ΑΘΗΝΑ ΧΕΙΜΩΝΑΣ 1942
Σιyά - σιyά άρχισε η ΠΕΙΝΑ. Όλοι έτρεχαν ν' αγοράσουν ό,τι έβρισκαν και τα καταστήματα άδειαζαν. Έλλειψη πρώτα στα τρόφιμα που εισάγονταν από το εξωτερικό. Κατόπιν και στα εγχώρια προϊόντα . Τα στρατεύματα κατοχής έπρεπε να τα θρέψει ή ελληνική γη. Η γη όμως δεν μπορούσε να καλλιεργηθεί όπως πρώτα. Έτσι πολλά τρόφιμα έλειψαν εντελώς. Άρχισε η πείνα, κατόπιν ή αβιταμίνωση. Κάποιος πεινασμένος έπεφτε στον δρόμο λιπόθυμος. Οι διαβάτες έτρεχαν να τον βοη θήσουν. Σε λίγο όμως το θέαμα έγινε συνηθι σμένο. Οι πεσμένοι στους δρόμους πλήθαιναν. Με την διαφορά πως δεν ήξερε ό περαστικός, αν ο πεσμένος ήταν ζωντανός ή νεκρός. Αν την ίδια ώρα περνούσε κάποιος Γερμανός ή Ιταλός στρατιώτης, ίσως να του έδινε καμιά κλοτσιά , για να κάνει την διάγνωσή του.
Συνηθισμένο καθημερινό θέαμα έγινε και το ψάξιμο των σκουπιδιών. Κάτι ήταν δυνατόν να βρεθεί , που απλώς να μασιέται, κάτι που να κατεβαίνει στο στομάχι - να μη μένει άδειο. Αποτέλεσμα της πείνας και της κακομοιριάς ήταν να εξαπλωθούν οι αρρώστιες . Ο ορφανισμός του ανθρώπου αντιστεκόταν όσο μπορούσε με τις δυνάμεις πού είχε. Οι ελληνικές υγειονομικές υπηρεσίες με τα ελάχιστα μέσα πού διέθεταν και με όσα φάρμακα υπήρχαν , πού δεν τα είχαν αρπάξει οι κατακτητές, προσπαθούσαν να σταματήσουν το κακό. Οι θάνατοι αυξήθηκαν. Δεν υπήρχε ξυλεία για φέρετρα και τους νεκρούς τους έθαβαν τυλιγμένους σε λινάτσες και κουρέλια. Δημόσιες αρχές, με πρωτοβουλία υπαλλήλων της καριέρας και Ιδιώτες πού άνηκαν σε οργανώσεις , προσπαθούσαν να στείλουν μηνύματα στους Συμμάχους για το κατάντημα της πρωτεύουσας.
ΟΙ ΟΥΡΕΣ ΤΩΝ ΣΥΣΣΙΤΙΩΝ
Καθημερινό θέαμα ήταν οι ΟΥΡΕΣ. Όταν η ουρά σχηματιζόταν μπροστά σε κάποιο κατάστημα, και μάλιστα στην αγορά, καθένας που περνούσε και την έβλεπε, στεκόταν με την ελπίδα ότι θα υπήρχε ν' αγοράσει κάποιο φαγώσιμο. Αυτό το κάτι όμως ήταν πάντα τόσο λίγο , ώστε μόνο οι πρώτοι της
ουράς μπορούσαν να ικανοποιηθούν.
Οι μεγαλύτερες ουρές γίνονταν για τα ΣΥΣΣΙΤΙΑ, που από τις πρώτες εβδομάδες της Κατοχής άρχισαν να οργανώνονται με πρωτοβουλία της Εκκλησίας , Δημοσίων Υπηρεσιών και των πιο δραστήριων από κάθε οργανισμό ή επάγγελμα. Ειδικά συσσίτια απόρων δεν υπήρχαν , γιατί όλοι ήταν άποροι, μια και το χρήμα είχε χάσει πια την αξία του. Στην αρχή βρέθηκαν για τα συσσίτια τρόφιμα από κρατικές αποθήκες και από επιτάξεις. Κατόπιν όμως τα τροφοδοτούσε ο Διεθνής Ερυθρός Σταυρός. Ορισμένα συσσίτια οργανισμών είχανε τις δυνατότητες να βρουν τρόφιμα και στην μαύρη αγορά.
Χαρακτηριστικό της εποχής ήταν και το τενεκάκι -ή οποιοδήποτε μικρό δοχείο - και η κουτάλα. Κάθε Αθηναίος ξεκινώντας το πρωί για την δουλειά του, έπρεπε να πάρει μαζί του ένα δοχείο για το συσσίτιο. Επειδή δεν είχαν όλοι τα κατάλληλα δοχεία, τα τενεκάκια από κονσέρβες ανάλαβαν την εξυπηρέτηση. Με την κουτάλα γινόταν ή διανομή του συσσιτίου, γιατί πάντα στο φαγητό πλεόναζε το νερό . Τα ελάχιστα όσπρια -κυρίως φασόλια και ρεβίθια χάνονταν μέσα στο καζάνι , και το λάδι , αν υπήρχε , στεκόταν στην επιφάνεια.
Όλες τις μερίδες τις μάζευε το μεσημέρι η νοικοκυρά στο σπίτι και βάζοντας σ’ ενέργεια την φαντασία της, προσπαθούσε να κάνει κάτι δικό της, για να ταΐσει την οικογένεια, συμπληρώνοντας το άνοστο συσσίτιο με ότι μπορούσε να βρει στην μαύρη αγορά.
ΑΘΩΑ ΘΥΜΑΤΑ
Τραγικά αθώα θύματα της ανθρώπινης θηριωδίας ήταν τα ΠΑΙΔΙΑ. Γνώρισαν την πείνα και την δυστυχία, πριν πιάσουν στα χέρια τους παιχνίδια. Βρεθήκαν στους δρόμους ξυπόλητα, ντυμένα με κουρέλια.
Και όμως. Πολλά παιδιά είχαν το σθένος v' αντιδράσουν, να εργαστούν και να βοηθήσουν την άρρωστη μάνα τους ή τον πάτερα τους, που Βρισκόταν σε κάποιο στρατόπεδο συγκεντρώσεως. Εκτός από τα παιδιά που πρόσφεραν με την εργασία τους ότι μπορούσαν στην οικογένειά τους, αρκετά δούλεψαν και στην Αντίσταση, γιατί με την ηλικία τους και τα θάρρος που είχαν δεν κινούσαν τις υποψίες των κατακτητών .
Στην αρχή της Κατοχής έγινε προσπάθεια να σταλούν παιδιά στις επαρχίες και σε μοναστήρια , για να επιζήσουν. Όλα όμως αποδείχτηκαν μάταια κι έτσι κάθε γονιός προσπαθούσε να σώσει τα παιδία του, στερούμενος ο ίδιος, όχι απλώς τον επιούσιο -που δεν υπήρχε - αλλά το καθετί που μπορούσε να έχει κάποια θρεπτική αξία, και προσφέροντας ότι είχε για να το ανταλλάξει με τρόφιμα.
Παράλληλα λειτουργούσαν και τα σχολεία , με συχνές όμως πολυήμερες διακοπές για διάφορες αιτίες , πού εκτός από τις συνηθισμένες - πείνα, κρύο ήταν κι οι απεργίες κι η συμμετοχή των μαθητών σε πατριωτικές εκδηλώσεις . Οι δάσκαλοι και οι καθηγητές προσπαθούσαν να κρατήσουν ακμαίο το φρόνημα των παιδιών και πλήθαιναν τις σχετικές παραδόσεις τους στις κατάλληλες ώρες.
ΜΑΥΡΑΓΟΡΙΤΕΣ και ΔΟΣΙΛΟΓΟΙ
Η ΜΑΥΡΗ ΑΓΟΡΑ ξεκίνησε από ολόμαυρη για να εξελιχθεί κατόπιν, κατά κάποιο τρόπο, σε κοινό εμπόριο, με την διαφορά ότι ποτέ δεν βρέθηκε στα χέρια των κανονικών γνωστών εμπόρων, αλλά ανθρώπων που είχαν πρώτα άλλα επαγγέλματα και έκαναν δουλειές του ποδαριού. Οι μαυραγορίτες εκμεταλλεύονταν άγρια τον πελάτη. Πουλούσαν οτιδήποτε έπεφτε στα χέρια τους, σε τιμές που αυτοί όριζαν και σε μικρές ή μεγάλες ποσότητες. Άλλοι έκαναν δουλειές και με τους κατακτητές.
Έτσι βγήκε στο προσκήνιο της κοινωνίας ένας νέος άγνωστος ανθρώπινος τύπος, ο δοσίλογος, που ξόδευε χρήμα και έπαιζε με τις χρυσές λίρες.
Πρέπει όμως ν' αναγνωρίσουμε, ότι πολλοί μαυραγορίτες , έστω κι' αν τους κινούσε το πάθος του πλουτισμού, διακινδύνευαν και την ζωή τους ακόμη για να φέρουν τρόφιμα από τις επαρχίες.
Σ' όλη την Αθήνα εμφανίστηκαν μικρές πρόχειρες αγορές, όπου εύρισκε κανείς ξύλα, κουκουνάρες , λάδι, λαχανικά, στάρι , καλαμπόκι, τσιγάρα και πολύ σπάνια καμιά κονσέρβα. Μεγάλοι προμηθευτές της μαύρης αγοράς ήταν και οι στρατιώτες κατοχής.
Οι ίδιοι οι μαυραγορίτες έδιναν τα είδη τους με ανταλλαγή οποιουδήποτε πράγματος, που μπορούσε να τους φέρει ό πολίτης, ακόμη και πινάκων ζωγραφικής. Όλα τα μπρούντζινα είδη των σπιτιών πουλιόταν , ενώ την νύχτα οι κλέφτες - παρά τις προσπάθειες της Αστυνομίας - άρπαζαν από τις εξωτερικές πόρτες των σπιτιών τα μπρούντζινα πόμολα και τις επιγραφές.
Η δραχμή είχε πάρει τον κατήφορο , οι τιμές λογαριάζονταν σ' εκατομμύρια και δισεκατομμύρια και γι' αυτό οι μαυραγορίτες προτιμούσαν να πληρώνονται σε είδος. Πολλά σπίτια άδειασαν από ότι πολύτιμο κινητό αντικείμενο είχαν. Τότε δημιουργήθηκαν και οι αίθουσες πωλήσεων , όπου εύρισκε κανείς ότι ήθελε , από πίνακες ζωγραφικής έως κινέζικα βάζα.
ΠΩΛΗΣΗ ΑΡΧΕΙΩΝ ΓΙΑ ΧΑΡΤΙ
Παράλληλα με τη μαύρη αγορά και τους εμπόρους του ποδαριού εμφανίστηκαν τα ΥΠΑΙΘΡΙΑ ΕΣΤΙΑΤΟΡΙΑ. Τί πρόσφεραν στους πελάτες; Κάθε τι που μπορούσε να φαγωθεί ή μάλλον να μασηθεί. Ό πεινασμένος που διέθετε μερικά ... εκατομμύρια , τα έδινε ευχαρίστως για να φάει έναν κεφτέ με λίγο ψωμάκι. Ας δούμε όμως ορισμένα φαγητά της εποχής , που τα παρασκεύαζαν και στο σπίτι και στα υπαίθρια εστιατόρια . Ήταν καμωμένα ανάλογα με το κέφι και την έμπνευση του κατασκευαστή.
Πάνω απ' όλα κυριαρχούσε το πλιγούρι, δηλαδή το κομμένο σιτάρι. Με το πλιγούρι έφτιαχναν πιλάφι, σούπα, κεφτέδες, σπανάκι, χόρτα του βουνού, γεμιστές ντομάτες, κολοκυθάκια, μελιτζάνες και πιπεριές. Πολλά φαγητά παρασκευάζονταν και με τον "χυλό" που έδιναν τα συσσίτια. Μ' αυτόν παρασκευάζονταν πίτες και χαλβάδες με ζαχαρίνη, σταφιδίνη, σταφιδόμελο ή χαρουπόλεμο. Επίσης τα όσπρια των συσσιτίων - φασόλια και ρεβίθια - τα περνούσαν από κρεατομηχανή , για να γίνουν κεφτέδες και πίτες. Από τις πιο σημαντικές πρώτες ύλες ήταν οι σταφίδες και το σουσάμι, που κυρίως τα χρησιμοποιούσαν για γλυκά και παστέλι .
Στην Κατοχή υπήρχε ευτυχώς άφθονο και καλό κρασί. Οι ταβέρνες είχαν αρκετή πελατεία, με την διαφορά ότι σπάνια προσέφερναν και φαγητό. Οι πελάτες κάτι κουβαλούσαν πάντα από το σπίτι τους για μεζέ.
Πολλοί πολίτες αν εύρισκαν κάτι υποφερτό στα υπαίθρια εστιατόρια, το τύλιγαν στο χαρτί και το έπαιρναν για το σπίτι.
Είχε παρουσιαστεί και ένα άλλο πρόβλημα. Δεν υπήρχε και χαρτί για περιτύλιγμα. Οι δισέλιδες ημερήσιες εφημερίδες και τα λιγοσέλιδα περιοδικά δεν επαρκούσαν για να καλύψουν τις ανάγκες. Για να ικανοποιηθεί η ζήτηση πουλήθηκε ότι χαρτί βρέθηκε σε σπίτια και γραφεία. Πουλήθηκαν παλιά αρχεία Υπουργείων και Δημοσίων Υπηρεσιών, συμβολαιογράφων, εταιριών, οργανισμών , δικηγόρων και άλλο πολύτιμο υλικό, από ανθρώπους που δεν ήξεραν την αξία του. Τα λεπτά χαρτιά των αρχείων και τ' αντίγραφα
τα χρησιμοποιούσα για τη κατασκευή τσιγάρων με λαθραίο καπνό. Τότε πουλήθηκε στην περιοχή της κεντρικής αγοράς και τμήμα του αρχείου του Ελευθέριου Βενιζέλου .
ΣΠΑΣΜΕΝΕΣ ΠΡΟΤΟΜΕΣ ΗΡΩΩΝ
Η ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ του 1942 ήταν από τις πιο πένθιμες και φρικτές μέρες της Κατοχής . Η πείνα θέριζε δικαίους και αδίκους. Ό ερχομός του καινούριου χρόνου γιορτάστηκε με τις αναμνήσεις του παρελθόντος. Άφθονο χιόνι είχε πέσει την νύχτα της παραμονής. Η θερμοκρασία κάτω από το μηδέν. Θέρμανση στα σπίτια ανύπαρκτη. Τα τραμ είχαν σταματήσει γιατί δεν υπήρχε ηλεκτρικό ρεύμα.
Στο Εθνικό Πανεπιστήμιο παίχτηκε την νύχτα ένα μεγάλο δράμα. Οι Γερμανοί είχαν διαλέξει τη μεγάλη αίθουσα τελετών , την "Aula'', για να γιορτάσου τον ερχομό του καινούριου χρόνου. Μετά τα μεσάνυχτα, μεθυσμένοι καθώς ήταν, βγήκαν στον εξώστη πού βλέπει στην εσωτερική αυλή και γκρέμισαν τις προτομές των ηρώων τού Εικοσιένα, που βρίσκονταν σε βάθρα στο κιγκλίδωμα.
Λίγες ώρες μετά το έγκλημα, αρκετά πρωί ακόμη , βρέθηκα στο Πανεπιστήμιο - ίσως από τύχη, ίσως από κάποια ανεξήγητη παρόρμηση - και πρόλαβα να τραβήξω τις μοναδικές φωτογραφίες της ναζιστικής βαρβαρότητας. Αργότερα κάποιος Γερμανός αξιωματικός διέταξε να μαζευτούν τα σπασμένα μάρμαρα και να στηθούν πρόχειρα , όσο ήταν δυνατόν.
Την επομένη ανώτερος Γερμανός αξιωματικός επισκέφτηκε τον τότε πρύτανη Γ. Μπαλή και του ζήτησε συγγνώμη . Συνάμα θέλησε να πληροφορηθεί ποιός φωτογράφισε τον βανδαλισμό. Προσπαθούσαν να βρούνε τες φωτογραφίες για να τες καταστρέψουν . Ο Μπαλής δήλωσε αγνοία. Κανένας δεν ήξερε , ότι το φιλμ είχε κιόλας εμφανιστεί και ότι οι πλάκες βρίσκονταν σε ασφάλεια, φυλαγμένες κάτω από τα κεραμίδια ενός σπιτιού στα Εξάρχεια. Έγιναν κι άλλες έρευνες - καθώς πληροφορήθηκα τότε από έμπιστο πρόσωπο - για την ανακάλυψη των φωτογραφιών, αλλά χωρίς αποτέλεσμα .
Τις σπασμένες προτομές ελάχιστοι πρόλαβαν να τις δουν. Πώς μαθεύτηκε όμως, ότι κάποιος τις φωτογράφισε, αφού ενώ λίγα λεπτά έμεινα εκεί; Δύο εξηγήσεις υπάρχον: Ή με είδε κάποιος Γερμανός πού βρισκόταν ακόμη στο Πανεπιστήμιο η κάποιος υπάλληλος του ιδρύματος πού περνούσε εκείνη την στιγμή από την αυλή, που ίσως μίλησε για τις φωτογραφίες , χωρίς να δώσει λεπτομέρειες για το πρόσωπο που είδε να τις τραβάει .
Πηγή : Λεύκωμα Κατοχής Κώστα Παράσχου
