Δουμαεργειό (Κεντροχώρι) Β Μέρος

ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

http://ret-anadromes.blogspot.com

• Βυζαντινές Εκκλησίες τού χωριού

Βυζαντινά ναΰδρια τού χωριού, με αγιογραφίες, είναι: ο άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος (29 Αυγ.), πλησίον τού κεντρικού δρόμου, ρυθμού βασιλικής, όπου διασώζονται αρκετές τοιχογραφίες, ο άγιος Θεόδωρος (στα Νότια τού χωριού και σε κοντινή απόσταση, ανατολικά, του ναού τού αγίου Ιωάννη), με δυσδιάκριτα ίχνη τού Παντοκράτορα στην αψίδα τού ιερού και η Κοίμηση τής Θεοτόκου, μέσα στο χωριό, όπου έγινε προσθήκη κλίτους των αγίων Χαραλάμπους και Δημητρίου. Τοιχογραφημένος είναι ο βόρειος τοίχος τού παλιού κτίσματος. Πλησίον τού χωριού βρίσκεται και η μονή τού Αγίου Πνεύματος, μετόχι τής Ι. Μονής Πρέβελη[i][1].

• Το Δημοτικό Σχολείο

Το δημοτικό σχολείο τού χωριού ιδρύθηκε ως μονοτάξιο (32/114/31-12-1899), ως δευτεροβάθμιο αδιαίρετο (41/42/28-7-1903), υποβιβάστηκε σε τριτοβάθμιο (18/15/3-3-1904) και ιδρύθηκε ως μονοτάξιο (383/23-10-1929). Λειτούργησε ως αυτοτελές το έτος 1929- 30, όπως φαίνεται από τα αρχεία του. Ως τότε τα παιδιά φοιτούσαν στο Άγιο Πνεύμα. Το αρχείο τού σχολείου  βρίσκεται στο κοινοτικό Κατάστημα του Κισσού, γιατί συγχωνεύτηκε με αυτό τού Κισσού το έτος 1981. Το κτίριο κτίστηκε το 1931, με κρατικές δαπάνες, και ως τότε το σχολείο θα λειτουργούσε σε άλλα οικήματα[ii][2].

• Αγωνιστές και οπλαρχηγοί

Αγωνιστές και οπλαρχηγοί τού χωριού έχουν αναγνωριστεί οι: Μάρκος Εμμ. Εφεντάκης (πολέμησε στον αγώνα τού 1866 και πήρε τον βαθμό τού πενήνταρχου), Εμμ. ΖωγράφοςΒασίλης Χλιαουτάκης (αναφέρεται ως καπετάνιος Κεντροχωρίου και Πλατανέ)[iii][3]. (σκοτώθηκε το 1866 στο Κουρταλιώτικο Φαράγγι σε τούρκικη ενέδρα) και

• Οικογένειες τού χωριού

Οικογένειες του χωριού είναι οι: Περδίκηδες, Παλιεράκηδες, Εφεντάκηδες, Βυζηριανάκηδες, Χλιαουτάκηδες, Λιμάκηδες, Τζαγκαράκηδες, Θεοδωράκηδες, Γαλανουδάκηδες. Για τον πρώτο Γαλανουδάκη λέγεται πως έλαβε το όνομα αυτό ως προσωνύμιο από μια άσπρη (γαλανή) τούφα μαλλιά που είχε από μικρός.

• «Του Διγενή ο Σπήλιος»

Το σπήλαιο, διαστ. 45Χ18Χ15μ, βρίσκεται στη θέση Πάνω Πλατανές, ΒΑ τού ομώνυμου χωριού Πλατανές, οικισμού τού Δημοτικού Διαμερίσματος Κεντροχωρίου, σε υψόμ. 750μ. επί του όρους Κέδρος. Το ορθογώνιο άνοιγμα τού σπηλαίου (12Χ2μ.) έχει βόρειο προσανατολισμό και σκεπάζεται, εν μέρει, από βράχους που προεξέχουν από πάνω του. Το δάπεδο μέσα στη σπηλιά ανεβαίνει δυο μέτρα ψηλότερα από το επίπεδο τής εισόδου και από την οροφή της, σε ύψος δύο μέτρων, στάζουν μόνιμα μερικοί σταλακτίτες.

Στο σπήλαιο αυτό προστατεύονταν τα γυναικόπαιδα, κατά τις επιδρομές των ποικίλων επίδοξων κατακτητών τού νησιού. Εκεί, επίσης, σύμφωνα με όμορφη τοπική παράδοση, έμενε ο θρυλικός μεσαιωνικός γίγαντας Διγενής Ακρίτας, απόγονος τού Δία, που μπορούσε να εκσφενδονίζει μακριά, σαν τις «αμάδες» τού γνωστού παιγνιδιού, τεράστιους σε μέγεθος βράχους.

Κατά την αρχαιότητα το σπήλαιο πιθανόν να χρησιμοποιήθηκε ως λατρευτικό, σύμφωνα με τα κριτήρια που έθεσε ο Γάλλος Καθηγητής Paul Faure- που το επισκέφθηκε στις 16 Ιουλίου 1965^. δηλαδή, παρουσία νερού, ύπαρξη αφιερωμάτων, επιβλητικό τοπίο, φιλολογική παράδοση κ.λπ.[iv][4]. Και πράγματι, η συγκεκριμένη περιοχή τού Πλατανέ τα διαθέτει όλα αυτά, στα ψηλά σημεία τού χωριού όπου βρίσκεται και πλούσια φιλολογική παράδοση και άφθονες και δροσερές πηγούλες. Όπως σημειώνει ο Paul Faur, στη θέση αυτήν, την αποκαλούμενη στσι Ρέχτρες, το νερό πέφτει μερικές φορές καταρρακτωδώς μέσα από τον σιδηρούχο ασβεστολιθικό βράχο τού μεσοζωικού.

Ενδιαφέρουσες επιβεβαιώσεις τού λατρευτικού χαρακτήρα τού σπηλαίου για τον  Paul Faure είναι οι εξής: α) ο πλούτος τού εδάφους τού σπηλαίου σε όστρακα[v][5] β) η θέση τού σπηλαίου δίπλα ακριβώς στις πηγές τού Ακουμιανού ποταμού και κοντά στη θέση «Λενικά», πάνω από τον Πλατανέ, όπου σήμερα ανευρίσκονται ερείπια αρχαίας πόλης, όπως και στη θέση «Παλαιό Μιτάτο», νοτιοανατολικά τού κεφαλοχωριού, που μέχρι προ τινος ήταν γνωστό ως Δουμαεργιό και στις μέρες μας- παρά την τόσο όμορφη παράδοση της αρχόντισσας Μαρίας που το συνοδεύει- μετονομάσθηκε σε… Κεντροχώρι(!) και γ) η ύπαρξη και άλλης αρχαίας ανώνυμης πόλης στην περιοχή τού σπηλαίου, επίνειο τής οποίας θα πρέπει να ήταν το Ψύχιον, στο άκρωτήριο Μέλισσα, και της οποίας άγνωστης πόλης ιερό κορυφής θα ήταν του Διγενή ο Σπήλιος[vi][6].

Πολύ, επίσης, ενδιαφέρουσα, στο σημείο αυτό, η παρατήρηση τού Καθηγητή Paul Faure ότι το παραφθαρμένο όνομα «Δουμαεργιό» και ο θρύλος της αρχόντισσας Μαρίας που το συνοδεύει, του φέρνουν στο μυαλό κάποιο τοπωνύμιο σαν «του Ερμαίου»[vii][7], συνηθέστατου, άλλωστε, στη Βοιωτία, την Αρκαδία κ.α., αλλά που έχει άμεση σχέση και προς τα γνωστά μας ρεθεμνιώτικα σπήλαια τού Μελιδονίου και της Πατσού, βόρεια τού όρους Κέδρους, που ήταν, επίσης, αφιερωμένα στον θεό Ερμή, τον θεό τής λίθινης στήλης, του έρματος των Πελασγών και των σωρών από πέτρες, τον πρόγονο τού γίγαντα Διγενή, που και εκείνος στον Μυλοπόταμο και τον Πλατανέ έπαιζε με τα βράχια και έκανε τις πηγές να αναβλύζουν[viii][8].

Στους καταλόγους των σπηλαίων τού νομού Ρεθύμνου αρχαιολογικές πληροφορίες υπάρχουν για 55 συνολικά σπήλαια, από τα οποία μόλις δέκα εκπληρώνουν τα παραπάνω κριτήρια που έθεσε ο Paul Faure, για να θεωρηθούν ως λατρευτικά. Του Διγενή ο Σπήλιος, του Πλατανέ, είναι το ένα και μοναδικό από αυτά τα δέκα, που ανήκει στην πρώην επαρχία Αγίου Βασιλείου.

2. «Η Φανταξοσπηλιάρα»

Βρίσκεται στο βουνό, βόρεια τού χωριού. Ρήμα φαντάζω+ θηλ. μεγεθ. επίθημα –άρα. Το σπήλαιο πιστευόταν ότι «φάντασε», ότι δηλαδή σε αυτό σύχναζαν οι ψυχές φονευθέντων ή κολασθέντων αμαρτωλών, που εμφανίζονται ως άνθρωποι με μαύρη ή άσπρη ενδυμασία, αλλά και ως ζώα. Στην Κρήτη το φάντασμα λέγεται αφανταξά, φανταξά (η) ή και σφανταξά (η). Με το ίδιο όνομα έχουμε σπήλαια και στον Πρίνο Μυλοποτάμου και στη Ζάκρο Σητείας. Επίσης, ως Φανταξόσπηλιος απαντιέται στη Λοχριά Αμαρίου, στον Προφήτη Ηλία Τεμένους, στο Λαγολιό Πυργιωτίσσης και στην Εθιά Μονοφατσίου. Τέλος, άλλες μορφές τού τοπωνυμίου είναι Αφανταξόσπηλιος, Σφαντακτόσπηλιος, Φαντοσπηλιά και Αφανταξώνη Σπηλιά[ix][9].

• Αρχαιολογικές θέσεις

Σε θέση άγνωστη, σημειώνει ο Χ. Στρατιδάκης[x][10], που μάλλον- απ’ ό,τι με πληροφόρησαν- θα πρόκειται για τη Φανταξοσπηλιάρα, στον Πλατανέ, βρέθηκε λύχνος, που φυλάσσεται, σήμερα, στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ρεθύμνου.

[vi][1] Θεοδ. Στ. Πελαντάκη, Βυζαντινοί Ναοί της επαρχίας Αγίου Βασιλείου Ν. Ρεθύμνης, Ρέθυμνο 1973, 42.

[vi][2] Νίκου Φασατάκη, Η τ. επαρχία Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνης, Αθήνα 2003, 286 και 359.

[vi][3] Φασατάκη Νικολάου, Αγωνιστές και θύματα τής τ. επαρχίας Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνης (1866- 1897), Αθήνα 2001, 54.

[vi][4]Paul Faure, Ιερά Σπήλαια της Κρήτης, Μετ. Σήφης Κάμαρης, Ηράκλειο 2004², 16. Τού Ίδιου, «Κρήτη Εκατόμπολις», Αμάλθεια, τ. 112- 113 (Ιουλ.- Δεκ. 1997), 108. Επίσης, Τα Σπήλαια του νομού Ρεθύμνης, από το Περιβαλλοντικό Κέντρο Πρωτοβ. Εκπαίδευσης «Φάλκονας», επιμέλεια Χάρη Στρατιδάκη, Ρέθυμνο 1998, 29.

[vi][5] Χωρίς, πάντως, μέχρι σήμερα να έχει πραγματοποιηθεί καμιά αρχαιολογική ανασκαφή του συγκεκριμένου χώρου.

[vi][6]Paul Faure, Ιερά Σπήλαια της Κρήτης, ό.π., 120 και Κωστή Ηλ. Παπαδάκη, Κεραμές και Αγαλλιανός, Ρέθυμνο 2002, 35-42 (Η Επιγραφή τού Κεραμέ).

[vi][7] Να γιατί δεν πρέπει να αλλάζουμε τα τοπωνύμια!!...

[vi][8] Paul Faure, ό.π.

[vi][9] Βλ. Ελευθ. Κ. Πλατάκη, «Ονόματα σπηλαίων τής Κρήτης σχετικά με θρύλους και παραδόσεις», Κρητολογία 5 (1977), 165 εξ.

[vi][10] Χάρη Κ. Στρατιδάκη, «Αρχαιολογικές θέσεις στο Ν. Ρεθύμνης από τα νεολιθικά ως και τα ρωμαϊκά χρόνια», Κρητολογικά Γράμματα 9/10 και 11(1994-1995), 311.