Από τα πρώτα χριστιανικά χρόνια η Εκκλησία υιοθέτησε την απεικόνιση των θείων μορφών και των περιστατικών που περιγράφονταιστις Γραφές , είτε μέσω συμβολικών αποτυπώσεων κατά τις περιόδους των διωγμών,αλλά και αργότερα της εικονομαχίας είτε με αυτούσιες παραστάσεις απαράμιλλου κάλλους και πνευματικότητας . Μια παράδοση που έφτασε ως τις μέρες μας εκφράζοντας με τον πιο γνήσιο τρόπο την ανάγκη του πιστού να κοιτά κατάματα το Θεό και του αγίους , να προσεύχεται κάτω από το άγρυπνο βλέμμα τους και να μαθαίνει από τη βιωτή τους.
Η ζωγραφική των Παθών του Κυρίου βασίζεται κυρίως σε δύο άξονες όσον αφορά την κίνηση των μορφών, οι διώκτες και μετέπειτα σταυρωτές του Χριστού σπεύδουν. Είναι σε μια διαρκή κίνηση, χειρονομούν, υβρίζουν, φωνάζουν, κινούνταιαπειλητικά , κι αυτό για να αποδοθεί η εσωτερική τους παρόρμηση. ΣτηΒαϊοφόρο (εικ.1) τρέχουν να υποδεχθούν τον Χριστό που κάθεται στο ταπεινό γαϊδουράκι και μπαίνει στην Ιερουσαλήμ, όλοι μικροί ,μεγάλοι τρέχουν να υποδεχθούν το Βασιλιά. Κι αργότερα, τρέχουν πάλι με κλεφτοφάναρα,ξύλα και δόρατα να συλλάβουν το Χριστό, κι αυτή τη φορά τρέχει κι ο Ιούδας να τον προδώσει.(εικ.2) χειρονομούν, φέρονται άπρεπα, χαστουκίζουν αυτόν που αποθέωναν μέχρι πριν λίγες ώρες. Βιάζονται στον ελκόμενο να τον σταυρώσουν κι αγγαρεύουν το Σίμωνα ,όπως όπως να σηκώσει το σταυρό του αποκαμωμένου από τις φραγγελώσεις , και την κακουχία Κυρίου. Βιάζονται κι απεικονίζονται έτσι για να φανεί η βία της θέλησης τους, να είναι έκδηλο σε όσους παρακολουθούν τις αγιογραφημένες σκηνές, πως όπως οι ένοχοι βιάζονται να σκεπάσουν την ανομία τους έτσι κι εκείνοι. Και βιάζονται και μετά, μόλις ανέβει ο Κύριος στο σταυρό, φεύγουν, πάνε να κάνουν το πάσχα τους, το ‘’πέρασμα’’ δηλαδήκι από λαός του Θεού να γίνουν Θεομάχοι. Κι αυτό φαίνεται και στα πρόσωπα τους, συχνά απεικονίζονται δύσμορφοι και περισσότερο ο προδότης Ιούδας που ζωγραφίζεται προφίλ κι όχι αν φας η τρία τέταρτα, προκειμένου να βλέπουμε όσο το δυνατό λιγότερο το πρόσωπό του, να τον αποστρέφεται ο θεατής όπως ο ίδιος απεστράφη το δάσκαλο του.
Από την άλλη, ο Κύριος , στατικός, σίγουρος κι αμετακίνητος έτοιμος να πάρει στις πλάτες του τις αμαρτίες όλων και να εκπληρώσει το έργο της θείας οικονομίας, να πεθάνει και να αναστηθεί, να χύσει το αίμα του στο Σταυρό για να σωθούμε. Σε όλες τις απεικονίσεις ,ακόμη κι όταν αγωνιά στο όρος των ελαιών (εικ.3) ,σκυφτός σε στάση μετάνοιας προσεύχεται ο αναμάρτητος. Κι απεικονίζεται έτσι για να δείξει πως πρέπει να δρούμε μπροστά στα δικά μας παθήματα, με το βλέμμα στο Θεό και υπακοή στο θείο θέλημά του .Κι όταν συλλαμβάνεται από τον όχλο κοιτά κατάματα τον Ιούδα ,ακούει τις άδικες κατηγορίεςυπομονή . Όταν φορά την πορφυρή χλαίνη και τα αγκάθια τρυπούν το μέτωπο του,κι όταν ακόμη πορεύεται προς το Γολγοθά εικονίζεται αγέρωχος, έτοιμος να πεθάνει, δέσμιος ενός στρατιώτη σύρεται σαν το δεμένο πρόβατο που πάει για σφαγή (εικ.4). Γιατί έτσι θέλει η θεολογία της εκκλησίας.Η θυσίαΤου ήταν εκούσια κι αυτό πρέπει να το απεικονίσουμε. Ανθρωπίνως μπορεί να λύγισε με το Σταυρό στους ώμους, δε λύγισε όμως η θέληση του να παραδοθεί στο θάνατο για χάρη μας.
Κι απάνω στο Σταυρό στέκεται. Ναι! στην ορθόδοξη εικονογραφία στέκεται. Πατεί στο υποπόδιο που είναι καρφωμένα τα πόδια του σαν ζωντανός, παρότι έχει παραδώσει το πνεύμα κι έχει κλίνει το κεφάλι δεξιά και μόλις έχει τρυπηθεί από τη λόγχη του στρατιώτη στο πλευρό.(εικ.5-6)Δεν είναι ένα πτώμα που κρέμεται από τα καρφιά έτοιμο να παραδοθείστη σήψη ,όπως τον απεικονίζει η κοσμική ζωγραφική, αλλά ένα σώμα γεμάτο ζωή έτοιμο να αναστηθεί άφθορο από το θάνατο που μόλις υπέστη .
ΟΙ μαθητές και μετέπειτα Απόστολοι είναι απόντες. Ο μόνος που ακολουθεί το Δάσκαλο, ο Ιωάννης ο θεολόγος, στέκεται κάτω από το σταυρό μαζί με τη Θεοτόκο και πενθεί με συστολή.
Η Θεοτόκος δεν είναι μόνο η μάνα που πενθεί το νεκρό μοναχογιό της, είναι και η μητέρα της όντως ζωής ,κι έτσι πρέπει να τη βλέπει ο πιστός. Φυσικά πενθεί, φυσικά κλαίει. Δεν αναλύεται όμως .Το πένθος είναι σιωπηρό, είναι εσωτερικό.(εικ.7)Δεν είναι σαν φιγούρα αρχαίας τραγωδίας που τραβάει τα μαλλιά της η ξεσχίζει τα ρούχα της από τον πόνο. Είναι η σεμνή Θεοτόκος, η γλυκιά πονεμένη μάνα όλων μας ,είναι η ίδια που για χάρη μας προστρέχει στο Γιο της για κάθε πονεμένο ετούτου του κόσμου μια και η ίδια γνώρισε ανείπωτο πόνο παρακολουθώντας τα πάθη και το θάνατό Του.
Στη λαμπροφόρο Ανάσταση , όμως ,ο Κύριος έχει κίνηση.(εικ.8) Είναι ντυμένος στο φως κι αυτή τη φορά τρέχει ο ίδιος, πατάει πάνω στις πύλες του Άδη ,και σε αρκετές εικόνες και πάνω στο αλυσοδεμένο Άδη, και γύρω του σπασμένα τα κλειδιά και τα μάνταλα των θυρών. Κρατάει στο χέρι του τον Τίμιο Σταυρό που από σύμβολο ατιμωτικού θανάτου έγινε σύμβολο ζωής. Όμως η Ανάσταση του Κυρίου δεν είναι προσωπική του υπόθεση, αλλιώς τι νόημα θα είχε για εμάς;Οι Ζωγράφοι ,λοιπόν, σύμφωνα και με τον αναστάσιμο παιάνα ,εικονίζουν γύρω από τον Κύριο τους νεκρούς που ανέστησε μαζί μ ’αυτόν για να δείξουν ακόμη περισσότερο ότι ο θάνατος πέθανε από τη στιγμή που πέθανε η ζωή ,ο ίδιος ο Χριστός. Έτσι ο Χριστός ανασύρει από τα μνήματα τους τον Αδάμ και τη Εύα που συμβολίζουν όλο το ανθρώπινο γένος, τον Άβελπου ήταν ο πρώτος νεκρός, τον τίμιο Πρόδρομο ο οποίος κήρυξε ακόμη και στον Άδη για τον ερχομό του Χριστού κι όσοι νεκροί είχαν πεθάνει και δεν γνώρισαν το Χριστό έως τότε , χάρη σ’ αυτόν σώθηκαν. Ακόμη, ζωγραφίζονται προφήτες και προπάτορες του χριστού για να καταδειχθεί ότι ο θεός που κήρυξαν στην Παλαιά διαθήκη είναι ο ίδιος με αυτό που ήρθε στη γη κι έχυσε το αίμα του για να υπογράψει την Καινή Διαθήκη.
Βλέπουμε , λοιπόν ,πως η ιερή τέχνη της αγιογραφίας έχει περιεχόμενο και ουσία, δεν είναι διακόσμηση ,είναι θεολογία που συντελεί στη βίωση και την αποκάλυψη της θείας αλήθειας με τρόπο μοναδικό κι αναλλοίωτο τόσους αιώνες. Αξίζει ,επομένως να ακολουθήσουμε νοερά τούτες εδώ τις μέρες ,μέσα από την ανάγνωση των ευαγγελίων που αφορούν στα Πάθη και μέσα από τις ιερές εικόνες να βιώσουμε το μυστήριο της θυσίας του Θεανθρώπου ευχόμενοι να τον ακολουθήσουμε και στην Αγία του Ανάσταση!
