Γράφει ο Μανώλης Σκαρσούλης
ΑΝΗΣΥΧΙΑ, ΑΓΩΝΙΑ, ΑΠΕΛΠΙΣΙΑ
Η ανησυχία, η αγωνία και η απελπισία μοιάζουν τόσο δεμένες μεταξύ τους όσο οι τρεις χάριτες, και θα μπορούσαμε να τις ονομάσουμε τρεις κακοτυχίες της ψυχής. Τη στιγμή της γέννησης η παρουσία τους ήταν έντονη, γιατί οι τρεις συνηθίζουν να πηγαίνουν μαζί και γιατί γεννιούνται μέσα μας όταν, ξαφνικά, μας λείπει κάτι απόλυτο, κάτι που πριν είτε δεν μας έλειπε ή δεν συνειδητοποιούσαμε ότι μας έλειπε. Είναι τα τρία πάθη που θα μπορούσαν να θεωρηθούν, εκτός από τρεις κακοτυχίες, οι τρεις θεμελιώδεις φάσεις της κατάθλιψης, και αποτελούν τα τρία σκαλοπάτια μιας καθοδικής ανυπόφορης σκάλας μέσω της οποίας το υποκείμενο περνά από την ανησυχία στην αγωνία, με τρόπο σχεδόν φυσικό, κι απ' την αγωνία στην απελπισία. Διότι, η ανησυχία προκαλεί στο ίδιο το κύτταρο της αγωνία, και η αγωνία με τη σειρά της απελπισία.
Υπάρχουν ανήσυχα άτομα που σπάνια ή ποτέ δεν φτάνουν στην οξεία φάση της αγωνίας, και δεν φτάνουν ποτέ στην απελπισία, που θα ήταν το τελευταίο παραπέτασμα της ύπαρξης σε ένα λαβύρινθο δίχως έξοδο ή με εξόδους που οδηγούν μόνο στην άβυσσο. Υπάρχουν επίσης άτομα που οδηγούνται γρήγορα στην ανησυχία και στην αγωνία που οδηγεί στην απελπισία, δίχως να έχει δοθεί χρόνος να φτάσει σε κάποια μορφή μελαγχολίας.
ΜΕΛΑΓΧΟΛΙΑ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ
Ένα από τα ισχυρότερα πάθη είναι, η μελαγχολία. Η κατάθλιψη κολλά πάνω της όλα τα άλλα πάθη που απορρέουν από την αποστροφή προς το εγώ, και είναι γεμάτη στιγμές μαζοχισμού, εκτός απ' το ότι είναι μια μορφή ανορεξίας, αναχωρητισμού, μια μορφή νάρκωσης, μια μορφή αυτοκτονίας. Πρέπει να επισημάνουμε επίσης ότι η ψυχική οδύνη που βιώνει ο κατατεθλιμμένος είναι τέτοια που ορισμένοι μελαγχολικοί έχουν εξομολογηθεί ότι, στην οξεία φάση της κατάθλιψης, ο πόνος ήταν ισχυρότερος απ' αυτόν που είχαν βιώσει μετά τον θάνατο πολύ αγαπημένων τους προσώπων: της συζύγου ή ενός παιδιού... Από πού προέρχεται αυτός ο αβυσσαλέος πόνος που καταστρέφει κάθε τι που κάνει όμορφη τη ζωή; Ή καλύτερα: πού εντοπίζεται η αιτία αυτού του πόνου που φαίνεται στη συνείδηση χειρότερος από το θάνατο, που παρεμποδίζει κάθε απόδραση και δείχνει να καταλαμβάνει την ίδια έκταση με τον πόθο; Η απάντηση θα μπορούσε να είναι πάνω στο τραπέζι, όπως στο αφήγημα της κλεμμένης επιστολής. Μόνο από μια αβάσταχτη, ανυπολόγιστη απώλεια, μπορεί να έχει προκληθεί αυτός ο αβάσταχτος πόνος.
Προκύπτει τώρα η ερώτηση: αν η επιθυμία είναι έμφυτη σε κάθε ύλη, και ιδίως σε κάθε ζωντανή ύλη, πώς είναι δυνατόν να χάνεται; Στην πραγματικότητα δεν χάνεται, απλά αποσυντονίζεται και αποπροσανατολίζεται, διασκορπίζεται και μοιάζει να διαλύεται στο όλο, το αποσπασματικό και τρομακτικό όλο, όπως συμβαίνει με την ανησυχία. Εκτός από το ότι αντιστρέφεται η λειτουργία της, στην κατάθλιψη η επιθυμία χάνει κάθε νόημα με αγωνία και οδύνη. Ούτε αποδέχεται, ούτε αρνείται, ταλαντεύεται κακότυχη και ρευστή και χάνεται σε κάθε λαβύρινθο, γίνεται επιθυμία δίχως νόημα (ή ουσιαστικό νόημα), μια επιθυμία παράλογη, ετοιμοθάνατη και ρευστή.
ΜΙΣΑΝΘΡΩΠΙΑ, ΑΓΟΡΑΦΟΒΙΑ ΚΑΙ ΚΛΕΙΣΤΟΦΟΒΙΑ
Για πολλούς λόγους μπορεί κανείς να οδηγηθεί στη μισανθρωπία και όλοι περνάμε περιόδους κατά τις οποίες γινόμαστε περισσότερο ή λιγότερο μισάνθρωποι: Είναι μέρες που οι δρόμοι δείχνουν την πιο εχθρική εικόνα τους και βρίσκουμε καταφύγιο στο σπίτι μας όπως ο αναχωρητής στη σπηλιά του. Τίποτα που να θεωρείται μη φυσιολογικό. Το πρόβλημα ξεκινά όταν η αγοραφοβία και η δίδυμη αδερφή της η κλειστοφοβία αρχίζουν να καταλαμβάνουν εναλλάξ το κεφάλι μας με αποτέλεσμα όταν βρισκόμαστε στο δρόμο να αισθανόμαστε αγοραφοβία και όταν βρισκόμαστε στο σπίτι μας να αισθανόμαστε κλειστοφοβία. Ένα αλυσόδεμα που έχει τη λογική του. Ο φόβος και ο τρόμος για το δρόμο μας υποχρεώνουν να περνάμε πολύ χρόνο στο σπίτι, το οποίο λόγω αυτού αρχίζει να μοιάζει με φυλακή και καταλήγει να γεννά κλειστοφοβία. Μια κατάσταση που μπορεί να προκαλέσει νοητική κατάρρευση και ακραίο άγχος διότι το σώμα και το εγώ μένουν κυριολεκτικά χωρίς χώρο, σε μια κατάσταση ρευστή που πολύ δύσκολα την αντέχει κανείς.
ΖΗΛΙΑ
Η ζήλια είναι ο πιο βασικός μηχανισμός του ανθρώπινου βλέμματος.
Εννοούμε τη ζήλια που είναι απαλλαγμένη από όλους τους μανδύες με τους
οποίους την κάλυψε η καθημερινή ηθική ήδη από την ιστορία του Κάιν και του
Άβελ. Μιλάμε για τη ζήλια που περιορίζεται σε αγνή κίνηση της επιθυμίας να
ορέγεται αυτό που δεν έχει, και εκδηλώνεται τόσο έντονα στην παιδική ηλικία
που θα μπορούσε να οριστεί η παιδική ηλικία ως ένα ταξίδι σε όλες τις περιοχές
της ζήλιας.
Η γέννηση της ζήλιας, αρχίζοντας από την ακραία ζήλια, πρέπει να είναι η ίδια με τη γέννηση της επιθυμίας χωρίς όρια που μας καταλαμβάνει από τη στιγμή της γέννησης. Όντας αγνή απληστία. Η μετατροπή αυτής της απληστίας σε ζήλια είναι ήδη ένας εξαγνισμός της ύπαρξης.
Όταν στην ενήλικη ζωή αναδύεται η παθολογική ζήλια, ποτέ δεν παύει να αποτελεί, όπως σε άλλα πάθη, μια επιστροφή στην παιδική ηλικία, που δεν βοηθά να τοποθετηθείς πραγματικά στη μηχανική του κόσμου, και στην ουσία απομονώνει. Αυτός που υποφέρει από το πάθος της ζήλιας, που απορροφά το άτομο, βλέπει μόνο αυτό που επιθυμεί, τα υπόλοιπα περιορίζονται σε στάχτη: ακόμα και ο εαυτός περιορίζεται σε στάχτη όταν κοιτάζει, εν μέρει επειδή το βλέμμα της ζήλιας ταπεινώνει και μετατρέπει τον ζηλιάρη σε κάποιον γυμνό από επιθυμία, κενό από οποιαδήποτε ουσία ή ύλη. Το βλέμμα της ζήλιας μας κάνει ασταθείς, μας τρελαίνει και, όπως άλλα πάθη, τείνει να δημιουργεί ιστούς που δεσμεύουν μεγάλο μέρος του κοινωνικού σώματος.
ΦΟΒΟΣ ΚΑΙ ΤΡΟΜΟΣ
Ο φόβος, ως σκοτεινό και βαθύ συναίσθημα, αναδύεται μόλις γεννιόμαστε. Ταυτόχρονα όμως αναδύεται και μια δύναμη τόσο ισχυρή όσο ο φόβος και στην αρχή τόσο τυφλή και βίαιη όσο αυτός, και του αντεπιτίθεται κατά μέτωπο: η επιθυμία για ζωή, παρούσα στην αναπνοή και στην προσκόλληση και στη στοργή που είναι τόσο βασικές που πιανόμαστε αμέσως από τη ζωή. Σ' αυτή τη δυνατή προσκόλληση φόβος δεν υπάρχει, ο φόβος φωλιάζει σε άλλη πλευρά της ύπαρξης, κάτω από την προσκόλληση, κάτω από την αναπνοή ακόμα και κάτω από το κλάμα και δεν είναι τόσο βασικό και κληρονομικό πάθος όπως η επιθυμία για ζωή.
Στην πιο ακραία του φάση ο φόβος μετατρέπεται σε τρόμο και περνάμε από την ακινησία στην παράλυση.
Αυτό που επιχειρείται με την πράξη του τρόμου, είναι η κατάργηση όλων των κανόνων της λεκτικής επικοινωνίας. Κατά συνέπεια, δεν είναι μόνο μια πράξη ενάντια στη ζωή και στο σύστημα της, είναι επίσης μια πράξη ενάντια στο λόγο.
Όπως ο φόβος, έτσι κι ο τρόμος μπορεί να μετατραπεί σε εθισμό και μπορούμε να μιλάμε για φοβομανείς ή άτομα παθιασμένα με τον τρόμο, είτε να τον προκαλούν, είτε να τον υφίστανται. Παρότι δεν είναι απαραίτητο να είναι κανείς φοβομανής για να γευτεί τις χαρές και τα μαρτύρια του τρόμου κάθε υποκείμενο γίνεται παροδικά ένας φοβομανής κάθε φορά που αποφασίζει να καταργήσει τους νόμους της γλώσσας και να μεταφερθεί ή να μεταφέρει τον άλλο, στη στιγμή που προηγείται του λόγου, ακόμα και στη στιγμή που προηγείται της εμφάνισης της «ανθρώπινης μορφής».
ΜΝΗΣΙΚΑΚΙΑ ΚΑΙ ΠΙΚΡΙΑ
Η δυσαρέσκεια που διαδέχεται την οργή είναι ένα καλό παράδειγμα του τι σημαίνει μνησικακία, όταν δηλαδή ο πόνος είναι τόσο επίμονος και καθοριστικός που καταλήγει να αλλάζει πτυχές του χαρακτήρα μας, (όπως συνέβη στον Αχιλλέα, που από άνθρωπος της δράσης έγινε άνθρωπος του παθητικού πάθους) και μπορεί η οργή να μην αρκεί, στην πραγματικότητα δεν αρκεί και αναγκαζόμαστε να αναλάβουμε το ανεπανόρθωτο. Τότε είναι που γεννιέται μέσα μας η μνησικακία, που σημαίνει να νιώθουμε νοητικά τον πόνο που ήδη έχουμε βιώσει και δεν έχουμε ξεπεράσει, και του οποίου αποτέλεσμα είναι η πικρία: μια πηγή που μένει μέσα μας ενεργή και μας ωθεί στη λεκτική κυρίως βία.
Η ΕΚΔΙΚΗΣΗ
Λέγεται συνήθως ότι η εκδίκηση είναι ένα πιάτο που τρώγεται κρύο, αλλά ποτέ σχεδόν δεν είναι βέβαιο. Η εκδίκηση είναι μάλλον ένα πιάτο που τρώγεται καυτό, ζεματάει το λαιμό και το στομάχι, επιταχύνει τις αισθήσεις και τους χτύπους της καρδιάς και δημιουργεί επαναλαμβανόμενους σπινθήρες στο μυαλό.
Για το υποκείμενο που επιχειρεί την επανόρθωση, η εκδίκηση μοιάζει να είναι πρόβλημα δικαιοσύνης και πρόβλημα με τη δικαιοσύνη. Το υποκείμενο που επιθυμεί να εκδικηθεί σκέφτεται ότι η προσβολή που έχει υποστεί δεν απαντήθηκε και δεν αποκαταστάθηκε επαρκώς. Γεγονός που καθιστά την εκδίκηση πρόβλημα διαλεκτικής και πρόβλημα με το λόγο. Όσο παράδοξο κι αν φαίνεται, μέσα από την εκδίκηση συνεχίζεται ο «διάλογος», η σχέση μεταξύ αυτού που προσβάλλει και αυτού που προσβάλλεται. Για τον εκδικητή, κάτι μένει ανολοκλήρωτο, κάτι λείπει από τη βίαιη συζήτηση που έχει ξεκινήσει με τον άλλο, και αναζητά μια κατάληξη, ένα τέλος πραγματικά λυτρωτικό και δίκαιο. Γι' αυτό ότι η πραγματική εκδίκηση πρέπει να διατηρεί κάποια συμμετρία σε σχέση με την προσβολή.
ΣΑΔΙΣΜΟΣ
Στο χώρο της σεξουαλικότητας, όπου ο Σαντ εντόπισε τη μέγιστη διαστροφή, ο σαδιστής θα κατείχε τη θέση της εξουσίας, τη θέση του ιδιοκτήτη και τη θέση του πατέρα. Τη θέση της εξουσίας γιατί προβάλλεται στη δράση και μέσω αυτής ασκεί τη δύναμη του. Στη θέση του ιδιοκτήτη γιατί, για τον ίδιο, ο άλλος είναι ένας σκλάβος ή ένα ζώο που στερείται κάθε δικαιώματος, και ο οποίος του ανήκει ολοκληρωτικά: και πρέπει να του ανήκει ολοκληρωτικά για να λειτουργεί το σύστημα, όπως λειτουργεί στα έργα του Σαντ.
Όπως ο μαζοχιστής, έτσι και ο σαδιστής γνωρίζει πολύ ξεκάθαρα τα όρια ανάμεσα στη σεξουαλικότητα και την εξουσία. Σε αυτόν, ο πόθος είναι αδιαχώριστος από την υποταγή και το φόβο, όπως διαπίστωσε ο Χέγκελ στη διαλεκτική του για τον αφέντη και το δούλο. Το να κατακτήσεις τον άλλο σημαίνει να τον υποτάξεις όσο είναι δυνατόν, και αν δεν είναι υποταγμένος όσο είναι δυνατόν, δεν είναι κατακτημένος.
ΠΑΘΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΞΟΥΣΙΑ
Η ρίζα του πάθους για την εξουσία πρέπει να αναζητηθεί για μία ακόμα φορά στα πρώτα χρόνια της ζωής, όταν αναδύεται από το αμυντικό σύστημα του σώματος μας η υποψία ότι για να αμυνθούμε πρέπει να μπορούμε να το κάνουμε. Και το κάνουμε με όλα τα εργαλεία που έχουμε στη διάθεση μας.
Κανείς δεν φτάνει στην εξουσία από αγάπη για τους άλλους, ούτε από αγάπη για τον κόσμο έτσι όπως είναι, αλλά φτάνει μέσω της μάχης και της αντιπαράθεσης, φτάνει μέσω του μίσους και είναι ένα πάθος που συνδέεται άμεσα με το σαδισμό για τον απλό λόγο ότι φτάνει στην εξουσία για να την ασκήσει και η άσκηση της εξουσίας είτε είναι σαδιστικής φύσης είτε δεν είναι, ανάλογα με τις μάσκες που βάζουμε στο τέρας. Και αυτή η άσκηση της εξουσίας θα περιλαμβάνει πάντα την υποταγή των άλλων, οι οποίοι θα είναι συχνά αναγκασμένοι να κάνουν πράγματα ενάντια στην επιθυμία τους. Δεν αφήνουμε τον κόσμο όπως είναι με όλα τα φώτα του και τις σκιές του, αλλά του κάνουμε επίθεση, τον βιάζουμε, κατά βάθος τον μισούμε και προσπαθούμε να βγάλουμε κέρδος από αυτό το μίσος.
ΔΟΛΟΦΟΝΙΑ ΚΑΙ ΠΟΛΕΜΟΣ
Σε διαφορά από τα υπόλοιπα πάθη που προέρχονται από το μίσος, με εξαίρεση αν γίνεται στον πόλεμο, η δολοφονία είναι η μόνη που πράγματι αναλώνεται στη φοβία για τη διαφορετικότητα, αρνιώντας την κατηγορηματικά μέσω της εκμηδένισης. Εξαιτίας αυτού υπάρχει στη δολοφονία κάτι από έργο τελειωμένο και από ταξίδι που έφτασε στο τέλος, όπως στην αυτοκτονία. Μόνο από αυτήν την προοπτική, και όχι από την επιδεξιότητα της εκτέλεσης της, θα μπορούσε να συγκριθεί με τις καλές τέχνες.
Όπως κάθε αναλωμένο πάθος, η ήδη πεπραγμένη δολοφονία αφήνει απαραίτητα ανικανοποίητο τον εγκληματία: ανικανοποίητο σε αισθηματικό επίπεδο και ανικανοποίητο σε πραγματικό επίπεδο, όταν αντιλαμβάνεται την αμαρτία που είναι το όριο ανάμεσα στη ζωή και το θάνατο, και όταν αναγνωρίζει, σε πολλές περιπτώσεις, το πόσο εύκολο είναι να σκοτώσεις. Έλλειψη ικανοποίησης που μπορεί να ενθαρρύνει το να ξανασκοτώσει, ψάχνοντας ένα είδος ψυχικού συμβάντος που θα εκτοξεύσει τον εγκληματία σε άλλη διάσταση και που μπορεί να ενθαρρύνει την αυτοκτονία.
Το να αγαπάς και να μισείς τον άνθρωπο δε σταματάει να είναι μια; επέκταση να αγαπάς και να μισείς εσένα τον ίδιο, και αυτή η αντίφαση είναι μια από τις σφραγίδες του είδους μας, έτσι η καθολική αγάπη θα πρέπει να έχει υπ' όψιν της ότι κάτω από την μυστικιστική φωτιά πηγάζει η πραγματική και η επιθυμία να ξεπεραστεί το αντιληπτό, σα να λέμε: να ξεπεραστούν τα ηθικά όρια και οι καταστάσεις συνείδησης.
Πηγή: «Οι εμπειρίες του πόθου»
Χεσούς Φερρέρο
Εκδόσεις « Λαγουδέρα»
