ΧΩΡΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΜΑΣ
ΔΗΜΟΣ ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
ΚΡΥΑ ΒΡΥΣΗ
[Κάτω Κέρας (=Κάτω Κερά)]
(Μέρος 5ο)
ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ
www.ret-anadromes.blogspot.com
Αφιερώνεται στους 35 Μάρτυρες που οι Γερμανοί έκαψαν ζωντανούς στις 22/8/1944
• Τρία σημαντικά τοπωνύμια τού χωριού
1. Τοπωνύμια
Ενδιαφέρον από ιστορική και λαογραφική άποψη παρουσιάζουν τρία τοπωνύμια τού χωριού, τα οποία, για τον λόγο αυτόν, ξεχωρίζω από τον λοιπό τοπωνυμικό πλούτο τού χωριού στην εργασία μου αυτήν. Ένα τέταρτο (τού Ληστή ο Τρόχαλος) παρουσιάσαμε, ήδη, στην ενότητα τής παρούσας μελέτης μας Τοπικοί θρύλοι- Παραδόσεις, όπου και παραπέμπουμε τον αναγνώστη μας.
α) Απολούστη, στον (όρος Κέδρος)
Πρόθ. από+ λούζομαι (αρχ. ρ. λούω). Ο φίλος κ. Θεόδωρος Πελαντάκης θεωρεί ότι το συγκεκριμένο τοπωνύμιο ήταν Γυπολούστης> Γιαπολούστης>Απολούστης. Στον Ψηλορείτη υπάρχει τοπωνύμιο Γυπολούστης (<γύπας+ λούομαι). Και τα δύο είναι σε μέρος ψηλό, στο οποίο μπορεί να προσγειωθεί ο γύπας (γυπαετός), να λουστεί και να απογειωθεί, και πάλι, μετά το λούσιμό του.
β) Διγενή το Μούτη, στου (όρος Κέδρος)
Πρόκειται για βράχο σχήματος κύβου τεραστίων διαστάσεων (ο μούτης), που, κατά την παράδοση, ήταν ο στόχος, το σημείο στόχευσης τής βολής τού Διγενή Ακρίτα. (ακριτικό τοπωνύμιο). Σύμφωνα με την παράδοση, το αγαπημένο παιγνίδι τού Διγενή ήταν ή αμάδα, μια πελώρια στρογγυλή πέτρα, βάρους δέκα περίπου τόνων, που ο Διγενής την πετούσε στο όρος Κέδρος από το απέναντι βουνό, τον Σιδέρωτα. Στην κορυφή τού Σιδέρωτα ήταν, επίσης, ο μούτης τού Διγενή. Με έναν πήδο ο Διγενής διασκελούσε την κοιλάδα ανάμεσα στα δύο βουνά και από τον Σιδέρωτα την πετούσε σε ένα δεύτερο μούτη, που βρισκόταν στις υπώρειες τού Κέδρους, όπου, ακριβώς, υπάρχει και σήμερα και ακούγεται ο Μούτης τού Διγενή. Όταν ο Διγενής γέρασε, πέταξε την τελευταία του αμάδα προς τον Σιδέρωτα και αυτή έμεινε στη ρίζα τού βουνού, διακόσια μέτρα ανατολικά τού χωριού Ακούμια, στη θέση «Φραμμένα», καθισμένη πάνω σε έναν πελώριο βράχο. Ο Διγενής, λένε, κατάλαβε τότε πως γέρασε και πέθανε από τον καημό του [βλ. και άλλα ακριτικά τοπωνύμια στα χωριά Αγία Γαλήνη (Πλατύς Ποταμός), Βάτο (Διγενή την Αμάδα, στου), Πλατανέ στο Σπήλιο τού Διγενή και το ακριτικό τοπων. στη Gαθέ του Διγενή (επίσης στον Πλατανέ) και με αντίστροφη εκφορά στο Σπήλι (στου Διγενή τη Gαθέ) ].
γ) Εντειχτή, στον (όρος Κέδρος)
Σπουδαίο τοπωνύμιο που έχει κατά καιρούς απασχολήσει μεγάλους τοπωνυμιολόγους. Ο Κρυοβρυσανός φιλόλογος Μιχ. Σκούληκας το ετυμολογεί από αρχαίο ρήμα «εντειχίζω» (=οχυρώνω, περιβάλλω με τείχος), γιατί ο Εντειχτής, λέγει, είναι δέτης μικρού ύψους στην κορυφή περίπου τού Κέδρους, που ομοιάζει, πράγματι, με φυσικό τείχος . Πρόκειται για παρατηρητήριο, σκοπιά, εβγοράδικο τόπο, σε ύψωμα με άπλετη και ελεύθερη από παντού θέα. Θεωρούμε, λοιπόν, ότι P. Faure σωστά ετυμολογεί το τοπωνύμιο από το ρήμα ενδείκνυμι, που σημαίνει τόπο που δεσπόζει μιας περιοχής, γι’ αυτό, λέγει, και πρέπει να γράφεται με [ει] (πβ. και τα συνώνυμα τοπωνύμια: Μηνυτής, Βίγλα, Έβγορο, Εβγοράδα).
Ο Νικ. Πλάτων , παρεμφερώς, θεωρεί ότι το τοπωνύμιο «Δίκτη» (όρος) μετεπλάσθη σε «Εντίχτης». Έχει, επίσης, διατυπωθεί η άποψη- χωρίς και να έχει επιβεβαιωθεί- ότι το τοπωνύμιο αναφέρεται σε πιθανή, στο μέρος αυτό, λατρεία τού Κρηταγενούς Δία, οπότε, στην περίπτωση αυτήν, το τοπωνύμιο θα πρέπει να γράφεται με [ι] (πβ. και Αντίχτης, ο ).
Τοπωνύμιο Εντείχτης (ο) (sic) απαντά και στον Κουρουπητό των Αλοΐδων, ενώ στο όρος Κέδρος υπάρχουν δύο τοπωνύμια «στον Εντειχτή» , πράγμα που θεωρώ ότι μας επιβεβαιώνει την άποψη τού P. Faure ότι πρόκειται, ακριβώς, για μέρος με «εβγοράδα», που σε ένα βουνό, όπως το Κέδρος, ένα τέτοιο μέρος είναι φυσικό να απαντά περισσότερες από μια φορές [πβ. αμέσως παρακάτω και σπήλαιο: Σπηλιάρα τού Τίταρου].
• Σπήλαια- Φυσικές ομορφιές
Ενδιαφέρον, όμως, από ιστορική και λαογραφική άποψη, εκτός από τα τοπωνύμια, παρουσιάζουν και πολλά από τα σπήλαια τής Κρύας Βρύσης, όπως βλέπουμε από την παρακάτω αλφαβητική παράθεση τού συνόλου των σπηλαίων τού χωριού:
1. Καλογερικού ο Σπήλιος, του
Διασώζεται παράδοση διαμονής σε αυτό το σπήλαιο κάποιου καλόγερου (Αριθμός Σπηλαιολογικού Μητρώου Κρήτης 2696).
2. Κατουρητή, στου
Μέσα σε ομώνυμο μικρό σπήλαιο τής περιοχής (Α.Μ.Σ.Κ. 2679) υπάρχει μικρή πηγή (καταρράκτης), που τρέχει λίγο νερό, όπως ακριβώς και το κάτουρο, απ’ όπου το πιθανότερο και το όνομα. Περαιτέρω, υπάρχει τοπική ανάμνηση κάποιου αρρώστου με μεταδοτική ασθένεια ή φρενοβλαβούς, που εγκαταβίωνε, λένε, στο σπήλαιο αυτό . Η εκφορά τού τοπωνυμίου σε γενική κτητική (στου Κατουρητή) πιθανόν βοηθά και σε μια τέτοια λαογραφική ερμηνεία. Η φυσική, όμως, πραγματικότητα τού σπηλαίου κλίνει, πιστεύουμε, υπέρ της πρώτης εκδοχής.
3. Κυνηγόσπηλιος, ο
Το σπήλαιο βρίσκεται στο βουνό, βόρεια τού χωριού και χρησιμοποιούνταν από κάποιο ή κάποιους κυνηγούς. Πβ. και στον Άρδακτο, δήμου Αγίου Βασιλείου, σπήλαιο Κλεφτόσπηλιος, όπου και στα δύο σπήλαια το πρώτο συνθετικό καταδεικνύει τον χρήστη τού σπηλαίου.
4. Σπηλιάρα, η
Βόρεια τού χωριού, παλιό μιτάτο [=κατάλυμα βοσκού με εγκατάσταση τυροκομείου (λατ. metatum= στρατιωτική εγκατάσταση)].
5. Σπηλιάρα τού Τίταρου, η
Μια πρώτη, πρόχειρη, αντιμετώπιση τού τοπωνυμίου θα οδηγούσε, ασφαλώς, στη σκέψη ότι πρόκειται για μεγεθυντικό τού βαπτιστικού Τίτος> Τίταρος (επίθημα με ιδιαίτερα έντονη μεγεθ. σημασία –άρος και για τα θηλ. –άρα. Όχι σπάνια, πάντως, χρησιμοποιείται και το θηλ. –άρα αντί του αρσενικού. Έτσι, λοιπόν, λέμε η Τιτάρα, όπως ακριβώς και ο Τίταρος). Μια τέτοια εκδοχή υποβοηθείται και από το γεγονός ότι στο συγκεκριμένο χωριό υπήρξε, πράγματι, πρόσωπο πελωρίων διαστάσεων, που έφερε το όνομα αυτό, Τιτάρα (Τίτος Μανιεδάκης), αλλά και από το ότι και στο χωριό Αγκουσελιανά, της ίδιας επαρχίας, απαντά παρόμοιο τοπωνύμιο: στου Τίτο τ’ Αλώνι.
Όμως, πέρα των ανωτέρω, και επειδή το τοπωνύμιο αφορά σε σπήλαιο περιοχής με πλούσια μυθολογική παράδοση, θεωρώ πολύ πιθανή και μια σχέση τού τοπωνυμίου με το όνομα Τίτυρος, δωρικό (μέσω της Αιολικής) τύπο τής λέξης Σάτυρος. Οι Τίτυροι ήταν σύντροφοι τού Διονύσου. Η λατρεία τού Διονύσου μεταφέρθηκε και στην Κρήτη μέσω των Θεσσαλών, την παρουσία των οποίων στο νησί επιβεβαιώνει και ο Στράβων (c. 415). Οπότε, ο χώρος αυτός τού σπηλαίου θα μπορούσε να ήταν Διονυσιακό Κέντρο και να γίνονταν σε αυτό βακχείες (πβ. και Τιτάριον όρος στη Θεσσαλία). Ως έχει το τοπωνύμιό μας (Τίταρος) είναι αρχαιότατο και αποτελεί παλαιότερο τύπο από τον οποίο προήλθε το Τίτυρος, με αιολική τροπή τού [α] σε [υ] και εισήχθη στη δωρική μέσω των Θεσσαλών .
Οπότε, στην περίπτωση αυτήν, το συγκεκριμένο τοπωνύμιο θα πρέπει να συνδεθεί με το άλλο τοπωνύμιο τού ίδιου χωριού «Εντειχτής» (βλ. αμέσως παραπάνω: «Τρία σημαντικά τοπωνύμια τού χωριού»).
6. Σπηλιάρι, το
7. Σπήλιοι, οι
Ανατολικά τού χωριού μικρά σπηλιάρια, στη ριζοβουνιά (Α.Σ.Μ.Κ. 1962).
8. Φανταξοσπηλιάρα, η
Βρίσκεται στο βουνό Κέδρος, βόρεια τού χωριού. Ρήμα φαντάζω+ θηλ. μεγεθυντ. επίθημα –άρα. Το σπήλαιο πιστευόταν ότι «φάντασε», ότι δηλαδή σε αυτό σύχναζαν οι ψυχές φονευθέντων ή κολασθέντων αμαρτωλών, που εμφανίζονται ως άνθρωποι με μαύρη ή άσπρη ενδυμασία, αλλά και ως ζώα. Στην Κρήτη το φάντασμα λέγεται αφανταξά, φανταξά (η) ή και σφανταξά (η). Με το ίδιο όνομα έχουμε σπήλαια και στον Πρίνο Μυλοποτάμου και στη Ζάκρο Σητείας. Επίσης, ως Φανταξόσπηλιος απαντά στη Λοχριά Αμαρίου, στον Προφήτη Ηλία Τεμένους, στο Λαγολιό Πυργιωτίσσης και στην Εθιά Μονοφατσίου. Τέλος, άλλες μορφές του τοπωνυμίου είναι Αφανταξόσπηλιος, Σφαντακτόσπηλιος, Φαντοσπηλιά και Αφανταξώνη Σπηλιά .
9. Χαΐνότρυπα, η
Βρίσκεται στα νότια τού χωριού. Χαΐνης, ο (τούρκ.) είναι άνθρωπος χωρίς δουλειά- από τεμπελιά- που περιφέρεται όπου βρει, συνηθισμένος να πίνει και να μεθά. Σημαίνει, επίσης, και τον φυγάδα, τον φυγόδικο, τον αποστάτη. Τέλος, Χαΐνηδες [=επαναστάτες, κακούργοι, αποστάτες (αραβοτουρκ. hain= προδότης, άπιστος, αχάριστος)] ονομάζονταν από τους Τούρκους οι αρματωλοί και οι κλέφτες των απελευθερωτικών αγώνων τού έθνους, οι οποίοι με κάθε τρόπο προστάτευαν τους χριστιανούς και φημίζονταν για τα ανδραγαθήματά τους. Άρα, το συγκεκριμένο σπήλαιο (τρύπα) θα πρέπει να παρείχε προστασία σε Χαΐνηδες [πβ. και Χαϊνογούργουθα (τα) <γούργουθα= λάκκοι> ].τ.
