Οι πόλεις δεν πληγώνονται μόνο από τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν ή από τις ευκαιρίες που μένουν ανεκμετάλλευτες. Πληγώνονται και από υπερβολές ή ανακρίβειες που επαναλαμβάνονται μέχρι να αποκτήσουν τη δύναμη δεδομένου. Από την ευκολία με την οποία μια ανησυχία ή μια υπαρκτή δυσκολία μετατρέπεται σε αφήγημα γενικευμένης παρακμής, προκειμένου να αποτελέσει όχημα ανάδειξης κοινωνικής ή πολιτικής ευαισθησίας. Ας πάμε, όμως, να δούμε τα γεγονότα.
Η απόσταση λίγων ημερών από την ανακοίνωση των βάσεων εισαγωγής μάς επιτρέπει να εξετάσουμε με περισσότερη ψυχραιμία την εικόνα των τμημάτων του Πανεπιστημίου Κρήτης στο Ρέθυμνο. Τα στοιχεία ασφαλώς δεν επιτρέπουν εφησυχασμό. Στα Τμήματα Οικονομικών Επιστημών, Φιλολογίας, Φιλοσοφίας και Ιστορίας και Αρχαιολογίας έμειναν συνολικά 502 θέσεις ακάλυπτες στη γενική σειρά. Πρόκειται για έναν αριθμό σοβαρό, που απαιτεί εξηγήσεις, αξιολόγηση και συγκεκριμένες παρεμβάσεις.
Δεν είναι όμως αυτή η εικόνα ολόκληρου του Πανεπιστημίου στο Ρέθυμνο. Το Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, το Παιδαγωγικό Τμήμα Προσχολικής Εκπαίδευσης, η Ψυχολογία και η Κοινωνιολογία κάλυψαν πλήρως τις διαθέσιμες θέσεις τους, ενώ στην Πολιτική Επιστήμη έμειναν μόλις έντεκα θέσεις ακάλυπτες.
Η διαφοροποίηση αυτή δεν είναι λεπτομέρεια. Τμήματα που λειτουργούν στην ίδια πόλη, στην ίδια Πανεπιστημιούπολη και μέσα στην ίδια αγορά κατοικίας εμφανίζουν εντελώς διαφορετική δυναμική. Τα στοιχεία, επομένως, δεν περιγράφουν μια οριζόντια «κατάρρευση» του Πανεπιστημίου στο Ρέθυμνο. Αποτυπώνουν μια σαφή μεταβολή στις προτιμήσεις των υποψηφίων και ένα σοβαρό πρόβλημα ελκυστικότητας συγκεκριμένων επιστημονικών αντικειμένων. Και στο βάθος αντηχούν εκείνη η παλαιά συζήτηση στα αμφιθέατρα για τη σύνδεση των πανεπιστημίων με την αγορά εργασίας και τα γνωστά τσιτάτα από συνιστώσες και διαμαρτυρόμενους, που ήθελαν και, εν μέρει, πέτυχαν το Πανεπιστήμιο να κολλήσει στο χθες.
Τα καμπανάκια πρέπει να ακούγονται. Δεν χρειάζεται όμως να μετατρέπονται σε σειρήνες που δυσφημούν την πόλη, το Πανεπιστήμιο και τις ίδιες τις σχολές που υποτίθεται ότι θέλουμε να προστατεύσουμε.
Η μειωμένη ζήτηση για ορισμένες ανθρωπιστικές σπουδές δεν μπορεί να συνδεθεί αποκλειστικά με μία κυβερνητική απόφαση, με την απόσταση ή με το κόστος ζωής. Συνδέεται κυρίως με τις επαγγελματικές προσδοκίες των νέων, με την αβεβαιότητα απέναντι σε πτυχία των οποίων οι διαδρομές προς την αγορά εργασίας δεν είναι πάντοτε ευδιάκριτες και με τον τρόπο με τον οποίο κάθε τμήμα παρουσιάζει το επιστημονικό και επαγγελματικό του αποτύπωμα. Δεν είναι τυχαίο ότι σχολές με εξασφαλισμένα επαγγελματικά δικαιώματα άγγιξαν και πάλι την κορυφή. Ούτε τυχαίο είναι ότι πλειάδα υποψηφίων που δεν πέτυχαν την εισαγωγή τους σε σχολές με υψηλή επαγγελματική αποκατάσταση ήδη οδεύει προς την Κύπρο ή άλλα ιδρύματα του εξωτερικού.
Η Ελάχιστη Βάση Εισαγωγής αποτελεί μέρος αυτής της συζήτησης, αλλά το ζητούμενο δεν είναι ούτε θα έπρεπε να είναι πώς θα εμφανίζονται απλώς, με κάθε τρόπο, γεμάτα τα αμφιθέατρα. Είναι πώς τα τμήματα θα γίνουν ξανά συνειδητή επιλογή των νέων.
Υπάρχει, ασφαλώς, και μια δεύτερη διάσταση, που αφορά ειδικότερα το Ρέθυμνο. Η επιλογή σπουδών δεν είναι πλέον μόνο ακαδημαϊκή απόφαση. Είναι και απόφαση οικογενειακού προϋπολογισμού.
Για έναν νέο από τη βόρεια ή την κεντρική Ελλάδα, το Ρέθυμνο δεν απέχει απλώς μερικές εκατοντάδες χιλιόμετρα. Μεσολαβούν ένα αεροπορικό ή ακτοπλοϊκό ταξίδι, η μετακίνηση από το αεροδρόμιο ή το λιμάνι και ένα σταθερό κόστος επιστροφής. Όταν σε αυτά προστίθεται η δυσκολία εύρεσης κατοικίας, η επιλογή μιας αντίστοιχης σχολής πιο κοντά στην οικογενειακή εστία γίνεται για αρκετές οικογένειες περισσότερο διαχειρίσιμη.
Αυτό δεν μειώνει την ακαδημαϊκή αξία του Πανεπιστημίου Κρήτης. Δείχνει όμως ότι το κύρος ενός ιδρύματος δεν αρκεί πλέον από μόνο του. Η πόλη στην οποία λειτουργεί ένα Πανεπιστήμιο αποτελεί μέρος της επιλογής.
Και εδώ αρχίζουν οι δικές μας ευθύνες.
Η αγορά κατοικίας είναι πιεσμένη. Οι ιδιοκτήτες έχουν ασφαλώς το δικαίωμα να εξασφαλίζουν μια εύλογη απόδοση από την περιουσία τους. Ο τουρισμός, επίσης, αποτελεί βασική πηγή πλούτου, απασχόλησης και ανάπτυξης για το Ρέθυμνο.
Ο φοιτητής, όμως, δεν είναι νομάς, ώστε να αναγκάζεται κάθε καλοκαίρι να μετακινείται και να αναζητά εκ νέου στέγη. Ούτε ο εκπαιδευτικός μπορεί να σχεδιάζει τη ζωή του με ορίζοντα οκτώ μηνών. Ο γιατρός που καλείται να υπηρετήσει στο Νοσοκομείο δεν μπορεί να αναζητά κάθε λίγους μήνες νέα κατοικία. Καμία πόλη δεν μπορεί να ζητά από ανθρώπους να ενσωματωθούν στην κοινωνία της, όταν η ίδια τους αντιμετωπίζει ως προσωρινή ευκαιρία κέρδους.
Μέρος αυτής της λύσης, λοιπόν, είναι οι νέες φοιτητικές κατοικίες, που αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα αναπτυξιακά έργα για το Πανεπιστήμιο Κρήτης και την πόλη συνολικά. Το έργο υλοποιείται μέσω Σύμπραξης Δημόσιου και Ιδιωτικού Τομέα και στοχεύει στην αντιμετώπιση του οξέος στεγαστικού προβλήματος που αντιμετωπίζουν οι φοιτητές. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι οι νέες κατοικίες θα κατασκευαστούν στην Πανεπιστημιούπολη Γάλλου, δίπλα στις εγκαταστάσεις του Πανεπιστημίου, με το έργο να αφορά συνολικά περίπου 4.800 νέες κλίνες για το Πανεπιστήμιο Κρήτης σε Ρέθυμνο και Ηράκλειο, ενώ θα περιλαμβάνει σύγχρονα δωμάτια και διαμερίσματα, κοινόχρηστους χώρους μελέτης και αναψυχής, χώρους άθλησης και υποστηρικτικές υπηρεσίες, δημιουργώντας μια ολοκληρωμένη πανεπιστημιακή γειτονιά.
Οι υποδομές αυτές μπορούν να αλλάξουν ουσιαστικά την καθημερινότητα των φοιτητών. Καμία κατασκευή, όμως, δεν αρκεί από μόνη της, αν δεν συνοδεύεται από τον τρόπο με τον οποίο η ίδια η πόλη υποδέχεται όσους έρχονται να ζήσουν σε αυτήν.
Το Ρέθυμνο δεν έγινε γνωστό μόνο επειδή έμαθε να φιλοξενεί τουρίστες. Έγινε γνωστό επειδή ήξερε να υποδέχεται ανθρώπους. Αυτό είναι ένα κεφάλαιο που δεν πρέπει να δαπανήσουμε. Ακριβώς γι’ αυτό πρέπει να στηρίζουμε πρωτοβουλίες που δεν είναι αυτονόητες και μετατρέπουν τη φιλοξενία σε συγκεκριμένη πράξη.
Οι φοιτητές δεν αποτελούν απλώς αριθμούς εγγραφών. Δίνουν ζωή στις γειτονιές, στην αγορά, στον πολιτισμό και στη δημόσια συζήτηση. Πολλοί παραμένουν μετά τις σπουδές τους, εργάζονται, δημιουργούν οικογένειες και γίνονται Ρεθεμνιώτες από επιλογή. Το ίδιο ισχύει για τον γιατρό, τον εκπαιδευτικό, τον εργαζόμενο και τον ερευνητή που έρχονται από άλλη περιοχή. Μια πόλη δεν κρίνεται μόνο από το πόσους ανθρώπους προσελκύει. Κρίνεται και από το αν τους επιτρέπει να εγκατασταθούν και να ζήσουν με αξιοπρέπεια.
Γι’ αυτό, αντίστοιχα, έχει ιδιαίτερη αξία η πρωτοβουλία της Ιεράς Μητροπόλεως Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου. Με το μνημόνιο συνεργασίας που υπέγραψε με το Νοσοκομείο Ρεθύμνου, παρέχει μέσω του Κέντρου «Θεομήτωρ» δωρεάν προσωρινή διαμονή σε γιατρούς, νοσηλευτές και άλλο προσωπικό που μετακινείται για να προσφέρει υπηρεσίες στο Νοσοκομείο, καθώς και σε συγγενείς ασθενών που νοσηλεύονται στη ΜΕΘ.
Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και η πρωτοβουλία του Δήμου Αγίου Βασιλείου. Πέντε ανενεργά δημοτικά κτίρια στη Μύρθιο, στη Λαμπηνή και στη Μουρνέ μετατράπηκαν σε κατοικίες για εκπαιδευτικούς και υγειονομικούς που υπηρετούν στην περιοχή.
Αυτή είναι η λογική που χρειαζόμαστε. Όχι μόνο καταγγελία, αλλά συμμετοχή στη λύση.
Η Πολιτεία έχει προχωρήσει σε συγκεκριμένες παρεμβάσεις για το φοιτητικό στεγαστικό κόστος. Το ετήσιο επίδομα ανέρχεται στα 2.000 ευρώ για τους δικαιούχους που φοιτούν σε πανεπιστήμια εκτός Αττικής και Θεσσαλονίκης και στα 2.500 ευρώ ανά δικαιούχο στην περίπτωση συγκατοίκησης δύο φοιτητών που πληρούν τις σχετικές προϋποθέσεις. Πρόκειται για ουσιαστική ενίσχυση, χωρίς βεβαίως να αποτελεί από μόνη της συνολική απάντηση στο πρόβλημα.
Καμία κυβέρνηση, όμως, κανένας Δήμος και κανένα Πανεπιστήμιο δεν μπορούν μόνοι τους να διαμορφώσουν μια πραγματικά φιλόξενη πόλη. Η ευθύνη είναι συλλογική, χωρίς να είναι απρόσωπη.
Η Πολιτεία οφείλει να συνεχίσει τις παρεμβάσεις για τη στέγαση και την ενίσχυση των περιφερειακών πανεπιστημίων. Η Τοπική Αυτοδιοίκηση να σχεδιάζει μεταφορές, υποδομές και υπηρεσίες με βάση τις ανάγκες της φοιτητικής κοινότητας. Το Πανεπιστήμιο να ανανεώνει τα προγράμματα σπουδών, να αναδεικνύει τις επαγγελματικές διεξόδους και να συνδέεται ακόμη περισσότερο με την κοινωνία. Οι επιχειρήσεις, οι επαγγελματίες και οι ιδιοκτήτες να αντιλαμβάνονται ότι η οικονομική ανάπτυξη δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την κοινωνική συνοχή.
Το Ρέθυμνο πρέπει να παραμείνει μια πόλη στην οποία μπορεί κανείς να σπουδάσει, να εργαστεί, να δημιουργήσει και να μεγαλώσει τα παιδιά του. Μια πόλη που αξιοποιεί τον τουρισμό χωρίς να παραδίδεται σε αυτόν. Που αυξάνει την αξία της χωρίς να χάνει τις αξίες της.
Γι’ αυτό χρειάζεται προσοχή και στον δημόσιο λόγο. Η κριτική είναι αναγκαία. Η υπερβολή, όμως, μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Μια διατύπωση επαναλαμβάνεται, γίνεται τίτλος και σύντομα αποκτά τη δύναμη ετικέτας. Ένα τμήμα με πραγματικό πρόβλημα γίνεται «Πανεπιστήμιο υπό κατάρρευση». Μια δύσκολη κατάσταση στο Νοσοκομείο γίνεται εικόνα πλήρους διάλυσης. Μια πόλη με πιεσμένη αγορά κατοικίας παρουσιάζεται ως τόπος στον οποίο δεν μπορεί να ζήσει κανείς.
Κάπως έτσι, η θεμιτή αγωνία μετατρέπεται σε συλλογική ζημία.
Δεν ζητείται σιωπή ούτε ωραιοποίηση. Ζητείται ακρίβεια, μέτρο και ευθύνη. Να αναδεικνύουμε τα προβλήματα χωρίς να ακυρώνουμε κάθε προσπάθεια. Να πιέζουμε για λύσεις χωρίς να κατεδαφίζουμε την εικόνα του τόπου.
Το πρόσωπο του Ρεθύμνου είναι συλλογικό.
Το Πανεπιστήμιο ήρθε στο Ρέθυμνο χάρη στην οραματική βούληση και στον συντονισμό όλων των δυνάμεων του τόπου μας. Για να διατηρήσει και να ενισχύσει τη θέση του, χρειάζεται ξανά αυτή τη συλλογική στάση. Να υπερασπιζόμαστε όσα γίνονται σωστά, να διορθώνουμε τα λάθη και να αναγνωρίζουμε με γενναιότητα ότι και το ίδιο το Πανεπιστήμιο πρέπει να αλλάζει και να βελτιώνεται.
Αυτή είναι η συζήτηση που πρέπει να κυριαρχήσει στον δημόσιο λόγο. Όχι η εύκολη εναλλαγή ανάμεσα στην ωραιοποίηση και στην καταστροφολογία, αλλά μια συζήτηση με στοιχεία, καθαρές ευθύνες και συγκεκριμένες λύσεις. Μια συζήτηση που δεν θα κρύβει το πρόβλημα, αλλά ούτε θα το μετατρέπει σε δυσφημιστική ταυτότητα για το Πανεπιστήμιο και το Ρέθυμνο.
*Ο Ευάγγελος Βέρνερ έχει σπουδάσει νομική στη Γερμανία και είναι πρόεδρος της ΟΝΝΕΔ Ρεθύμνου
