«ΤΟ ΝΗΣΙ ΠΟΥ ΘΑ ΗΘΕΛΑ»: ΤΟ ΤΕΛΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΤΟ ΡΕΘΥΜΝΟ ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ

Στο τελικό εργαστήριο «Το Νησί που θα ήθελα», που θα πραγματοποιηθεί από 28 έως 30 Απριλίου 2026 στο Ρέθυμνο, κορυφώνονται οι δράσεις του ευρωπαϊκού έργου Interreg EuroMED CO2 PACMAN, με τη συμμετοχή του Πολυτεχνείο Κρήτης και του Εργαστηρίου Ανανεώσιμων και Βιώσιμων Ενεργειακών Συστημάτων. Το εργαστήριο της Κρήτης αξιοποιεί την εμπειρία από αντίστοιχες δράσεις σε νησιά της Μεσογείου, όπως η Έλβα, ενισχύοντας τη συμμετοχική προσέγγιση στον σχεδιασμό για την κλιματική ουδετερότητα.

Μέσα από καινοτόμα εργαλεία και τη συνεργασία με φορείς όπως η Περιφέρεια Κρήτης, προωθούνται ρεαλιστικές και εφαρμόσιμες λύσεις για την ενεργειακή μετάβαση των νησιωτικών περιοχών. Στο επίκεντρο βρίσκεται η ενεργός συμμετοχή πολιτών, επιστημονικών φορέων και τοπικής αυτοδιοίκησης.

Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο καθηγητής και διευθυντής του εργαστηρίου Ανανεώσιμων και Βιώσιμων Ενεργειακών Συστημάτων του Πολυτεχνείου Κρήτης Θεοχάρης Τσούτσος, αναλύει τη φιλοσοφία του έργου, τις προκλήσεις για την Κρήτη και τον ρόλο των τοπικών κοινωνιών στη διαμόρφωση ενός βιώσιμου ενεργειακού μέλλοντος.

Συνέντευξη: Σταύρος Ρακιντζής

Μιλήστε μας για τη συμμετοχή του Εργαστηρίου στο EUROMED INTERREG.

«Πρόκειται για μια πρωτοβουλία του EuroMed INTERREG, που είναι ένα ειδικό πρόγραμμα πιο μεγάλο, από τα συνηθισμένα INTERREG, στο οποίο  συμμετέχουν 10 φορείς από 7 ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ των οποίων και 4 Ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια. Το δικό μας, της Φλωρεντίας, η Σιένα και του Ζάγκρεμπ. Η βασική ιδέα είναι ότι μέχρι τώρα, πολλές φορές έχει γίνει το σφάλμα στις τεχνολογίες να κοιτάμε πρώτα τις τεχνολογίες και να προσπαθούμε να τις εφαρμόσουμε σχεδόν με πιεστικό τρόπο στις τοπικές κοινωνίες.

Ειδικά στα νησιά, που είναι περιορισμένος ο χώρος, υπάρχει μια παραπάνω ευαισθησία για οποιαδήποτε ενδεχόμενη αλλοίωση του περιβάλλοντος, αλλά ταυτόχρονα υπάρχει και η αγωνία για την ενεργειακή αυτάρκεια. Έτσι, ξεκινώντας, bottom-up, να μιλήσουμε με τους πολίτες, μιλάμε με διαφορετικές ομάδες  πολιτών. Ξεκινάνε από τους μαθητές του Δημοτικού, του Γυμνασίου, τους φοιτητές, ομάδες οικονομικών συμφερόντων, ανθρώπους που ασχολούνται με τη διακυβέρνηση. Μιλάμε για διαφορετικά Target Group. Οι Ρεθεμνιώτες πριν ένα μισή χρόνο είχαν μια εμπειρία, καθώς οργανώσαμε το πρώτο εργαστήριο αυτής της σειράς και τώρα θα κάνουμε το τελευταίο. Έχουμε αρκετά πράγματα να δείξουμε, ψηφιακά εργαλεία, VR. Υπάρχει πολύς ενθουσιασμός και με τους φοιτητές μου, αλλά και με τα δύο Πειραματικά, το Γυμνάσιο και το Λύκειο του Ρεθύμνου. Έχουμε πολλά πράγματα που τα κάνανε τα ίδια τα παιδιά και ουσιαστικά χωρίς κάποια καθοδήγηση από εμάς. Απλώς βάζαμε ερωτήματα και τα παιδιά ετοιμάσανε.» 

Στα εργαστήρια τα τελικά αποτελέσματα ποια θα είναι; 

«Θα σας δώσω το παράδειγμα της Έλβα, της Ιταλίας, που είναι ένα νησί μεσαίο, ένα νησί όμως που έχει έντονα τουριστικά προβλήματα γιατί είναι κοντά στην Τοσκάνη, είναι κοντά στη στεριά και δέχεται κάθε μέρα το καλοκαίρι 20.000 αφίξεις και έχει τεράστιο πρόβλημα και στο κομμάτι το κυκλοφοριακό όπως και εμείς. Τα εργαστήρια είναι σε διάφορα επίπεδα. Το ένα είναι σε ένα επίπεδο διαμόρφωσης πολιτικής. Σε αυτό θα έχουν συζητήσεις με τους δημάρχους, τους περιφερειάρχες, σε όσο γίνεται πιο ψηλό επίπεδο. Στην Έλβα ήταν μαζί μας ο αντιπεριφερειάρχης περιβάλλοντος της Κρήτης ο κ. Ξυλούρης και μάλλον θα γίνει και κάποια μορφωτική συμφωνία με την αντίστοιχη αντιπεριφέρεια της Τοσκάνης και ο αντίστοιχος αντιπεριφερειάρχης θα έρθει και στο Ρέθυμνο.

Σε επίπεδο, πάλι, σχολείων οι τοπικές κοινότητες βάζουν κάποια θέματα και συζητάνε με τα σχολεία. Τα παιδιά μέσα από την καθημερινότητά τους προτείνουν λύσεις,  και συζητούν πώς οι μαθητές βλέπουν το μέλλον για το δικό τους νησί. Οι λύσεις που προτείνουν είναι βιώσιμες. Δεν προτείνουν μια μεγάλη λύση, αύριο το πρωί να γίνουν όλα, αλλά τα πράγματα θα γίνουν σιγά σιγά, αρκεί να έχουν τη σωστή κατεύθυνση.

Δε χρειάζεται να τα κάνουμε όλα σήμερα και να δημιουργήσουμε προβλήματα και αμφιβολίες. Αρκεί να αποφασίσουμε κατά πού θέλουμε να πάμε και τότε νομίζω πως θα το καταφέρουμε.» 

Εδώ τώρα στην Κρήτη στο εργαστήριο το οποίο θα γίνει 28 με 30 Απριλίου, ποιοι θα είναι οι άξονες; 

«Θα είναι το ίδιο που κάνουμε και στα υπόλοιπα νησιά, ακριβώς για να έχουμε μια σύγκριση των αποτελεσμάτων και της ωριμότητας των κοινωνιών. Ανεπίσημα μπορώ να σας πω βέβαια ότι σε σχέση με τα άλλα δύο ευρωπαϊκά νησιά που εξετάζουμε, δηλαδή το Μπράτσα στην Κροατία και την Έλβα στην Ιταλία, το δικό μας νησί έχει δουλευτεί περισσότερο. Δεν είναι μόνο το μέγεθός του, έχει περισσότερη ωριμότητα σε πάρα πολλά από αυτά τα ζητήματα. Δηλαδή, ο κόσμος έχει πληροφόρηση. Ίσως λάθος μερικές φορές, αλλά πληροφόρηση έχει. Ίσως κάποιες φορές διαμαρτύρεται αδίκως, αλλά ίσως κάποιες άλλες θα διαμαρτυρηθεί γιατί έχει και δίκιο. Από εκεί και πέρα νομίζω ότι υπάρχει και λάθος πληροφορία πολλές φορές για όσα έχουν να κάνουν με την υπευθυνότητα τη δικιά μας, δηλαδή για σκεφτείτε λίγο, έχουμε κρίση ενέργειας. Με το καλώδιο που έχουμε διασυνδεθεί, το 55% της ενέργειας στην Ελλάδα και στην Κρήτη, είναι από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, που σημαίνει, εξαρτιόμαστε μόνο στο 45% το υπόλοιπο. Φανταστείτε μια Κρήτη, μια Ελλάδα η οποία έχει πλήρη ενεργειακή αυτάρκεια. Στην οποία, βεβαίως όλα αυτά τα θλιβερά γεγονότα που συμβαίνουν γύρω μας τουλάχιστον να μην επηρεάζουν πάρα πολύ τα οικονομικά μας. Ήδη εξαιτίας της πράσινης ενέργειας οι οικονομικές επιπτώσεις είναι μικρότερες από αυτές που θα είχαμε.»

Άρα λοιπόν οι προκλήσεις τις οποίες αντιμετωπίζει η Κρήτη και οι οποίες θα συζητηθούν στο εργαστήριο, ποιες είναι;

«Θέλουμε μια δυναμική ενεργειακή αυτοδυναμία. Δηλαδή είμαστε συνδεδεμένοι, δεν υπάρχει κανένας λόγος να απομονωθούμε, αλλά θα πρέπει να παράγουμε την ενέργεια την οποία καταναλώνουμε. Αυτό έχει να κάνει και με τις δεσμεύσεις μας προς τα έξω, την απανθρακοποίηση, την κλιματικά ουδέτερη Κρήτη, ώστε να μην επιβαρύνουμε περισσότερο την κλιματική αλλαγή, αλλά ταυτόχρονα να μπορούμε και από άποψη οικονομίας να σταθούμε καλύτερα στα πόδια μας. Αυτό είναι το μέλλον το δικό μας, έχει να κάνει και με τις διεθνείς δεσμεύσεις. Θα σας δώσω ένα παράδειγμα, υπάρχει ας πούμε η κοινοτική οδηγία για την αέρια ρύπανση. Αν ξαφνικά οι φορείς που καταναλώνουν συμβατική ενέργεια ή ένα μέρος της ενέργειας αυτής, κληθούν, να πληρώσουν πρόστιμα γιατί δεν εφαρμόζουν και δεν έχουν πλάνα για την απανθρακοποίηση, θα έχουμε και άλλα πράγματα τα οποία δε θέλω να συζητώ τώρα. Ήδη το είχαμε στην Κρήτη με τη μορφή της επιδότησης της ενέργειάς μας πριν γίνει η διασύνδεση.» 

Στην Κρήτη παρατηρείται αέρια ρύπανση; 

«Η ρύπανση εδώ δεν έχει να κάνει με τα σωματίδια. Εδώ, ακόμα και τώρα που μιλάμε καταναλώνουμε ενέργεια, ένα μέρος της ενέργειας που καταναλώνουμε οδηγεί σε αέριες εκπομπές τώρα.» 

Είναι σε μεγάλα ποσοστά;

«Είναι σε μεγάλα ποσοστά και η Κρήτη πριν τη διασύνδεση ίσως ήταν πολύ γνωστό ότι ουσιαστικά δεν πλήρωνε το κόστος της ενέργειας. Γιατί για να λειτουργούν για παράδειγμα οι σταθμοί κοντά στο Ηράκλειο και στα Χανιά, λειτουργούσαν μέχρι τώρα με καθαρό καύσιμο. Τώρα όμως βέβαια με τη διασύνδεση είναι σε παύση, είναι σε αναμονή, οπότε αυτό μας βοήθησε πάρα πολύ.» 

Γίνεται μεγάλη συζήτηση και για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Για παράδειγμα μια μεγάλη συζήτηση που γίνεται εδώ στο νησί έχει να κάνει με τις ανεμογεννήτριες. 

«Δικαίως, διότι είναι στον πυρήνα του επιχειρηματικού ενδιαφέροντος. Εδώ μπορούμε να πούμε το εξής, ότι οποιαδήποτε δραστηριότητα που συμβαίνει στη φύση, ανθρωπογενής, έχει επιπτώσεις, οποιαδήποτε. Ακόμα και το να περπατήσουμε στο δάσος, έχει έστω μικρές επιπτώσεις. Άρα, θέλω να πω είναι άδικο να συζητάμε η φύση ή τις μηχανές. Η φύση είναι πιο όμορφη αυτό είναι αντικειμενικό, θα συμφωνήσουμε όλοι. Το μεγάλο πρόβλημα που τίθεται εδώ με τις μηχανές είναι η βιώσιμη χωροθέτησή τους. Σε αυτό έχουμε κάνει πάρα πολλή δουλειά εδώ και 20 χρόνια. Έχουμε εκατοντάδες εργασίες δικές μας του εργαστηρίου στα καλύτερα διεθνή περιοδικά πάνω στο αντικείμενο αυτό. Έχουμε τη δυνατότητα να το περιορίσουμε, ένα εργαλείο είναι να διαλέξουμε τις καλύτερες θέσεις, υπάρχει και ένα άλλο εργαλείο που είναι σπουδαίο. Γιατί να τις έχουμε στην ξηρά και να μην τις μεταφέρουμε στη θάλασσα. Στο εργαστήριο τα τελευταία 5 χρόνια δουλεύουμε αυτό και κυνηγάμε τώρα και διεθνείς διαγωνισμούς ερευνητικούς στα ερευνητικά έργα, πάνω στις πλωτές ανεμογεννήτριες. Το μέλλον της Κρήτης θα είναι να φύγουν οι μηχανές από την ξηρά και να τις βάλουμε στη θάλασσα, εκεί όπου δεν θα δημιουργήσουμε αρνητικές επιπτώσεις.» 

Στην Κρήτη είναι εφικτό αυτό; 

«Για τις πλωτές πιθανότατα ναι. Αλλά επιτρέψτε μου να σας πω ότι από χρόνια έχουμε εντοπίσει περιοχές με χαμηλό βάθος, δηλαδή γύρω στα 50 μέτρα, όπου θα μπορούσαν να μπουν και ανεμογεννήτριες θαλάσσιες με σταθερή βάση.» 

Άρα λοιπόν υπάρχει η δυνατότητα. 

«Υπάρχει, σας διαβεβαιώνω ότι υπάρχει.» 

Έχετε εντοπίσει και τις περιοχές αυτές; 

«Ευτυχώς είχαμε τη συνεργασία αξιόλογων ερευνητικών ομάδων και συναδέλφων που συντονίσαμε εμείς που μελετήσαμε και από το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας και από το ΙΤΕ. Είδαμε και το βυθό σε ορισμένες θέσεις, έχουμε δει και τις διαδρομές των πουλιών, θέλει έρευνα περισσότερη. Ξέρετε η έρευνα δε σταματάει ποτέ, αλλά έχουμε εντοπίσει.» 

Στην Ανατολική Κρήτη; 

«Η Ανατολική Κρήτη επιτρέψτε μου να σας πω ότι είναι πολύ βεβαρυμμένη. Εκεί θέλει προσοχή γιατί την έχουμε υπερφορτώσει από άποψη ισχύος. Μια απάντηση εδώ θα ήταν η διασπορά. Δηλαδή, ότι πρέπει να βρεθεί ένας τρόπος κάθε πόλη, ή περιφερειακή ενότητα, να χωροθετηθεί, όπως συμβαίνει με τα απορρίμματα. Πρέπει να βρουν έναν τρόπο και με την ενέργεια να καθορίσουν κάποιες θέσεις. Για φανταστείτε αν η βάση ισχύος της Κρήτης είναι στην Ανατολή θα χρειαζόμαστε τεράστιες εγκαταστάσεις υψηλής τάσης να μεταφέρουν με καλώδια την ενέργεια στη Δύση και ούτε αυτό είναι δίκαιο. Νομίζω ότι χρειάζεται μια διασπορά στην παραγωγή. Η διασπορά έχει ένα άλλο θέμα σημαντικό για εμάς που κοιτάμε τα συστήματα, μικραίνει το ρίσκο του ατυχήματος και το νησί δεν θα έχει πρόβλημα ενεργειακής ασφάλειας.» 

Στη Δυτική Κρήτη και στο Ρέθυμνο;

«Στο Ρέθυμνο, στο βορρά όχι. Υπάρχει μια περιοχή σχετικά ενδιαφέρουσα, αλλά θέλει πολύ περισσότερη δουλειά, που είναι στο νότο ανοιχτά της Μεσαράς, αλλά δεν είναι ακριβώς νόμος Ρεθύμνου.» 

Πείτε μας για το εργαστήριο στις 28 με 30 Απριλίου εδώ στο Ρέθυμνο. 

«Θα δουν οι κάτοικοι πολλά εναλλακτικά σενάρια και νομίζω θα τα βρουν ενδιαφέροντα. Είναι κατά τη γνώμη μου κλιματικά ουδέτερα, όχι μόνο ενεργειακά αλλά και περιβαλλοντικά, θα δουν μερικά σενάρια που θέλουμε να τα συζητήσουμε μαζί τους. Τα έχουμε σχεδιάσει με τα άλλα Πανεπιστήμια, θέλουμε τη γνώμη τους. Επίσης δεν θα πιέσουμε για μια γνώμη τους. Δηλαδή κάνουμε το ίδιο με μαθητές να μας πούνε τι τους αρέσει ή τι δεν τους αρέσει, θέλουμε να ακούσουμε τη γνώμη τους, θέλουμε να συζητήσουμε μαζί τους και να δούμε ποιες είναι οι ανησυχίες. Θα έχουμε αρκετό χρόνο γιατί θα είναι τρεις μέρες, άρα με τη συνεργασία και τη υποστήριξη και του Δήμου και του κ. Μαρινάκη, του δήμαρχου, έχουμε το χώρο. Θα πάμε στο Σπίτι του Πολιτισμού. Το νόημα της εκδήλωσης αυτής είναι να μιλήσουμε όσο γίνεται με περισσότερους πολίτες, γιατί είναι πολύ σημαντικό, όχι να πιέσουμε σε μια λύση, αλλά να συνδιαμορφώσουμε μαζί μια λύση.»