ΤΟΥ ΜΑΝΟΥΣΟΥ ΚΛΑΔΟΥ
Με το λεγόμενο «ποδαρικό» να συνεχίζει να απασχολεί πολλούς την πρωτοχρονιά και βέβαια την καθιερωμένη βασιλόπιτα στο τραπέζι, τα περισσότερα από τα λοιπά έθιμα της Κρήτης δεν αποτελούν πια κομμάτι της γιορτής για την είσοδο του νέου έτους. Ελάχιστες συνήθειες του νησιού μας συνεχίζουν να υπάρχουν στην λίστα των δεδομένων, που σχετίζονται με την πρωτοχρονιά καθώς οι ραγδαίες αλλαγές επέφεραν νέες επιλογές εορτασμού.
Η τεχνολογία και η υιοθέτηση διαφορετικών νοοτροπιών, η γενικότερη διαφοροποίηση της ζωής σήμερα από τις προηγούμενες δεκαετίες, έχουν προκαλέσει «ανατροπές» στο πως εμείς θα υποδεχθούμε το 2020 σε αντιστοιχία με το πώς υποδέχθηκαν κάποτε το 1920 ή το 1820!
Οι συνήθειες και οι πράξεις των ανθρώπων τότε ήταν απολύτως σχετικές με την αφθονία του οίκου και την καλοτυχία. Παράλληλα, όμως, οι μαντικές προγνώσεις είχαν την τιμητική τους.
Σε ό,τι αφορά την χαρτοπαιξία, τα ζάρια, τα δώρα, τις καλές χέρες, τα κάλαντα και τα γούρια, είναι από τις συνήθειες που έστω με αλλαγές παραμένουν.
ΜΕ ΑΓΕΛΑΔΕΣ ΠΡΟΒΑΤΑ ΚΑΙ ΑΓΑΠΗ ΓΙΑ ΤΑ ΖΩΑ!
Ένα από τα ξεχασμένα έθιμα του νησιού είναι αυτό της εισόδου των ζώων στο σπίτι το πρωί της πρωτοχρονιάς. Αν ο νοικοκύρης ήταν αγρότης και η σπορά αποτελούσε βασική απασχόληση του, τότε το πρωί στην πόρτα του οδηγούσε μια αγελάδα. Στα κέρατα της τοποθετούσε κουλούρια ειδικά κατασκευασμένα για αυτό το σκοπό αλλά και την λεγόμενη «βουιδόπιτα» με την οποία ο αφέντης τάϊζε το ζώο του για να το ευχαριστήσει και να έχουν μια χρονιά αφθονίας. Με ψωμί ή και γλυκίσματα τάιζαν αντίστοιχα το πρόβατο ή το κατσίκι που ο κτηνοτρόφος έβαζε στο σπίτι του την πρωτοχρονιά. Εννοείται, τα ζώα δεν έπρεπε ποτέ να είναι μαύρου χρώματος.
Γενικότερα δε, η νοικοκυρά, πρωί – πρωί η πρώτη της δουλειά ήταν τα οικόσιτα της. Έπρεπε να τους βάλει καθαρό νερό και φρέσκια τροφή για να είναι ευχαριστημένα, καθαρά και χορτασμένα όλο το χρόνο.
Υπήρχε και ένα έθιμο, κυρίως στην ανατολική Κρήτη, σύμφωνα με το οποίο την πρωτοχρονιά οι κτηνοτρόφοι πήγαινα και άφηναν στην εκκλησία τα κουδούνια των ζώων τους. Τα έπαιρναν πίσω μετά την Θεία Λειτουργία των Θεοφανείων.
ΕΙΚΟΝΕΣ…ΠΕΤΡΕΣ… ΧΡΩΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΥΧΗΣ!
Με το ποδαρικό είναι απολύτως σχετικό το έθιμο της εισόδου στο σπίτι την πρωτοχρονιά Ιερών Εικόνων αλλά και λίθων. Σήμερα συνεχίζουμε να δίνουμε σημασία στον ποιον θα βάλουμε στο σπίτι ή στο μαγαζί μας ενώ οι επιλογές για νέους ανθρώπους, όμορφους, καλοντυμένους και καθαρούς αποτελεί «παρατήρημα» για πολλούς. Παλιότερα «το ποδαρικό» γινόταν και με άλλους τρόπους. Ο νοικοκύρης επέλεγε να βάλει στο σπίτι του μια πέτρα και ένα κομμάτι σίδερο για να είναι ο οίκος του στερεωμένος ενώ η νοικοκυρά είχε πάει από την παραμονή της πρωτοχρονιάς στην εκκλησία του χωριού μια Ιερή Εικόνα, την οποία έπαιρνε μετά την Πρωτοχρονιάτικη Θεία Λειτουργία και την έβαζε στο σπιτικό της. Σε πολλά χωριά αλλά και πόλεις, αυτό συνεχίζεται και σήμερα.
Εκείνο, στο οποίο παλαιότερα έδιδαν μεγάλη σημασία ήταν τα χρώματα. Ό,τι και αν ήταν τα αντικείμενα του εθίμου ή τα χρειαζούμενα της ημέρα της πρωτοχρονιάς δεν έπρεπε αυτά να είναι μαύρα. Όλα έπρεπε να είναι λευκά ή με χαρούμενους χρωματισμούς. Κυρίως κόκκινο ή πορτοκαλί. Με την αφθονία στο σπίτι είχε να κάνει το ρόδι, το οποίο έσπαγαν στην είσοδο της οικίας. Πολλοί χρησιμοποιούσαν πέταλα ζώου ως στοιχείο καλής τύχης και διάφορα άλλα αντικείμενα ως γούρια.
Η ΑΣΚΕΛΕΤΟΥΡΑ
Πολλοί την λένε ασκελετούρα, άλλοι σκιλλοκρεμύδα, άλλοι αγριοκρεμύδα. Επίσημο όνομα της είναι Scilla Maritima. Είναι ένα άγριο φυτό που παλαιότερα ήταν απολύτως συνδεδεμένο με τα γούρια της πρωτοχρονιάς. Σε κάποια χωριά ή πόλεις πολλοί ακόμα και σήμερα θεωρούν δεδομένη την είσοδο αυτού του φυτού στο σπίτι τους από την παραμονή της πρωτοχρονιάς. Θεωρούνταν σύμβολο αναγέννησης καθώς ο βολβός της είναι ιδιαίτερης αντοχής – χαρακτηρίζεται αθάνατος – και πολλαπλασιάζεται επίσης με ευκολία. Παλαιότερα το φυτό αυτό το συσχέτιζαν με τον καιρό και με τα φαινόμενα του χρόνου και της φύσης. Χρήση του γινόταν και σε μαντικές τελετές.
ΤΟ ΝΕΡΟ
Κανένας και τίποτα δεν ζει χωρίς νερό. Έτσι το νερό είχε την δική του θέση στα έθιμα της πρωτοχρονιάς. Κάποτε η κοπέλα έπαιρνε την στάμνα της αμίλητη. Πήγαινε στην βρύση, την σταύρωνε με το χέρι της και αμίλητη επέστρεφε για να κάνει σπονδές σταυροειδώς με το νερό στην είσοδο της οικίας, ραντίζοντας και την αγριοκρεμμύδα που κρέμονταν στην θύρα. Όλα τα μέλη του σπιτιού, έπιναν μια γουλιά από αυτό το νερό και έπλεναν το πρόσωπο τους.
Αλλού «κερνούσαν» την βρύση του χωριού. Άφηναν εκεί ξηρούς, καρπούς, φρούτα… μέχρι τσικουδιά! Τα πάντα είχαν το νόημα τους και έδειχναν την σχέση ανθρώπου και φύσης.
Σε πολλές αγροτικές περιοχές της Κρήτης οι αγρότες ξέπλεναν τα αγροτικά τους εργαλεία με το νερό και όταν οι βρύσες «μπήκαν» στα σπίτια, οι νοικοκυρές άφηναν τα μεσάνυχτα με την είσοδο του νέου έτους να τρέχει το νερό για αρκετή ώρα. Η δε ευχή ήταν συγκεκριμένη σε όλες τις εκδοχές χρήσης του νερού της πρωτοχρονιάς: «Όπως τρέχει το νερό, να τρέχουν τα καλά στο σπίτι μας».
ΜΑΝΤΕΙΕΣ
Στην Κρήτη των καιρών των περασμένων η πρωτοχρονιά ήταν συνυφασμένη και με μαντικές πρακτικές πρόγνωσης του μέλλοντος.
Αν υπήρχε έγγειος στο σπίτι, έριχναν στα κάρβουνα το νεφρό του χοίρου και μελετούσαν ανάλογα τι γένους θα ήταν το μωρό. Σπλαχνοσκοπία μαρτυρείται και με εντόσθια κουνελιού όλο το χρόνο.
Αντίστοιχα γινόταν «ωμοπλατοσκοπία», δηλαδή, «ανάγνωση» του οστού της ωμοπλάτης του ζώου. Πάνω στην σπάλα… λένε… μπορούσαν να δουν από γέννηση έως και θάνατο. Ό,τι προβλέπονταν να έρθει για τον ιδιοκτήτη του ζώου, στο οποίο ανήκε το οστό που «διαβάζονταν» από καλά γνωρίζοντες.
Σε κάποια χωριά οι κοπελιές έριχναν φύλλα ελιάς στα κάρβουνα. Αν αυτά γύριζαν ανάποδα, θα παντρεύονταν εκείνο που αγαπούσαν. Η μέθοδος λεγόταν «εμπυροσκοπία».
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έδειχναν οι παλιοί στα όνειρα που έβλεπαν την νύχτα της πρωτοχρονιάς και υπήρχαν μέθοδοι να τα προκαλέσουν έως και προσευχές στα στοιχειά της φύσης.
Αλλού οι κοπέλες έκαναν χρήση της «λεκανομαντείας». Σε μια πήλινη λεκάνη έβαζαν νερό και διάλυαν μέσα αλάτι. Αυτό αφενός το έκαναν για να μην μολυνθεί το σπίτι από καλικάντζαρους ενώ την νύχτα της πρωτοχρονιάς έβαζαν πάνω από την επιφάνεια του νερού ένα λύχνο… που πίστευαν πως το φως του θα τους δείξει ποιον θα παντρευτούν.
Και επειδή ο γάμος τότε ήταν μια διέξοδος μοναδική για τις γυναίκες, είχαν εφεύρει και άλλες μεθόδους. Την παραμονή της πρωτοχρονιάς έπαιρναν στάχτη, την θύμιαζαν και την άφηναν στην εξώπορτα. Το πρωί αν η στάχτη είχε πάνω γράμματα, ο γαμπρός ήταν γραμματιζούμενος. Αν είχε αλετριές θα ήταν γεωργός.
Πως μάντευαν, όμως, αν θα μείνουν γεροντόκορες… δεν ξέρουμε!
Καλή χρονιά!
