Στο σημερινό φύλλο παρουσιάζουμε το δεύτερο μέρος της εισήγησης της Σχολικής Συμβούλου κ. Αγάθης Γεωργιάδου με θέμα: «Λογοτεχνία και Ιστορία ή το τερπνόν μετά του ωφελίμου - Μια πρόταση για τη διδασκαλία της λογοτεχνίας». Η εισήγηση προέρχεται από ημερίδα του Συνδέσμου Φιλολόγων για τη διδασκαλία της Λογοτεχνίας και της Ιστορίας:

Η πρόταση διδασκαλίας που θα σας παρουσιάσω ξεφεύγει από το στενό αναλυτικό πρόγραμμα και θα μπορούσε να ληφθεί υπόψη σε μελλοντικό σχεδιασμό του μαθήματος της Λογοτεχνίας. Θα προσπαθήσω να αναδείξω τις πολλαπλές ωφέλειες που μπορεί να έχει για τους μαθητές η διδασκαλία του μαθήματος μέσω της οργανικής και δυναμικής ένταξης ενός βιβλίου στη διδακτική πράξη για ένα τρίμηνο περίπου, το οποίο θα υποκαταστήσει την ανάγνωση πολλών αποσπασματικών ανθολογημένων κειμένων.

Η ανάγνωση και η επεξεργασία θα γίνουν στο σχολείο στο προβλεπόμενο συνεχόμενο δίωρο, κατά ενότητες και με φύλλο εργασίας. Οι μαθητές θα μπορούσαν να ευαισθητοποιηθούν ώστε να κρατούν σημειώσεις καθώς προχωρεί η ανάγνωση. Εναλλακτικά, μπορούν να εργαστούν και ομαδοσυνεργατικά, με διαφορετικό φύλλο εργασίας για κάθε ομάδα, με την προϋπόθεση να υπάρχει συνεργασία μεταξύ τους και η τελική ανασύνθεση να γίνει στην ολομέλεια.

Το διάγραμμα διδασκαλίας μπορεί να έχει την εξής μορφή:

1ο δίωρο: Παρουσίαση της συγγραφέως (ή πρόσκληση της ιδίας) και ένταξή της στη Γενιά του ’70: βιογραφικά στοιχεία, το έργο της, η σχέση της με την Ιστορία. Ως γνωστόν, πέντε από τα έξι μυθιστορήματα της Ρέας Γαλανάκη (εκτός από το τελευταίο) είναι εμπνευσμένα από την ιστορία. Για τη συγγραφή τους καταβάλλει μεγάλο μόχθο που συνδυάζεται με πολύμηνη ερευνητική σε βάθος δραστηριότητα.  

Επόμενα 6 περίπου δίωρα: ανάγνωση και επεξεργασία του μυθιστορήματος.

2 τελευταία δίωρα: τελική σύνθεση, συζήτηση, εργασίες.

Οι ερωτήσεις που προτείνονται ενδεικτικά στα φύλλα εργασίας για το συγκεκριμένο μυθιστόρημα είναι οι εξής :

1. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ

•    Ποιο είναι το βασικό θέμα του μυθιστορήματος;

•    Ποιο το ιστορικό πλαίσιο;

•    Τι συμβολίζει στο έργο η σκοτεινή και παγωμένη σπηλιά;

•    Πώς εμφανίζεται η μορφή της μάνας και του πατέρα;

•    Πώς βιώνει τον νόστο ο ήρωας;

2. ΧΩΡΟΣ ΚΑΙ ΧΡΟΝΟΣ – ΣΚΗΝΙΚΟ

•    Πού και πότε διαδραματίζεται η ιστορία;

•    Σε ποιες εποχές του χρόνου συμβαίνουν τα θεμελιακά γεγονότα και ποια η συμβολική σημασία τους; Πώς συσχετίζονται με τον νόστο του ήρωα;

•    Ποιες λεπτομέρειες του σκηνικού τονίζει η συγγραφέας και γιατί; Τι ατμόσφαιρα δημιουργούν;

3. ΠΛΟΚΗ

•    Ποια τα μέρη του μυθιστορήματος και πώς συνδέονται μεταξύ τους;

•    Σε ποια σημεία του βιβλίου έχουμε συγκρούσεις και κορυφώσεις;

•    Γιατί η συγγραφέας παραθέτει τις εναλλακτικές εκδοχές του τέλους του ήρωα;

4. ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ

•    Πώς σκιαγραφείται ο χαρακτήρας του πρωταγωνιστή, Ισμαήλ Φερίκ Πασά; Εξελίσσεται στο έργο ή μένει σταθερός;

•    Ποια η ψυχογραφία του;

•    Ποιοι άλλοι χαρακτήρες υπάρχουν στο μυθιστόρημα και πώς συμβάλλουν στην αληθοφάνεια της αφήγησης;

5. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ

•    Ποιος αφηγείται και σε ποιο/α πρόσωπο/α; Συμμετέχει στα συμβάντα;

•    Ποιες εναλλαγές της οπτικής γωνίας παρατηρούνται και ποιος ο ρόλος τους;

•    Ποιος αφηγηματικός τρόπος ξεχωρίζει στο έργο;

•    Πώς προχωρεί ο χρόνος της αφήγησης; Ευθύγραμμα ή με αναχρονίες;

•    Πώς λειτουργεί στο μυθιστόρημα η κυκλική δομή;

6. ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ

•    Πώς θα περιγράφατε τη γλώσσα και την επιλογή του λεξιλογίου;

•    Ποιες εικόνες σάς εντυπωσίασαν; Ποιοι άλλοι εκφραστικοί τρόποι προσδίδουν ποιητικότητα στη γραφή;

7. Η ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΑΙ Η ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ (μετά την ολοκλήρωση του βιβλίου με επιλογή, σε εργασία)

•    Ποια μηνύματα ή αξίες για τη ζωή σας, σας πρόσφερε το βιβλίο;

•    Διαβάσατε κάποια κριτική για το συγκεκριμένο μυθιστόρημα; Συμφωνείτε με αυτήν; Αν γράφατε εσείς μια κριτική, με ποια επιχειρήματα θα ενθαρρύνατε τους φίλους σας στην ανάγνωσή του;

•    Ποιες ιστορικές, κοινωνικές και θρησκευτικές αναφορές υποδεικνύουν την εποχή στην οποία αναφέρεται;

•    Μεταθέστε την έμπνευσή σας από το βιβλίο αυτό σε μια άλλη μορφή τέχνης, π.χ. ζωγραφική, ποίηση, δραματοποίηση και παρουσιάστε την στους συμμαθητές σας.

Προλαμβάνοντας αντιρρήσεις και επιφυλάξεις, επειδή η όλη παρουσίαση προτείνεται για μεγάλο χρονικό διάστημα, θα ήθελα να επισημάνω ότι στην ουσία η διδασκαλία μας καλύπτει διαθεματικά πολλούς τομείς, όπως: Λογοτεχνία (μύθος, θεωρία της αφήγησης, σημειολογία, πλοκή), Γλώσσα (ύφος, εκφραστικά μέσα, εικόνες, λεξιλόγιο, παραγωγή λόγου), Ιστορία (εξισλαμισμοί, κρητικό ζήτημα, 19ος αιώνας), Φιλοσοφία (νόστος, ζωή, θάνατος, θρησκεία, ταυτότητα), Ψυχολογία (εσωτερικές συγκρούσεις, διλήμματα), Τέχνη (μετασχηματισμός σε ποίηση, ζωγραφική, κλπ).

Όταν, δηλαδή, θα έχουμε ολοκληρώσει το μυθιστόρημα, οι μαθητές μας θα έχουν εξοικειωθεί με τις αφηγηματικές τεχνικές, τον εσωτερικό μονόλογο που βασίζεται στις συνεχείς μετατοπίσεις της μνήμης του ήρωα από το παρελθόν στο παρόν καθώς και τη συνειρμική, ενδοσκοπική αφήγηση, που συγκροτείται με διαδοχικές εναλλαγές από τον πλάγιο λόγο στο ελεύθερο πλάγιο ύφος. Θα έχουν ανασυγκροτήσει το ιστορικό υπόβαθρο, τις μάχες, τα ολοκαυτώματα, τις συνέπειες του παιδομαζώματος, την εχθρική καχυποψία, τον κρυπτοχριστιανισμό. Θα έχουν μοιραστεί με τον ήρωα, εξαιτίας της διχασμένης του συνείδησης, τις αγωνίες, τον υπαρξιακό νόστο, την τραγική ειρωνεία και τα διλήμματα. Πάνω από όλα όμως θα έχουν χαρεί μια ποιητικότατη και υποβλητικότατη γραφή.

Ο τρόπος αυτός της διδασκαλίας της Λογοτεχνίας, μπορεί, κατά τη γνώμη μου, να προσφέρει άπειρα αντικλείδια που θ’ ανοίξουν την «κλειστή» πόρτα της και θα αφήσουν τους μαθητές μας να μαγευτούν και να χαρούν τους θησαυρούς της!

Τέλος εισήγησης

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Αποστολίδου Β. &  Χοντολίδου Ε. επιμ. (1999). Λογοτεχνία και εκπαίδευση. Αθήνα: τυπωθήτω-Γιώργος Δαρδανός .

Αποστολίδου Β. (2006). «Νέοι και ανάγνωση», εφημ. Ελευθεροτυπία, Βιβλιοθήκη, 24-2-2006.

Αργυρίου Α. (2009). Λογοτεχνικές αναγνώσεις και εφηβικές αναζητήσεις: Παρουσίαση εργασιών Γ΄ τάξης Ραλλείου Πειραματικού Γυμνασίου Θηλέων Πειραιά (2008-2009) στο μάθημα της Λογοτεχνίας.

Αργυροπούλου Χρ, Πατούνα Α., Βαρέση Ε. (2009). Πανελλαδική έρευνα για το μάθημα της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας στο Γυμνάσιο, Αθήνα, http://www.pi-schools.gr

Berelson B. (1984). Content analysis in communication research. New York: Fafner Press.

Hoinville G. & Joweell  R. (1978). Survey Research Practice. London: Heinemann

Καλογήρου Τζ. (1999). Τέρψεις και ημέρες ανάγνωσης, Μελετήματα για τη διδασκαλία της λογοτεχνίας στο δημοτικό Σχολείο, Αθήνα: ΙΜΠ.

Κατσίκη-Γκίβαλου Α. (1995). Το θαυμαστό ταξίδι, Αθήνα: Πατάκης.

Κατσίκη-Γκίβαλου Α., Καλογήρου Τζ., Χαλκιαδάκη Α.(2008). Φιλαναγνωσία και Σχολείο, Αθήνα: Πατάκης.

Κατσίκη-Γκίβαλου Α. (2001). Λογοτεχνική ανάγνωση και διδακτικές εφαρμογές, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Krippendorffr K. (1980). Content Analysis: An introduction to its Methodology. London: Sage.

Μπονίδης Κ. (2004). Το περιεχόμενο του σχολικού βιβλίου ως αντικείμενο έρευνας. Διαχρονική εξέταση της σχετικής έρευνας και μεθοδολογικές προσεγγίσεις. Αθήνα: Μεταίχμιο.

Palmquist M. (1990). The lexicon of the classroom: language and learning in writing classrooms. Doctoral Dissertation, Carnegie Mellon University.

Πενάκ Ντ. (1996). Σαν ένα μυθιστόρημα. Αθήνα: Καστανιώτης.

Σπινκ, Τζων (Spink, John). Τα παιδιά ως αναγνώστες / μτφρ. Κυριάκος Ντελόπουλος. Αθήνα: Καστανιώτης, 1989.

Συνέδριο του Σεριζί (1995). Η διδασκαλία της λογοτεχνίας / μτφρ. Ι.Ν. Βασιλαράκης. Αθήνα: Επικαιρότητα.