Ο Ραφαήλ Σκαλίδης, ανήκει στη νέα γενιά Ελλήνων επιστημόνων που διαπρέπουν στο εξωτερικό, σε ένα από τα πιο απαιτητικά και ανταγωνιστικά επιστημονικά περιβάλλοντα παγκοσμίως.
Ξεκίνησε από τη Γωνιά Ρεθύμνου και το Πανεπιστήμιο Κρήτης, γρήγορα όμως η δίψα του για μάθηση διαπέρασαν τα μήκη και τα πλάτη της χώρας. Σήμερα εργάζεται στις Ηνωμένες Πολιτείες, στο φημισμένο Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Καλιφόρνιας (Caltech), έχοντας εξασφαλίσει μεταξύ άλλων και υποτροφία από τη NASA, μία από τις πλέον ανταγωνιστικές στον χώρο της αστροφυσικής.
Με αντικείμενο έρευνας τα μαγνητικά πεδία στο διαστρικό μέσο, ο Ραφαήλ Σκαλίδης συμμετέχει σε διεθνείς προσπάθειες αιχμής, όπως το πείραμα «Πασιφάη», που φιλοδοξεί να χαρτογραφήσει τρισδιάστατα το μαγνητικό πεδίο του Γαλαξία μας και να φωτίσει θεμελιώδη ερωτήματα γύρω από τη γέννηση των άστρων. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, μιλά για τις συνθήκες έρευνας στις ΗΠΑ, τα παιδικά του ερεθίσματα, τα μεγάλα μυστήρια του σύμπαντος, αλλά και για το πώς η επιστημονική γνώση μπορεί τελικά να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε και να σεβαστούμε περισσότερο τον πλανήτη μας.
Συνέντευξη: Σταύρος Ρακιντζής
Στις Ηνωμένες Πολιτείες υπάρχουν δυνατότητες, αλλά κυρίως υπάρχει ανταγωνισμός και σκληρή δουλειά. Πώς το βιώνετε εσείς;
«Αλήθεια είναι αυτό. Υπάρχει απαιτητικό περιβάλλον γιατί μιλάμε για διαφορετικά μεγέθη. Τα ιδρύματα είναι αρκετά καλά, οι χρηματοδοτήσεις είναι αρκετά καλές, αλλά είναι περιορισμένες λόγω του πλήθους των ερευνητών. Αυτό, το κάνει αρκετά ανταγωνιστικό. Είναι συγκεκριμένοι οι πόροι και οι φορείς και όλοι προσπαθούν να βρουν κάποια πρόσβαση σε αυτούς. Πρέπει να περάσει δηλαδή κάποιος, διά πυρός και σιδήρου. Πρέπει να δουλέψει σκλήρά και σε διάφορα κομμάτια, έτσι ώστε να μπορέσει να προκριθεί σε κάποιους διαγωνισμούς.»
Το πρώτο τηλεσκόπιο πότε το πήρατε;
«Ήμουν ακόμα μαθητής του δημοτικού και μάλιστα το είχα πάρει από τα κάλαντα…! Προφανώς δεν γνώριζα πράγματα και το είχα και κοίταγα το φεγγάρι και διάφορα κοντινά φωτεινά αντικείμενα…»
Πότε αποφασίσατε ν ακολουθήσετε αυτήν την πορεία;
«Από μικρός είχα αποφασίσει ότι θέλω να κινηθώ προς αυτήν την κατεύθυνση. Υπήρχε ένα ενδιαφέρον, δηλαδή προσπαθούσα να διαβάζω οτιδήποτε έβρισκα και υπήρχαν και κάποιες εκπομπές στην τηλεόραση που παρακολουθούσα και με ενέπνευσαν. Όταν ήρθε η ώρα των πανελληνίων εξετάσεων, ήθελα να κινηθώ προς αυτήν την κατεύθυνση και ο δρόμος που ενδείκνυται για αυτές τις περιπτώσεις είναι να σπουδάσει κάποιος φυσική και μετά να κάνει κάποιο μεταπτυχιακό και διδακτορικό.»
Η Κρήτη τα παρέχει αυτά;
«Στην Κρήτη, ήταν γνωστό από τότε ότι έχει ένα πολύ καλό τμήμα φυσικής, το οποίο δίνει αυτές τις δυνατότητες. Δηλαδή, η έρευνα και μετά η συνέχεια της πορείας, για μια καλή ακαδημαϊκή καριέρα και στο εξωτερικό.»
Πώς βρεθήκατε στην Αμερική και στην Καλιφόρνια;
«Στην Αμερική, αφού τελειώσουν οι σπουδές, το προπτυχιακό, μεταπτυχιακό και μετά διδακτορικό, κάνεις αιτήσεις. Κάθε χρόνο τα πανεπιστήμια της Αμερικής ανοίγουν θέσεις και ζητάνε ερευνητές σε συγκεκριμένους τομείς. Οπότε κάνεις μια αίτηση, στέλνεις το βιογραφικό και τα διάφορα στοιχεία που ζητάνε και αυτοί επιλέγουν μέσα από τους διάφορους υποψήφιους.»
Εσείς είχατε και υποτροφία από την NASA;
«Ναι, ήρθε στην πορεία. Είχα πάρει κάποιες υποτροφίες σε κάποια πανεπιστήμια και μετά ήρθε και η υποτροφία από τη NASA που θεωρείται στον τομέα μας η πιο ανταγωνιστική της Αμερικής.»
Κι έτσι βρεθήκατε, στο φημισμένο Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Καλιφόρνιας.
«Θα έλεγα ότι είναι ίσως το καλύτερο στον τομέα της αστροφυσικής, γιατί καλύπτει πάρα πολλούς τομείς. Έχει πολλά τηλεσκόπια και πολλούς αστροφυσικούς σε ένα πολύ μικρό χώρο, με αποτέλεσμα η «πυκνότητα» των αστροφυσικών να είναι μεγάλη και οποιαδήποτε ερώτηση κι αν έχει κάποιος μπορεί να βρει τον ειδικό και να τον ρωτήσει. Αυτό δημιουργεί μια απίστευτη δυναμική για συνεργασίες και νέες ιδέες.»
Το δικό σας αντικείμενο είναι μαγνητικά πεδία. Τι ήταν αυτό το οποίο σας ώθησε να ασχοληθείτε με το συγκεκριμένο αντικείμενο;
«Τα μαγνητικά πεδία τα βρήκα μπροστά μου στην Κρήτη. Με αυτά ασχολείται ο καθηγητής Κωνσταντίνος Τάσσης που είναι στο Πανεπιστήμιο της Κρήτης, στο τμήμα Φυσικής και την εποχή που εγώ έκανα το μεταπτυχιακό ξεκινούσε ένα πείραμα. Το πείραμα «Πασιφάη», που είχε στόχο να χαρτογραφήσει το μαγνητικό πεδίο του γαλαξία μας. Είναι ένα καινοτόμο πείραμα, παγκόσμιας κλίμακας, που συμμετέχουν διάφορα ιδρύματα. Οπότε αυτό για ένα ερευνητή είναι χρυσορυχείο. Την εποχή που εγώ τελείωνα το μεταπτυχιακό, ξεκινούσε αυτή η προσπάθεια και με μαγνήτισε κατευθείαν. Το διδακτορικό μου είναι πάνω στα μαγνητικά παιδεία και πιο συγκεκριμένα στο πώς μπορούμε να εκτιμήσουμε την έντασή τους στο διαστρικό μέσο.»
Πείτε μας περισσότερα για το πεδίο έρευνας.
«Το διαστρικό μέσο είναι αυτό που λέμε ο χώρος μεταξύ των αστεριών. Έχουμε τα διάφορα αστέρια, τα οποία δημιουργούν μια ομάδα, ένα σύμπλεγμα, το οποίο είναι ο γαλαξίας μας και ο χώρος μεταξύ αυτών των αστεριών λέγεται διαστρικό μέσο και δεν είναι κενό. Περιέχει αέριο, υδρογόνο κυρίως. Περιέχει φως, φωτόνια που διαπερνούν το διαστρικό μέσο. Σωματίδια υψηλής ενέργειας και μαγνητικά πεδία.
Οι κλίμακές του διαστρικού μέσου είναι τεράστιες. Δηλαδή για να δώσουμε έτσι μια αίσθηση από τον Ήλιο μας στο κοντινότερο αστέρι της γειτονιάς μας, μεσολαβούνε περίπου τρία έτη φωτός. Φανταστείτε το αυτό σε μια μεγαλύτερη κλίμακα. Είναι πραγματικά ασύλληπτο και εκεί μέσα βρίσκονται όλα αυτά τα στοιχεία που προέφερα.»
Άρα λοιπόν μέσα σε αυτές τις τεράστιες αποστάσεις υπάρχουν μαγνητικά πεδία.
«Υπάρχουν μαγνητικά πεδία και όλα τα υπόλοιπα στοιχεία. Δηλαδή η σκόνη, τα αέρια και όλα αυτά αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους και δημιουργούν διάφορα φαινόμενα. Δηλαδή, μέσα σε αυτό το διαστρικό μέσο δημιουργούνται και τα νέα αστέρια. Δηλαδή για να σας δώσω ένα παράδειγμα. Ο ήλιος μας είναι τώρα, όπως λέμε, ένας μεσήλικας. Δηλαδή, σε δύο δισεκατομμύρια χρόνια θα καταστραφεί και θα καταστρέψει τα πάντα γύρω του. Οπότε όλη αυτή η ύλη που έχει αυτή τη στιγμή θα διαχυθεί στο χώρο. Αυτός ο χώρος είναι και το διαστρικό μέσο. Οπότε από αυτή την ύλη που θα διαχυθεί θα δημιουργηθούν από τις στάχτες νέα αστέρια και αυτό είναι που μας απασχολεί. Δηλαδή, μας απασχολεί πώς δημιουργούνται νέα αστέρια στο διαστρικό μέσο. Στη δημιουργία των αστεριών εμπλέκονται διάφορες δυνάμεις. Με την κύρια δύναμη να είναι η βαρύτητα. Δηλαδή με τη βαρύτητα θα διαχυθεί αυτή η ύλη και μετά η βαρύτητα θα ξαναφέρει κοντά όλα αυτά τα στοιχεία και θα δημιουργήσει ένα νέο αστέρι. Τα μαγνητικά πεδία δεν βοηθούν αυτή τη διαδικασία, τείνουν να τη δυσκολέψουν.»
Τα μαγνητικά πεδία είναι το ίδιο φαινόμενο με αυτό που λέμε ο μαγνητισμός στη γη;
«Ναι, είναι τα ίδια. Βέβαια, τα μαγνητικά πεδία, οι μαγνητικές δυνάμεις λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο, όπως θα λέγαμε εμείς, με τις ίδιες εξισώσεις.»
Επειδή ο μαγνητισμός ως φαινόμενο προβληματίζει τον άνθρωπο αιώνες, έχουμε απαντήσει τις ερωτήσεις που έχουν να κάνουν με τον μαγνητισμό ή έχει ακόμα πολύ μυστήριο μπροστά του;
«Αν μιλάμε για τον μαγνητισμό του διαστρικού μέσου, το πρόβλημα μας είναι ότι δεν μπορούμε να βγάλουμε μια πυξίδα ή ένα μαγνητόμετρο να χαρακτηρίσουμε τις ιδιότητες. Οπότε έχουμε πολλές ερωτήσεις ακόμα. Ξέρουμε τη μορφολογία του, αλλά σε έναν βαθμό, δηλαδή υπάρχουν διάφοροι περιορισμοί και γι' αυτό, σε αυτή την κατεύθυνση δουλεύει το πείραμα «Πασιφάη» που προανέφερα, προσπαθεί να μας δώσει, να χαρτογραφήσει το μαγνητικό πεδίο του γαλαξία μας στις τρεις διαστάσεις πλέον, αυτή είναι μια μεγάλη καινοτομία του πειράματος, δηλαδή να μας δώσει και την έννοια του βάθους.»
Το 2026 τι απαντήσεις θέλετε να δώσει;
«Κάθε χρόνο θέτουμε νέα ερωτήματα. Το 2026 καταρχάς θέλουμε να ξεκινήσουμε, να παίρνουμε τα πρώτα δεδομένα από αυτό το πείραμα. Γιατί κάθε πείραμα απαιτεί χρόνο και προετοιμασία, απαιτεί και νέα τεχνολογία. Πρέπει να προετοιμαστούν διάφορα όργανα, να δημιουργηθούν κάποιες θεωρίες και κάποιες συνθήκες για να μπορέσει «να τρέξει». Πλέον το πείραμα είναι αρκετά ώριμο οπότε σκοπός μας είναι να μπορέσουμε να αρχίσουμε να παίρνουμε τα πρώτα δεδομένα και να επεξεργαστούμε.»
Πάντως γενικότερα υπάρχει ένα ενδιαφέρον για το διάστημα.
«Το ενδιαφέρον για το διάστημα, νομίζω ότι υπήρχε πάντα. Δηλαδή αν πάμε στους Βαβυλώνιους, στα αρχαία χρόνια βλέπουμε ότι οι άνθρωποι πάντα ενδιαφέρονταν γι’ αυτό που λέμε νυχτερινό ουρανό. Παρατηρούσαν πράγματα, έβλεπαν φαινόμενα, έκαναν συγκρίσεις με αυτά που συνέβαιναν στη Γη. Λατρεύανε τον ήλιο, προσπαθούσαν να κάνουνε προβλέψεις, γιατί έβλεπαν ότι κάποια ίσως και να επηρεάζουν αυτό που συμβαίνει εδώ. Υπήρχε πάντα το ερώτημα γιατί βρισκόμαστε εδώ; Πώς βρεθήκαμε; Νομίζω ότι αυτές είναι ερωτήσεις που ταλάνιζαν τους ανθρώπους σε όλη την ιστορία του πολιτισμού και μέχρι που έχουμε καταγραφές και συνεχίζουν. Στη σημερινή εποχή η τεχνολογία κινείται με γοργούς ρυθμούς και πλέον η σκέψη, ο άνθρωπος να αποικίσει άλλους πλανήτες πέραν της γης φαίνεται πλέον εφικτή.»
Τα μυστήρια πάντως είναι ακόμα πάρα πολλά και το σύμπαν είναι ένα μεγάλο μυστήριο.
«Πάρα τα καταπληκτικά που έχουμε μάθει, συνεχίζουν και υπάρχουν πολλές ερωτήσεις και δεν ξέρω αν ποτέ θα μπορέσουμε να τα κατανοήσουμε όλα αυτά και ίσως είναι και καλύτερα να έχουμε τις ερωτήσεις, γιατί είναι μια κινητήριος δύναμη. Εντυπωσιάζει, αλλά επίσης, εγώ θα έλεγα ότι μας προσγειώνει στην πραγματικότητα. Δηλαδή, θέλω να πω πολλές φορές, δε συμπεριφερόμαστε στη γη, όπως της αρμόζει. Νομίζω ότι θα μπορούσε να μας δημιουργήσει μια υψηλότερη συνειδητοποίηση το πού βρισκόμαστε και πόσο εχθρικό είναι το διάστημα. Κανένας άνθρωπος δεν θα ήθελε να ζήσει κάπου αλλού. Οπότε αυτό νομίζω είναι επιτακτική ανάγκη να σεβαστούμε τον πλανήτη μας και να μην τον ταλαιπωρούμε άλλο, γιατί είναι το σπίτι μας. Γιατί ακόμα και στον Άρη να φτάσουμε, που ίσως φτάσουμε σε λίγα χρόνια δεν υπάρχει ατμόσφαιρα και αυτό κάνει πολύ εχθρικό και πολύ βίαιο περιβάλλον.»
Πως νιώθει ο αστροφυσικός που καθημερινά είναι αντιμέτωπος με την απεραντοσύνη του σύμπαντος; Σας προκαλούνται διάφορα φιλοσοφικά και υπαρξιακά ερωτήματα ή το έχετε συνηθίσει πλέον;
«Είναι μια άγρια ομορφιά να πούμε. Ο επιστήμονος, ο αστροφυσικός είναι άνθρωπος και δεν διαφέρει από τους υπόλοιπους ανθρώπους. Σε πιάνει δέος πολλές φορές και λες, το μελετώ, το συζητώ αλλά δεν μπορώ να το κατανοήσω. Είναι πολλές και οι στιγμές που σκέφτεσαι πιο απλά, δηλαδή πότε θα προλάβω να παραδώσω κάποια δεδομένα. Υπάρχει η πίεση βέβαια, υπάρχουν όλα τα συναισθήματα. Είναι μια διαδικασία όπως όλες οι άλλες.»
Έχετε σκεφτεί να γυρίσετε κάποια στιγμή στην Ελλάδα;
«Βεβαίως, είναι πάντα μια ανοιχτή δυνατότητα την οποία εξετάζω και άμα δοθούν οι κατάλληλες ευκαιρίες θα το εξετάσω πολύ σοβαρά.»
Θα σας ρωτήσω για ένα θέμα που απασχόλησε για μήνες την επιστημονική κοινότητα και μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης. Τελικά το διαστρικό σώμα I3 Atlas ήταν κομήτης ή εξωγήινο σκάφος, όπως κάποιοι επιστήμονες ισχυρίστηκαν;
«Δεν ήταν εξωγήινο σκάφος, ήταν απλά ένας κομήτης. Μας προκαλεί έκπληξη το γεγονός, πώς έρχονται, με τι ταχύτητες έρχονται, πώς κινούνται και γιατί δεν είναι μέσα από το ηλιακό μας σύστημα. Είναι λογικό να δημιουργούνται ερωτήματα και έχει ενδιαφέρον να εξετάσουμε και την πιθανότητα κάποιος να το έστειλε. Αλλά σε καμία περίπτωση δεν υπάρχει κάποια σοβαρή ένδειξη που θα μας πει ότι ήταν εξωγήινο. Ήταν σαν ένας απλός κομήτης. Είπαμε, το διάστημα είναι ένα βίαιο περιβάλλον, στο οποίο πολλά γίνονται. Είναι δεδομένο ότι κάποια πράγματα από τις εκρήξεις, τις ενέργειες, θα τύχει να περάσουν και από τη γειτονιά μας και εμείς θα τα δούμε και θα διερωτόμαστε.»
Πάντως, εξωγήινο σήμα που μας έχει δημιουργήσει απορία δεν έχουμε αντιμετωπίσει.
«Όχι. Έχουν υπάρξει διάφορα περίεργα σήματα, αλλά πάντα έχουν βρεθεί εκ των υστερών εξηγήσεις.»
Άρα ακόμα δεν έχουμε αποδείξεις ότι δεν είμαστε μόνοι στο σύμπαν.
«Όχι. Αλλά αυτό δεν αποκλείει και την πιθανότητα. Δηλαδή, οι επιστήμονες οφείλουν να αφήσουν ανοιχτή την πιθανότητα εξωγήινων και όχι απαραίτητα πράσινων, ανθρωπόμορφων οντοτήτων, αλλά οτιδήποτε μπορεί να δίνει κάποιο στοιχείο βιολογικής ζωής, όπως τη γνωρίζουμε.»
Οργανώνετε και συνέδριο φέτος στο Ρέθυμνο;
«Ναι, ετοιμάζουμε ένα επιστημονικό συνέδριο τέλος Σεπτεμβρίου, εδώ στο Ρέθυμνο. Θα μιλήσουμε κυρίως για αστρογέννηση. Θα λάβει χώρα στο Τζαμί, στο Ωδείο και ανυπομονούμε.»
