«Υπάρχουσιν γυναίκες ασχολούμεναι με την πολιτικήν και θέλουσι να κυβερνήσωσι το Κράτος. Ταύτας έπρεπε να φονεύσωσι δημοσία δαπάνη!» Αυτά έλεγε το 1894 ο λόγιος Σιμωνίδης Βλαβιανός στο έργο του «Η Γυνή και η αποστολή αυτής»… Συνόψιζε έτσι κάπως γραφικά την επικρατούσα άποψη στην ελληνική κοινωνία του 19ου αιώνα για τους διαφορετικούς ρόλους των δύο φύλων. Το μεν φύλο των ανδρών ταυτίζεται με το δημόσιο χώρο, το χώρο της κοινωνίας, της πολιτικής, της εργασίας, των αποφάσεων, των εξουσιών, της μόρφωσης, του ορθολογισμού και των κοινωνικών σχέσεων. Το δε γυναικείο φύλο ταυτίζεται αποκλειστικά με τον ιδιωτικό χώρο δηλαδή το χώρο της οικογένειας, των παιδιών, των αισθημάτων, της φροντίδας, της θυσίας και των προσωπικών σχέσεων. Τα δυο φύλα, συνεπώς, σύμφωνα με την κυρίαρχη ιδεολογία έχουν διαφορετικά δικαιώματα εδραιωμένα στις «βιολογικές τους ιδιαιτερότητες».
Δεν πρέπει να μας εκπλήσσει, λοιπόν, που χρειάστηκαν τόσοι αγώνες και θυσίες για να κατακτήσει το γυναικείο φύλο μια «θέση στον ήλιο» στην πολιτική, στην εκπαίδευση, στην εργασία κ.ο.κ. Κάποιους σταθμούς σ’ αυτή τη δύσκολη και μακρόχρονη πορεία αγώνων θα θυμηθούμε στη συνέχεια.
Ακόμα και μετά τα μέσα του 19ου αιώνα το 90% του γυναικείου πληθυσμού στην Ελλάδα ήταν αναλφάβητες. Αν και δεν απαγορευόταν η μόρφωση των κοριτσιών θεωρείτο αυτονόητο ότι δεν τους χρειάζεται. Την πρωτοβουλία ίδρυσης οικοτροφείων και διδασκαλείων για κορίτσια πήραν αρχικά κάποιοι φιλέλληνες κι αργότερα κάποιες ανήσυχες και καλλιεργημένες γυναίκες, κυρίως Αθηναίες.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει ο αγώνας των γυναικών να σπουδάσουν στο Πανεπιστήμιο Αθηνών που άνοιξε το 1837 μόνο όμως για τον ανδρικό πληθυσμό. Το 1879 γίνονται οι πρώτες απόπειρες μαθητριών να εγγραφούν στο Πανεπιστήμιο αλλά απορρίπτονται. Το 1890 γίνεται δεκτή η πρώτη φοιτήτρια στη Φιλοσοφική Σχολή, η Ιωάννα Στεφανόπολι. Ο αριθμός, όμως, των φοιτητριών κατά έτος και σχολή διατηρείται μονοψήφιος μέχρι το 1919.
Τιμητική αναφορά πρέπει να γίνει στην Καλιρρόη Παρρέν-Σιγανού από τα Πλατάνια Αμαρίου, δασκάλα στο επάγγελμα αλλά και δημοσιογράφο και συγγραφέα. Από το 1887 και για 30 χρόνια εξέδιδε την πρώτη εφημερίδα στην Ελλάδα που έγραφαν αποκλειστικά γυναίκες, την «Εφημερίδα των Κυριών». Το 1893 ίδρυσε την «Ένωσιν υπέρ της Χειραφετήσεως της Γυναικός». Δημιούργησε πολλά κοινωφελή ιδρύματα για την ανακούφιση των απόρων και την εκπαίδευση των γυναικών. Το 1911 ίδρυσε το Λύκειο Ελληνίδων στοχεύοντας στην πνευματική εξύψωση των Ελληνίδων και στη διάδοση του ελληνικού λαϊκού πολιτισμού. Το 1921 διοργάνωσε το πρώτο συνέδριο γυναικών στην Ελλάδα κι έπεισε τον πρωθυπουργό Δημήτριο Γούναρη να ταχθεί υπέρ της γυναικείας ψήφου.
Το 1919 η Αθηνά Γαϊτάνου-Γιαννιού μαζί με άλλες σοσιαλίστριες ιδρύουν το «Σοσιαλιστικό Όμιλο Γυναικών» διεκδικώντας ισότητα στην οικογένεια, νόμιμες αμβλώσεις, δικαίωμα στην εργασία, κατάργηση της διπλής ηθικής κ.α. Χαρακτηριστική φράση της: «Η γυναίκα να σκέφτεται με το δικό της κεφάλι, να αυτενεργεί».
Το πρώτο κόμμα που εντάσσει το αίτημα για πολιτικά δικαιώματα στις γυναίκες είναι το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα. Στις εκλογές του 1920 ένα από τα συνθήματά του είναι: «Σφυρί, δρεπάνι και ψήφος στο φουστάνι». Γεννιούνται ελπίδες όταν στο Σύνταγμα της Α’ Ελληνικής Δημοκρατίας (1927) αναγνωρίζεται η ισότητα των φύλων ενώπιον του νόμου. Η νομοθετική ρύθμιση, όμως, για τα πολιτικά δικαιώματα των γυναικών (1930) θα σκορπίσει απογοήτευση αφού θέτει αυστηρούς όρους: 1) Να είναι οι γυναίκες άνω των 30 ετών, 2) Να γνωρίζουν γραφή και ανάγνωση και 3) Να έχουν μόνο δικαίωμα του εκλέγειν και όχι του εκλέγεσθαι. Την εποχή εκείνη η Στατιστική Υπηρεσία κατέγραφε το 65% των γυναικών ως αναλφάβητες ενώ αρκετές δεν ήταν καν γραμμένες στα δημοτολόγια (ιδιαίτερα οι πρόσφυγες). Μικρός αριθμός Ελληνίδων συμμετείχε για πρώτη φορά σε τοπικές και δημοτικές εκλογές.
Παράλληλα λειτουργούσε η «Επιτροπή Δεμερτζή» για τη σύνταξη Οικογενειακού Δικαίου με προοδευτικό χαρακτήρα. Η δικτατορία του Μεταξά (4 Αυγούστου 1936) πρόλαβε και διέλυσε την Επιτροπή. Άνδρες και γυναίκες οδηγούνταν στις φυλακές και τις εξορίες. Η πολιτική του καθεστώτος για τη θέση των γυναικών οριζόταν από τη θεωρία των 3 Κ του Χίτλερ: «Köche-Kinder-Kirche» δηλαδή κουζίνα, παιδιά, εκκλησία…
Τη ματωμένη δεκαετία του 1940 είναι αμέτρητες οι γυναικείες μορφές που σφράγισαν τον αγώνα εναντίον του εισβολέα αρχικά και στη συνέχεια την αντίσταση στους κατακτητές στις πόλεις και στα βουνά. Οι γυναίκες, εκτός από την κινητοποίησή τους στα μετόπισθεν στο έπος του ’40, βγήκαν στην πρώτη γραμμή στη συνέχεια μέσα απ’ τις αντιστασιακές οργανώσεις και πλήρωσαν βαρύ φόρο αίματος στον αγώνα για την Ελευθερία.
Το 1952 με το Ν. 2151 κατοχυρώνονται, επιτέλους, τα πλήρη πολιτικά δικαιώματα των Ελληνίδων σε μια προσπάθεια των μετεμφυλιακών κυβερνήσεων να επιδείξουν πνεύμα δημοκρατικότητας και «εθνικής ομοψυχίας». Στις εκλογές του 1953 εκλέγεται η πρώτη Ελληνίδα βουλευτής Ελένη Σκούρα. Στις βουλευτικές εκλογές του 1956 εκλέγονται η Βάσω Θανασέκου από την ΕΔΑ και η Λίνα Τσαλδάρη από την ΕΡΕ που ήταν και η πρώτη γυναίκα υπουργός. Παράλληλα «ανοίγουν» κάποια επαγγέλματα για τις γυναίκες όπως συμβολαιογράφοι, δικαστίνες κ.α. Όμως το Οικογενειακό Δίκαιο παραμένει άκρως συντηρητικό και στηρίζεται στην αρχή «Ο ανήρ είναι η κεφαλή της οικογενείας και αποφασίζει περί παντός. Η γυνή ασχολείται με τα του οίκου». Και οι τράπεζες προσλαμβάνουν μόνο άνδρες. Η αμοιβή των γυναικών αντιστοιχεί στο 60% της ανάλογης ανδρικής.
Μετά το 1960 εμφανίζονται ξανά οι γυναικείες οργανώσεις χωρίς την τόλμη και το ριζοσπαστισμό του Μεσοπολέμου. Οι διεκδικήσεις τους αφορούν την εργασία των γυναικών και την εδραίωση της δημοκρατίας. Η δικτατορία του 1967 σταματάει τη δράση τους και καταστρέφονται τα αρχεία τους. Συγχρόνως στην Δ. Ευρώπη και στις ΗΠΑ γεννιέται το νεοφεμινιστικό κίνημα. Θαρραλέο και ανατρεπτικό τολμάει να μιλήσει για θέματα ταμπού όπως σεξουαλικότητα, οικογένεια, αυτονομία κ.α. Στην Ελλάδα αυτή η ειρηνική επανάσταση έφθασε διαστρεβλωμένη και γελοιοποιημένη. Χρειάστηκε μια δεκαετία για να κατανοηθεί το περιεχόμενό της ιδιαίτερα από τις νέες γυναίκες, κυρίως τις φοιτήτριες. Είναι φανερό ότι η αποστολή των γυναικείων οργανώσεων δεν έχει ολοκληρωθεί, απλά έχει αλλάξει περιεχόμενο και στόχους.
Οι Αγγλίδες Σουφραζέτες
Ιδιαίτερη ιστορική μνεία αξίζει το κίνημα των σουφραζετών που προαναγγέλλει το σύγχρονο φεμινισμό. Πρόκειται για το πιο δημοφιλές και μαχητικό γυναικείο κίνημα των αρχών του 20ου αιώνα με επικεφαλής την Έμελιν Πάνκχορστ από το Μάντσεστερ και στόχο το δικαίωμα της ψήφου. Ήδη από το 1866 Αγγλίδες φεμινίστριες είχαν καταθέσει τέτοια πρόταση στην Βουλή των Κοινοτήτων χωρίς θετικό αποτέλεσμα. Μετά από 37 χρόνια άκαρπων προσπαθειών, μικρός αριθμός γυναικών, μελών του Εργατικού Κόμματος, κατάλαβε ότι τα ανδροκρατούμενα κόμματα ήταν απρόθυμα να εντάξουν τη γυναικεία ισοπολιτεία στα προγράμματά τους. Έτσι αποφάσισαν, το 1903, να ιδρύσουν την Κοινωνική & Πολιτική Ένωση Γυναικών υιοθετώντας τις πρακτικές της «πολιτικής ανυπακοής», της «βίαιης αντίστασης» προς το κράτος που τις αγνοούσε ως ολοκληρωμένους πολίτες.
Η Πάνκχορστ συνελήφθη το 1912 με άλλες 150 γυναίκες του κινήματος στις ταραχές του Λονδίνου όπου Αγγλίδες σουφραζέτες έσπαζαν βιτρίνες καταστημάτων και κυβερνητικών κτιρίων. Αποφυλακίστηκε γρήγορα αφού είχε καταρρεύσει μετά από εξαντλητική απεργία πείνας. Η πλήρης πολιτική ισότητα των φύλων στην Αγγλία επιτεύχθηκε το 1928. Η Πάνκχορστ πρωτοστάτησε και στους αγώνες για τα νομικά δικαιώματα των παντρεμένων γυναικών. Το κίνημα πέρασε στις ΗΠΑ με την ακτιβίστρια Έμα Γκόλντμαν της οποίας οι απόψεις για τον έλεγχο των γεννήσεων, την αντισύλληψη και την ελεύθερη επιλογή ερωτικού συντρόφου σόκαραν την αμερικάνικη κοινωνία.
H καθιέρωση της Ημέρας της Γυναίκας
Η πρώτη Ημέρα της Γυναίκας γιορτάστηκε στις ΗΠΑ στις 28 Φεβρουαρίου του 1909. Καθιερώθηκε ως τιμή στις γυναίκες – απεργούς της βιομηχανίας ενδυμάτων – οι οποίες αξίωσαν καλύτερες εργασιακές συνθήκες και «ίση αμοιβή για ίση εργασία» με τους άνδρες. Στις ΗΠΑ για πρώτη φορά οι γυναίκες οργανώθηκαν σε συνδικάτα – καθώς τότε το κύριο συνδικάτο AFL (American Federation of Labor) δεν εκπροσωπούσε γυναίκες εργάτριες, ούτε μαύρους, παρά μόνο λευκούς άνδρες.
Ο διεθνής χαρακτήρας της Ημέρας της Γυναίκας καθιερώθηκε το 1910 στην πρώτη διεθνή διάσκεψη Γυναικών στα πλαίσια της Σοσιαλιστικής Διεθνούς, στην Κοπεγχάγη. Αιτήματα ήταν να επεκταθεί το δικαίωμα του εκλέγειν & εκλέγεσθαι στις γυναίκες, ίσα εργασιακά δικαιώματα, η καταπολέμηση των διακρίσεων κ.α. Στον Α' παγκόσμιο πόλεμο το Γυναικείο Κίνημα συνδέθηκε με το Αντιπολεμικό Κίνημα. Παντού διοργανώθηκαν πορείες από γυναίκες για την διεκδίκηση των δικαιωμάτων τους καθώς και εναντίον του πολέμου. Το 1917 κατά την Επανάσταση των Μπολσεβίκων οι Ρωσίδες συμμετείχαν μαζικά σε απεργίες και διαδηλώσεις διεκδικώντας «Ψωμί και Ειρήνη». Αυτό έγινε την τελευταία μέρα του Φεβρουαρίου η οποία με το Γρηγοριανό Ημερολόγιο «πέφτει» στις 8 Μαρτίου. Τέσσερις ημέρες αργότερα ο Τσάρος εκθρονίστηκε και η προσωρινή κυβέρνηση παραχώρησε στις γυναίκες δικαίωμα ψήφου. Μετά την Επανάσταση η Ημέρα της Γυναίκας έγινε εθνική γιορτή στη Σοβιετική Ένωση και από το 1965 και μετά καθιερώθηκε ως αργία.
Η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας ορίζεται από τα Ηνωμένα Έθνη να τιμάται στις 8 Μαρτίου το 1975. Με ψήφισμα της Γενικής Συνέλευσης το 1977 ο ΟΗΕ αναγνωρίζει το ρόλο των γυναικών στο κίνημα υπέρ της Ειρήνης και στην ανάπτυξη ενώ παράλληλα καλεί για την άρση των διακρίσεων εναντίον τους. Ωστόσο και σήμερα σημειώνονται περιστατικά που επιβεβαιώνουν την ανάγκη προβολής των αγώνων των γυναικών. Στην Τεχεράνη στις 4 Μαρτίου 2007, η αστυνομία ξυλοφόρτωσε χιλιάδες άνδρες και γυναίκες που σχεδίαζαν συλλαλητήριο για τον εορτασμό της ημέρας. Οι δεκάδες γυναίκες που συνελήφθησαν κρατήθηκαν για μέρες στην απομόνωση…
Σήμερα στη χώρα μας, η ισότητα των δυο φύλων θεωρείται δεδομένη περισσότερο τυπικά αφού η καταπίεση έχει αντικατασταθεί με νέους μηχανισμούς αλλοτρίωσης που έχουν τις ρίζες τους στο υποσυνείδητο των γυναικών. Η γυναίκα συμμετέχει αρκετά στην κοινωνική ζωή, την εκπαίδευση και την πολιτική, απουσιάζει, όμως, από τα ισχυρά κέντρα λήψης αποφάσεων. Οι γυναίκες σήμερα συνεχίζουν να είναι ευάλωτος πληθυσμός λόγω των προκαταλήψεων, των οικονομικών συμφερόντων αλλά και της δικής τους παθητικής στάσης. Με άλλοθι την οικονομική κρίση, οι διακρίσεις και οι ανισότητες εις βάρος τους εντείνονται και πολλές γυναίκες είναι άνεργες, υποαπασχολούμενες, ανασφάλιστες, επιφορτισμένες με πολλαπλούς ρόλους. Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι γυναίκες συνεχίζουν να αποτελούν το 70% των φτωχών ενώ τα 2/3 των αναλφάβητων ενηλίκων είναι γυναίκες. Σύμφωνα με Έκθεση του OHE, η συνηθέστερη μορφή εμπορίας είναι η σεξουαλική εκμετάλλευση τα θύματα της οποίας είναι κυρίως γυναίκες & κορίτσια. Άρα η 8η Μαρτίου δε μπορεί να είναι απλά ημέρα μνήμης, πρέπει να είναι κυρίως ημέρα επίγνωσης και συναίσθησης ευθύνης….
