Ένα νέο, πρωτοποριακό προπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών εγκαινιάζει το Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστήμιο Κρήτης, επιχειρώντας να συνδέσει τη φιλοσοφική σκέψη με τις σύγχρονες προκλήσεις της τεχνολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης. Ο επίκουρος καθηγητής Νίκος Ερηνάκης στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, μιλά για το νέο πρόγραμμα «Φιλοσοφία και Διακυβέρνηση της Τεχνολογίας», τις δεξιότητες που θα αποκτήσουν οι φοιτητές, τις συνεργασίες με διεθνείς οργανισμούς και επιχειρήσεις, αλλά και τις επαγγελματικές προοπτικές που ανοίγονται σε ένα πεδίο όπου η ανθρώπινη σκέψη καλείται να συνυπάρξει δημιουργικά με την ψηφιακή εποχή.
Συνέντευξη: Σταύρος Ρακιντζής
Πείτε μας για το νέο Προπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών «Φιλοσοφία και Διακυβέρνηση της Τεχνολογίας».
«Το νέο προπτυχιακό πρόγραμμα στην ουσία αποτελεί ένα διεπιστημονικό πρόγραμμα σπουδών, για το οποίο είμαστε περήφανοι και πολύ χαρούμενοι, γιατί είναι καινοτόμο για τον ελληνικό χώρο. Είναι το μοναδικό στη χώρα. Ακολουθούμε μια διεθνή τάση αυτή τη στιγμή, η οποία είναι πολύ ισχυρή και βλέπουμε ότι αποδίδει και καρπούς. Ακριβώς δηλαδή λόγω των αναγκών της εποχής, μέσα σ' αυτούς τους μετασχηματισμούς, χρειαζόμαστε υβριδικά διεπιστημονικά προγράμματα σπουδών, τα οποία να έρχονται να συνδυάζουν παραγωγικά και δημιουργικά διαφορετικά πεδία.
Στην προκείμενη, μια πολύ γερή στέρεα βάση φιλοσοφικού στοχασμού, με όλα τα στοιχεία της αναλυτικής σκέψης, της κριτικής και της δημιουργικής σκέψης, ως βάση και των ανθρωπιστικών σπουδών με ένα μεγάλο εύρος. Παράλληλα όμως εστιασμένο στην τεχνολογία και ειδικά την τεχνητή νοημοσύνη και την ψηφιακότητα, που είναι η μεγάλη πρόκληση της εποχής μας σε όλα τα διαφορετικά πεδία, ξεκινώντας και από την καθημερινότητα και ακόμα πιο ειδικώς στη διακυβέρνηση της τεχνολογίας, της τεχνητής νοημοσύνης και της ψηφιακότητας. Δηλαδή, το πως μπορούμε να έχουμε τη βάση του στοχασμού μας και των ικανοτήτων και των δεξιοτήτων μας από τη φιλοσοφία, με όλα αυτά που μπορεί να μας προσφέρει η φιλοσοφία ως τη μητέρα των επιστημών, συνδυασμένη με γνώσεις πάνω στη διακυβέρνηση, στην πολιτική επιστήμη, στην πολιτική θεωρία, στα οικονομικά και σε μια άλλη σειρά που είναι το δεύτερο πεδίο μας. Άρα, πιο πρακτικές διαστάσεις που μπορούν να μας βοηθήσουν σε ένα μεγάλο εύρος και στην επαγγελματική αποκατάσταση στη συνέχεια. Και τώρα, αυτά εστιασμένα στο πεδίο της τεχνολογίας, που η φοιτήτρια και ο φοιτητής θα έχει ειδικά μαθήματα, ώστε να έχει μια καλή γνώση και καλή επάρκεια.»
Όταν λέμε για φιλοσοφική προσέγγιση της τεχνητής νοημοσύνης ή τεχνολογίας, πώς το εννοείτε και τι δεξιότητες αναπτύσσουν οι απόφοιτοι αυτού του τμήματος;
«Οι δεξιότητες θα είναι και θεωρητικές και ψηφιακές. Δηλαδή, θα έχουν αυτό το εύρος και του θεωρητικού και του πρακτικού και μετά του ψηφιακού και στο επίπεδο της τεχνητής νοημοσύνης και μας ενδιαφέρουν, ζητήματα τα οποία σίγουρα θα μπορεί η απόφοιτος ή ο απόφοιτος να μπορεί να αναλύσει κριτικά τις μεγάλες προκλήσεις του σύγχρονου μετασχηματισμού. Δηλαδή, τι είναι η αλγοριθμική μεροληψία, τι σημαίνει η ψηφιακή επιτήρηση, πώς μπορούμε να κάνουμε μια ουσιώδη θεσμική ρύθμιση της τεχνητής νοημοσύνης και στο δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα, τι σημαίνουν τα νέα δικαιώματα στο επίπεδο της ψηφιακότητας, τι σημαίνει ηθική των δεδομένων. Ζητήματα ευρύτερα λειτουργίας της δημοκρατίας σε αυτό το επίπεδο. Θέλω να πω ότι το εύρος είναι πολύ μεγάλο και έχουμε οργανικές συνεργασίες με δεξαμενές σκέψεις και οργανισμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με την Google στην Ελλάδα και άλλες πολλές εταιρείες,. Συνειδητά δεν είναι ένα πρόγραμμα το οποίο, ξέρετε, κάνουμε ένα πρώτο έτος βασικών σπουδών και μετά επιλέγουμε μια κατεύθυνση. Αυτές οι τρεις κατευθύνσεις που ανέφερα πριν, είναι σε όλη τη διάρκεια του πτυχίου. Ξεκινάμε με κάποια υποχρεωτικά μαθήματα στο πρώτο έτος να βάλουμε τις βάσεις μας και στα τρία πεδία παράλληλα και από εκεί και πέρα έχουμε και τις επιλογές μας και τα πιο συνδυαστικά διεπιστημονικά μαθήματα που έρχονται να παντρέψουν αυτά τα τρία παιδεία.»
Το προπτυχιακό πρόγραμμα ακολουθεί τις διεθνείς τάσεις. Οι σπουδές στη φιλοσοφία παίρνουν μια τέτοια κατεύθυνση;
«Πρόκειται για το πρώτο προπτυχιακό αντίστοιχο πρόγραμμα στην Ελλάδα και γι' αυτό είμαστε και περήφανοι και πολύ χαρούμενοι που γίνεται στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και στο τμήμα μας, στο τμήμα φιλοσοφίας. Παλέψαμε πολύ γι' αυτό και ξέρετε, είναι ένας αγώνας και με την Πρόεδρο μας την Κατερίνα Μπαντινάκη, που θέλαμε συνειδητά να κάνουμε αυτό το βήμα και να το δώσουμε και στο Πανεπιστήμιο και στον τόπο. Θα πρέπει να αποδειχθούν όλα και από τον Σεπτέμβριο που ξεκινάμε, να τονίσουμε ότι ήδη μπορούν να το δηλώσουν οι υποψήφιοι φοιτητές και φοιτήτριες. Υπάρχει μια διεθνής τάση, μια στροφή ξανά προς τη φιλοσοφία και τις κλασσικές σπουδές, ως βάση για να κατανοήσουμε τελικά τι είναι ξανά ο άνθρωπος, τι είναι η ανθρωπινότητά μας. Τι μας συγκροτεί ως είδος, ώστε να μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε μετά και κριτικά και δημιουργικά και τεχνοφιλικά και με μια ήπια τεχνοφιλία, ούτε τεχνολατρείας ούτε τεχνοφοβίας, τις μεγάλες προκλήσεις αυτού του μετασχηματισμού. Καταλαβαίνουμε ότι αν δεν έχουμε αυτές τις βάσεις, αυτής της σκέψης και αυτής της παράδοσης, δηλαδή της φιλοσοφικής, κάτι στερούμαστε από την κριτική μας και δημιουργική μας ανάλυση. Οπότε και διεθνώς βλέπει κανείς, ας πούμε, και στη λίστα Forbes και σε πολλές άλλες λίστες, αντίστοιχα προγράμματα τα οποία στο εξωτερικό θα τα συναντήσει κανείς ως PPT, Philosophy, Politics and Technology. Αυτή τη στιγμή είναι από τα πιο δημοφιλή ως προς υποψηφίους, αλλά και ως προς την επαγγελματική αποκατάσταση.»
Ο άνθρωπος σε όλες τις εποχές έχει ανάγκη τη φιλοσοφία. Γι' αυτό είναι εδώ και διαχρονικά επιβιώνει και εξελίσσεται;
«Βέβαια και εγώ θα το πάω κι ένα βήμα παραπέρα. Ο άνθρωπος είναι η φιλοσοφία και η φιλοσοφία είναι ο άνθρωπος. Δηλαδή, αν χάσουμε την οργανική σύνδεση με τη φιλοσοφία, με τη φιλία προς τη σοφία, με την ικανότητα να στοχαζόμαστε δημιουργικά και κριτικά, θα χάσουμε όλο μας τον προσανατολισμό. Δηλαδή, τελικά δε θα μας υπηρετεί η τεχνολογία, θα υπηρετούμε εμείς την τεχνολογία. Δηλαδή, θέλω να πω, είναι κάτι βαθιά ταυτοτικό και γι' αυτό δεν είναι μόνο αναγκαία, αλλά είναι και επείγουσα η φιλοσοφική ενασχόληση.»
Το τμήμα συνεργάζεται και με εταιρείες, ως προς το κομμάτι της πρακτικής;
«Βεβαίως. Ανέφερα την Google και υπάρχουν και πολλές ακόμα εταιρείες, όπως και οργανισμοί της Ευρωπαϊκής Ένωσης αλλά και στην Ελλάδα και κατά τη διάρκεια του προγράμματος με ειδικά workshops, εργαστήρια.
Δηλαδή, θέλω να πω ότι έχουμε μια πολύ μεγάλη ποικιλία, έτσι ώστε κάποιος να μπορεί να ακολουθήσει την κατεύθυνση που νιώθει πιο οικεία, που τον ενδιαφέρει πιο πολύ. Θέλει να είναι οι μεγαλύτερες εταιρείες, ας πούμε, στο χώρο της τεχνολογίας και της ψηφιακότητας, θέλει να είναι μια πιο ερευνητική διάσταση, άρα ερευνητικοί οργανισμοί, εκπαιδευτικοί, θέλει να είναι στο δημόσιο χώρο; Αυτό το έχουμε και κατά τη διάρκεια του πτυχίου με διαφορετικές δράσεις, άρα στο εκπαιδευτικό κομμάτι και βεβαίως μετά για να γίνεται αυτό που είπαμε για την πρακτική, η οποία είναι υποχρεωτική μέσα στο πτυχίο και τονίζω θα είναι και αμειβόμενη. Οπότε για εμάς αυτό έχει μια μεγάλη ουσία για να μπορούμε να έχουμε μια σημαντική σύνδεση, ουσιώδη σύνδεση με την κοινωνία αυτή τη στιγμή, με την οικονομία, με το πώς εξελίσσονται τα πράγματα και εκεί πέρα οι απόφοιτοι να μπορούν πλέον να λειτουργήσουν, να κάνουν τα επόμενά τους βήματα με αυτοπεποίθηση και σιγουριά και να μετασχηματίσουν αυτόν τον κόσμο προς αυτό που θεωρούν οι ίδιες και οι ίδιοι καλύτερο.»
Γιατί λέτε διακυβέρνηση της τεχνολογίας;
«Θέλουμε λίγο να υπογραμμίσουμε το δεύτερο πεδίο, ότι δεν θα είναι μόνο φιλοσοφία και τεχνολογία, αλλά έχουμε ειδικά μαθήματα και υποχρεωτικά και επιλεγόμενα που μας βοηθούν να δούμε πώς μπορούμε να κάνουμε αυτό που λέμε και στο εξωτερικό και που μπορούμε να δούμε σε πολλά πτυχία, public policy. Δηλαδή, πολιτικές, οι οποίες μπορεί να είναι είτε από το δημόσιο χώρο, δημόσιες πολιτικές είτε και βεβαίως στον ιδιωτικό χώρο, από την οικονομία μέχρι και πολιτιστικούς οργανισμούς και άρα το πως ακριβώς διακυβερνούμε. Δηλαδή με αυτόν τον τρόπο, οριοθετούμε, αλλά και λειτουργούμε στο πεδίο της τεχνολογίας και μια πολύ ιδιαίτερη εστίαση που έχει το πτυχίο μας σε τεχνητή νοημοσύνη και ψηφιακότητα. Άρα δεν είναι μόνο μια κυβερνητική του χώρου, αλλά είναι μια διακυβέρνηση με την ευρεία έννοια, δηλαδή είναι, πώς πλέον διαμορφώνουμε λόγω της σύνδεσης και της φιλοσοφίας με την πολιτική επιστήμη, με την πολιτική θεωρία και άλλα, το όλο πεδίο και το εξελίσσουμε.»
Οι επαγγελματικές προοπτικές ποιες είναι;
«Σε επίπεδο επαγγελματικών προοπτικών, ακριβώς, ξέρετε και εμάς μας ενδιαφέρει πολύ γιατί καταλαβαίνουμε την αγωνία των φοιτητών και των φοιτητριών αλλά και των γονέων, βεβαίως, για την επαγγελματική αποκατάσταση. Τώρα, το πρώτο βασικό στοιχείο σε αυτό είναι ότι από ένα τέτοιο πτυχίο, με αυτή τη διεπιστημονικότητα και αυτό τον καινοτομικό χαρακτήρα, μπορεί να συνεχίσει πολύ εύκολα ή οποιαδήποτε ή ο οποιοδήποτε σε οποιεσδήποτε μεταπτυχιακές σπουδές θέλει. Δηλαδή, είναι πάρα πολύ μεγάλη η γκάμα που διανοίγεται μετά από αυτά τα εφόδια που έχει πάρει ακαδημαϊκά ώστε να εξειδικεύσει τις σπουδές του και τις δεξιότητες του/της σε πραγματικά όλο το πεδίο. Φέτος μπορούμε να δηλώσουμε το πτυχίο από το πρώτο επιστημονικό πεδίο. Από του χρόνου φιλοδοξούμε να μπορούμε από όλα τα επιστημονικά πεδία. Αυτό τι σημαίνει, ότι ακριβώς έχει τέτοιο χαρακτήρα το προπτυχιακό που ανοίγει μετά τη βεντάλια και σε πολλές άλλες δυνατότητες. Τώρα σε επίπεδο επαγγελματικό, όπως ανέφερα και πριν, μπορεί να εξειδικευτεί με καλές εταιρείες διεθνείς, κολοσσούς, μέσα στο πεδίο της τεχνολογίας και της ψηφιακότητας είτε και σε startups, δηλαδή νεοφυείς επιχειρήσεις που κάνουν πράγματα μέσα σε αυτό το χώρο, σε αυτό το πεδίο και έχουν ανάγκη πλέον πάρα πολύ από ανθρώπους με αυτή την κριτική αναλυτική σκέψη που μπορούν να επιλύουν προβλήματα, μέσω συγκεκριμένης λογικής και άλλα μαθήματα που έχουμε και βλέπουμε ότι είναι πολύτιμα και τα ζητάει και η ίδια η αγορά.
Επίσης, άλλες εταιρείες οι οποίες μπορούν να ασχολούνται με κάτι που φαινομενικά δεν είναι ακριβώς στο πεδίο της τεχνολογίας, αλλά όπως ξέρουμε δεν υπάρχει αυτή τη στιγμή πρωτοβουλία, εταιρεία, οργανισμός που να μην έχει και ένα κομμάτι που να σχετίζεται με την τεχνητή νοημοσύνη και την ψηφιακότητα, αναγκαστικά. Άρα εκεί ακριβώς σε αυτό το πεδίο μπορεί να εργαστεί η απόφοιτος ή ο απόφοιτος και να αναπτύξει τις δεξιότητες αυτές που πραγματικά δεν υπάρχουν. Δεν μπορούν να βγουν από αλλού αυτή τη στιγμή φοιτήτριες και φοιτητές που να μπορούν να τα καλύψουν πολιτιστικούς οργανισμούς, και την εκπαίδευση προφανώς. Δηλαδή εννοώ από μουσεία και γκαλερί μέχρι και μεγάλους οργανισμούς πολιτισμού, αλλά βεβαίως και στην εκπαίδευση, σε όλα τα επίπεδα της εκπαίδευσης, πρωτοβάθμια, δευτεροβάθμια τριτοβάθμια και έρευνα. Μετά η ακαδημαϊκή πορεία που μπορεί να ακολουθήσει κανείς και στο δημόσιο τομέα, σε πολλά διαφορετικά επίπεδα του δημόσιου τομέα, το οποίο το έχουμε τρομερά ανάγκη ειδικά στη χώρα μας. Να τονίσω και εδώ κάτι που παρατηρούμε ήδη αυτά τα χρόνια, ότι θα έχουν γεννηθεί και σίγουρα κι άλλες δουλειές, οι οποίες όμως θα είναι ακριβώς προς αυτό το πεδίο. Δηλαδή, εμείς θέλουμε να έχουμε μια ανοιχτότητα και μια συνεχή σύνδεση με το τι συμβαίνει πραγματικά έξω στον κόσμο, στην κοινωνία και στην οικονομία, ώστε να παρακολουθούμε και τις τάσεις και να προσαρμοζόμαστε, γιατί όχι να επηρεάζουμε κιόλας αυτές τις τάσεις, άρα να μπορούμε να ακολουθούμε το πού πάνε τα πράγματα.»
