Μετά από μακρόχρονη κυοφορία κυκλοφόρησε λίγο πριν τις γιορτές το βιβλίο «Οι βραχοκλησιές του Ρεθύμνου». Συγγραφέας του είναι ο ερευνητής και σπηλαιολόγος Χάρης Στρατιδάκης, ο οποίος είχε επίσης συγγράψει το βιβλίο «Τα σπήλαια του Ρεθύμνου», που κυκλοφόρησε το 2011. Το νέο βιβλίο αφιερώνει στον φίλο του και πρώτο μελετητή του θέματος, αείμνηστο καθηγητή Χρίστο Μακρή. Όπως αναφέρει στο εισαγωγικό του σημείωμα, εκείνος ήταν που του υπέδειξε τον όρο «βραχοκλησιές» για τα ταπεινά αυτά κατασκευάσματα, δείγματα λαϊκής λατρείας αλλά και φτώχειας των κοινωνιών του παρελθόντος.
Όπως τονίζεται στο βιβλίο, η σχέση του ανθρώπου με τον βράχο και τα σπήλαια που διανοίγονται σ’ αυτόν είναι πολύ παλιά. Από την αυγή προϊστορίας οι άνθρωποι τα θεωρούσαν κατά κάποιο τρόπο μήτρες της γης και τα περιέβαλλαν με δέος και θαυμασμό. Όλες οι θρησκείες και οι πολιτισμοί συνέδεσαν τις λατρείες τους με ιερά κάτω ή μέσα στον βράχο ή έστω σε επαφή μ’ αυτόν. Το γεγονός έχει οπωσδήποτε να κάνει με την αντοχή στον χρόνο και με την αίσθηση στιβαρότητας που δίνει ο βράχος, ιδιότητες οι οποίες με τη σειρά τους υπέβαλλαν στους ανθρώπους αισθήματα πνευματικότητας και ιερότητας.
Στο πρώτο μέρος του βιβλίου εξετάζονται σπηλαιώδεις ιεροί χώροι ανά τον κόσμο. Εκεί παρέχονται πληροφορίες για μεγάλα συγκροτήματα βραχωδών ιερών του βουδισμού, του ινδουισμού, του κομφουκιανισμού, του ταοϊσμού και βέβαια του εβραϊσμού και του χριστιανισμού. Και σε παλιότερες όμως θρησκείες κάποια σπήλαια είχαν λατρευτική χροιά. Απ’ αυτή την άποψη δεν είναι τυχαίο ότι τόσο ο Δίας του παγανισμού όσο και ο Χριστός του χριστιανισμού θεωρείται ότι γεννήθηκαν σε σπήλαια.
Στην περιοχή του Ρεθύμνου κατά την αρχαιότητα λειτούργησε μια σειρά ιερών σπηλαίων, πιο γνωστά από τα οποία είναι το Ιδαίον Άντρον στη Νίδα, ο Γεροντόσπηλιος στο Μελιδόνι και το σπήλαιο του Ερμή Κραναίου στην Πατσό. Η λατρεία στα σπήλαια, που είχε ξεκινήσει ήδη από τα μινωικά χρόνια, μετασχηματίστηκε στα χριστιανικά, με μεγαλύτερες ή μικρότερες διακοπές.
Κάποιες από τις βραχοκλησιές φαίνεται να είναι οικοδομημένες κατευθείαν επάνω σε αρχαία ιερά, έχοντας μάλιστα χρησιμοποιήσει προϋπάρχον οικοδομικό υλικό. Τέτοιες χαρακτηριστικές είναι οι περιπτώσεις της Ζωοδόχου Πηγής στον Σταυρωμένο Ρεθύμνου, της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα στην Αρχοντική, των έξι βραχοκλησιών στην Ελεύθερνα και της Αγίας Παρασκευής στην Επισκοπή Ρεθύμνης.
Από τον 13ο αιώνα η λατρεία στα σπήλαια επανεμφανίστηκε, με διστακτικά οπωσδήποτε βήματα. Μια πρώτη περίοδος ακμής σημειώθηκε κατά τον 14ο αιώνα και αργότερα κατά τους 17ο, 18ο και 19ο. Η μεγαλύτερη ακμή τους πάντως φαίνεται να σημειώθηκε κατά την περίοδο 1669-1856, κατά την οποία οι οθωμανικές αρχές απαγόρευαν ουσιαστικά την οικοδόμηση νέων ναών και καθιστούσαν δύσκολη έως αδύνατη την επισκευή και επέκταση των μέχρι τότε υφιστάμενων.
Ο συγγραφέας, ερευνώντας το θέμα επί τρεις δεκαετίες, κατάφερε να εντοπίσει στο Ρέθυμνο 136 βραχοκλησιές, καθώς και μια δεκάδα άλλων που στις μέρες μας δεν υφίστανται, έχοντας καταστραφεί από φυσικές καταστροφές και από ανθρώπους. Στο βιβλίο του επιχειρεί να δικαιολογήσει το φαινόμενο του μεγάλου αυτού αναλογικά με τον πληθυσμό αριθμού βραχοκλησιών στην Κρήτη και ιδιαιτέρως στις διοικητικές περιφέρειες του Ρεθύμνου και των Χανίων.
Στο δεύτερο κεφάλαιο, μετά το ιστορικό τους, παραθέτει λαογραφικές παραδόσεις για τις βραχοκλησιές, για τη χωροθέτηση και για την ονοματοδοσία τους, καθώς και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους. Στο τρίτο κεφάλαιο προχωρά σε πληροφοριακή και φωτογραφική τεκμηρίωσή τους, ενώ στο επίμετρο παραθέτει καταλόγους του συνόλου των κρητικών βραχοκλησιών, τις οποίες ανεβάζει σε 390. Στον σχετικό κατάλογο των Χανίων στηρίχτηκε σε πληροφορίες του Αντώνη Πλυμάκη, ο οποίος δεν πρόλαβε να χαρεί το βιβλίο, αφού μας άφησε για το επέκεινα την περασμένη άνοιξη. Με την έννοια αυτή, το βιβλίο υπέχει και θέση μνημοσύνου για τον πρωτοπόρο αυτόν της σπηλαιολογίας στην Κρήτη, ο οποίος, όπως και ο Χρίστος Μακρής, είχαν διετέλεσαν επίτιμοι πρόεδροι του Τμήματος Δυτικής Κρήτης της Ελληνικής Σπηλαιολογικής Εταιρείας. Σημειωτέον ότι είχε συνεισφέρει στην ανακαίνιση σπηλαιωδών ναών, μεταξύ των οποίων σ’ εκείνη του Αγίου Αντωνίου της Αργυρούπολης.
Το βιβλίο είναι διαστάσεων 22×24 εκατοστών, έχει 306 σελίδες, είναι τετράχρωμο και διαθέτει σκληρό εξώφυλλο. Περιέχει τρεισήμισι εκατοντάδες φωτογραφιών, οι περισσότερες από τις οποίες τραβήχτηκαν από τον συγγραφέα του, ενώ στην εισαγωγή και στο επίμετρο γίνεται μνεία όλων όσοι προσέφεραν δικές τους καθώς κι εκείνοι που τον συνέδραμαν στη συλλογή πληροφοριών και τον ακολούθησαν στις κατά καιρούς αναζητήσεις του. Προλογίζεται από τον πρόεδρο του Τοπικού Τμήματος Δυτικής Κρήτης της Ελληνικής Σπηλαιολογικής Εταιρείας Γιώργο Καλούδη και θα παρουσιαστεί στο κοινό το επόμενο χρονικό διάστημα, σε εκδήλωση που θα πλαισιωθεί με εξορμήσεις γνωριμίας με βραχοκλησιές που παρουσιάζονται στο βιβλίο. Αποτελεί ατομική έκδοση, στην πραγματοποίηση της οποίας συνέδραμαν με αγορά αντιτύπων της η Μητρόπολη Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου, το Τμήμα Δυτικής Κρήτης της Ελληνικής Σπηλαιολογικής Εταιρείας και η Αντιπεριφέρεια Ρεθύμνου.
Το βιβλίο κλείνει με έκκληση, που αφορά τη λιτότητα και τη φτώχια των βραχοκλησιών, χαρακτηριστικά τα οποία θα πρέπει να διαφυλαχτούν ως κόρη οφθαλμού. Η αξία των κατασκευών αυτών των προγόνων μας έγκειται ακριβώς στην απλότητά τους. Η αντίληψη κάποιων εκκλησιαστικών συμβουλίων ότι αν δεν γίνουν έργα «καλλωπισμού» και διευκόλυνσης της πρόσβασης οι πιστοί δεν προσέρχονται στις εκκλησίες δεν έχει εφαρμογή στην περίπτωση των βραχοκλησιών. Ακριβώς αυτές οι ευκολίες είναι που τις απομακρύνουν από τις ψυχές των πιστών και ακυρώνουν την προσφορά τους. Όπως το διατύπωσε ο Απόστολος Παύλος θα πρέπει να μάθουμε να λατρεύουμε το θείο παντού, ακόμη και «εν ερημίαις πλανώμενοι και όρεσιν και σπηλαίοις και ταις οπαίς της γης»!
