιδέες. Είμαστε ανοικτοί στο να δώσουμε χρόνο για να δείξουμε προς τα έξω τι κάνουμε και να περιμένουμε και κάποιες προτάσεις, προσκλήσεις από την τοπική αυτοδιοίκηση.» 

Τελικά η φιλοσοφία έχει πολλά πράγματα να μας πει σήμερα. 

«Πάντα είναι και θα είναι παρούσα, είναι λίγο παρεξηγημένη και σε εποχές κρίσης, ξέρετε, είναι και μια ευκαιρία νομίζω, για τους ακαδημαϊκούς ή να εξαφανιστούν ή να μπουν στο χορό και στο παιχνίδι, πιο επιθετικά, αν μου επιτρέπετε.» 

Εδώ το τμήμα πάντως προσαρμόζεται.

«Κάνουμε τεράστια προσπάθεια. Δηλαδή και αυτή η πρόταση για το καινούριο πρόγραμμα προπτυχιακών σπουδών Φιλοσοφία και διακυβέρνηση της τεχνολογίας ήτανε πάρα πολύ σημαντική. Είχαμε μια ενθουσιώδη πρόεδρο, την κ. Κατέρινα Μπαντινάκη που ασχολήθηκε πάρα πολύ με αυτό. Είναι καινούριο, και δεν είχαμε όσους φοιτητές θα θέλαμε φέτος. Αλλά πιστεύουμε ότι με την κατάλληλη διαφήμιση του χρόνου θα απογειωθεί αυτό το πρόγραμμα.» 

Να σας πείτε περισσότερα για το διεθνές συνέδριο;

«Υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον από τον Δήμο, από τον Άγιο Νικόλαο, υπάρχει και ένας χώρος που λέγεται Δρήρος, ένα κινηματοθέατρο, στο οποίο θα φιλοξενηθεί. Η αρχαία Δρήρος έχει το προνόμιο, ενώ δεν είναι τόσο επισκέψιμος ο χώρος, οριακά δεν είναι καν επισκέψιμος, αλλά φαίνεται αυτός ο λόφος και είναι τόσο εμβληματικός από τη Νεάπολη Λασιθίου που είναι και ένα μέρος που εγώ το αγαπώ πολύ. Οπότε η ιδέα είναι να γίνει εκεί η διεθνής συνάντηση, αλλά να γίνουν και παράλληλες δράσεις είτε στον Άγιο Νικόλαο είτε σε άλλα σημεία στην Κρήτη, που να αναδείξουν αυτήν την θεματική, που είναι πολύ σημαντική επίσης και για την τοπική ιστορία. Οι Νόμοι του Πλάτωνα, που είναι το τελευταίο και πιο σχοινοτενές κείμενο και ίσως και λιγότερο μελετημένο, περιγράφει μια συζήτηση ανάμεσα σε τρεις ανθρώπους που ξεκινάνε από την Κνωσό και προχωράνε προς το Ιδαίο Άνδρο και αυτό είναι κάτι που προσπαθούμε να το βάλουμε και στα μαθήματά μας. Με τους ξένους φοιτητές ανεβήκαμε φέτος στο Ιδαίο Άνδρο και συζητήσαμε αυτή την συμβολική διάσταση και είναι κάτι που το αναγνωρίζει η διεθνής κοινότητα. Δηλαδή την κληρονομιά της Κρήτης, ως προς αυτό το σημείο στην ίδια την ανάπτυξη των νόμων. Υπήρχε ένας πολύ σπουδαίος Αμερικανός καθηγητής, ο Μάικλ Γκαγκάριν με την Πόλα Πέρλμαν, που ερχόντουσαν κάθε χρόνο και έχουν καταγράψει αυτές τις επιγραφές σε έναν καταπληκτικό τόμο στο Oxford University Press. Ο Άγγελος Χανιώτης που είναι ένας πολύ σημαντικός ιστορικός, επίσης έχει ασχοληθεί, είναι στο Institute for Advanced Study στο Princeton και επισκέπτεται και αυτός σημαντικά την Κρήτη.»