ΧΩΡΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΜΑΣ
ΔΗΜΟΣ ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
23. ΚΟΞΑΡΕ
(Ατσιπάδες, Κατσογρίδα, Τσικαλαργιό, Μπαλέ)
ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
(Μέρος 2ο)
ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ
www.ret-anadromes.blogspot.com
1. ΚΟΞΑΡΕ
• Βυζαντινές εκκλησίες τού χωριού
Θησαυρός ανεκτίμητος για την Κοξαρέ είναι το παλιό μονοκάμαρο εκκλησάκι του άγιου Γεωργίου στα Φατρελλιανά, όπως τον αποκαλούν οι Gerola- Λασσιθιωτάκης, ΒΔ της Κοξαρέ και της Μπαλέ, μισή περίπου ώρα από τον παλιό αμαξωτό δρόμο, στην πλαγιά λόφου. Στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου σώζονται ενδιαφέρουσες τοιχογραφίες σε αρκετά καλή κατάσταση , ενώ στην αψίδα του ιερού υπάρχει η παρακάτω κεφαλαιογράμματη κτιτορική επιγραφή: «Ανεκαινίθη κ(αι) υκονωγραφί[θ]υ ω π(αν)τιμος κ(αι) θίος ναός του Αγίου μεγαλομάρτιρος κ(αι) α[θ]ληφόρου Γεωργίου δ(ιά) συνδρομίς εξόδου κ(αι) κόπου υερομωνάχου Θεοδοσίου του Ζαγραμά και τ(ης) σηναδερφής αυτού Άνης κ(αι) τ[ων]τέκνον αυτής…». Στο τέλος της κτιτορικής επιγραφής υπήρχε χρονολογία, που όμως σήμερα δεν διαβάζεται.
Ο αείμνηστος Καθηγητής μας, στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου της Αθήνας, Νικ. Β. Δρανδάκης διορθώνει αδικαιολόγητα το τοπωνύμιο Φρατελλιανά σε Πατρελιανά και επιγράφει έτσι εργασία του που αναφέρεται στο συγκεκριμένο ναΰδριο . Όμως, ο Gerola επεξηγεί σαφώς ότι η λέξη «σηναδερφής» (sic), της επιγραφής του ναού, σημαίνει “αυτήν που έχει τον ίδιο ανάδοχο”= fratelli spirituali. Από τη λέξη, λοιπόν, αυτή “fratelli”(πβ. λατιν. frater, tris= αδελφός) προέρχεται, ασφαλώς, και το τοπων. Φρατελλιανά και ως εκ τούτου σημαίνει αδελφικά κτήματα. Και οι δύο παραπάνω (Gerola- Δρανδάκης) σημειώνουν εσφαλμένα το τοπων. «Φρατελιανά» με ένα [λ], ενώ ως προερχόμενο από τη βενετσιάνικη λέξη “fratelli” πρέπει, ασφαλώς, να γράφεται με δύο [λ], Φρατελλιανά.
Ο ναός, όπως ήδη σημειώσαμε, είναι κατάγραφος με καλής ποιότητας αγιογραφίες. Δεν σώζονται, όμως, όλες οι τοιχογραφίες του. Σημειώνω τις κυριότερες από αυτές. στο τεταρτοσφαίριο της αψίδας η Βλαχερνίτισσα, ανάμεσα στις προτομές δύο δεομένων αγγέλων, με αυτοκρατορική στολή. Στο τύμπανο, πάνω από την αψίδα, ο Ευαγγελισμός. Πιο κάτω, ο άγιος διάκονος Ρωμανός, και σε άλλα σημεία του ναού ο άγιος Βλάσιος , η αγία Φωτεινή, η Υπαπαντή, η Κάθοδος στον Άδη, η Μεταμόρφωση, η Έγερση του Λαζάρου και η Κοίμηση της Θεοτόκου. Στον δυτικό τοίχο, πάνω από τη θύρα, η Σταύρωση και πιο κάτω, βορινά, μετωπικός ο κτίτωρ, με λευκή γενειάδα, φορώντας- όπως όλοι οι όσιοι ασκητές– κουκούλι, μανδύα και ανάλαβο. Με το αριστερό του χέρι κρατεί ομοίωμα του ναού που είχε ιδιοκτησία του. Νοτικά της θύρας, κατά τον ίδιο τρόπο- σε μικρότερη, πάντως, κλίμακα- προσωπογραφία και της κτιτόρισσας . Την απεικόνιση του κτίτορος μνημονεύει ο Gerola, με την παρατήρηση ότι «είναι ένας συνηθισμένος μοναχός με πρόσωπο χλωμό (πελιδνό)…Κρατεί στο αριστερό του χέρι μιαν εκκλησία, που στα ημικύκλιά της (ανακουφιστικά τόξα) είναι ζωγραφισμένος ένας άγιος Γεώργιος και μια Παναγία» .
Κατά χρονολόγηση των Gerola και Ν. Β. Δρανδάκη, τις επαρχιακές τοιχογραφίες των Πατρελιανών (sic) θα χρονολογούσε κανείς στο τέλος του 14ου – τις αρχές του 15ου αιώνα .
Με ελάχιστες τοιχογραφίες, και παντελώς ερειπωμένος, διατηρείται ο ναός της Αγίας Σωτήρας ΝΑ της Κοξαρές, κοντά στην είσοδο του Κουρταλιώτικου Φαραγγιού.
Σε πράξη του νοτάριου της Ενετοκρατίας Μαρίνου Αρκολέου εμφανίζεται στην πόλη του Ρεθύμνου Κοξαριανή με το όνομα Νταϊμολοπούλα, χήρα του Γιώργη Δρακονόπουλου, που μετά τον θάνατό της επιθυμεί να τη θάψουν στο μοναστήρι της Παναγίας στην Κοξαρέ, για το οποίο αφήνει 100 υπέρπυρα για την ψυχή της. Το μοναστήρι αυτό κατά τον Γ. Γρυντάκη είναι η σημερινή ενοριακή εκκλησία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου .
Περίφημο και ξακουστό είναι το πανηγύρι της Κοξαρές που πάνω από σαράντα χρόνια τελείται προς τιμήν της παραπάνω Παναγίας (15 Αυγούστου).
Το σχολείο
α) Δημοτικό
Το σημερινό κτίριο του δημοτικού σχολείου ανεγέρθη το έτος 1950 με κρατική δαπάνη. Αρχεία του σχολείου σώζονται από το σχολικό έτος 1946- 47 (50 μαθητές). Το σχολικό έτος 1956- 57 οι μαθητές ανέρχονται σε 61, ενώ από το σχολικό έτος 1984- 85 το σχολείο παύει να λειτουργεί (10 μαθητές). Σήμερα οι μαθητές της Κοξαρές φοιτούν στο δημοτικό σχολείο του Πλακιά.
β) Γυμνάσιο
Ιδρύθηκε το 1980 με 68 μαθητές, από την Κοξαρέ και τα γύρω χωριά, και στεγάστηκε στο παλιό δημοτικό σχολείο και σε λυόμενες αίθουσες. Περί το 2006 το κτίριο του Γυμνασίου ανακαινίστηκε , ενώ το σχολικό έτος 1991- 92 το Γυμνάσιο αριθμούσε 110 μαθητές .
• Οικογένειες του χωριού
Οικογένειες της Κοξαρές και των οικισμών της είναι οι: Βαβουράκηδες, Μαθιουδάκηδες, Αλεβυζάκηδες, Νινιδάκηδες, Γεωργακάκηδες, Κωνσταντουδάκηδες, Παπαδάκηδες, Σταυρουλιδάκηδες, Δασκαλαντωνάκηδες, Καραγιαννάκηδες, Αντωνουσάκηδες, Βότζηδες, Βυζιριανάκηδες, Γκαγκαουδάκηδες, Γιαννισάκηδες, Δασκαλάκηδες, Διομανταράκηδες, Εφεντάκηδες, Κατάκηδες, Καλογεράκηδες, Μαραγκάκηδες, Μαράκηδες, Πατσάκηδες, Σταματάκηδες, Μπιρλιράκηδες, Περαντωνάκηδες, Χαλκιαδάκηδες, Τζανιδάκηδες.
• Τοπικοί θρύλοι - Παραδόσεις
Σαν δαμόκλειος σπάθη ορθώνεται πάνω από το χωριό Κοξαρέ, το γιγάντιο πετροβούνι Κουρούπα, με τις μαρμαίρουσες χαράδρες του και τις παράξενες σε σχήματα εσοχές και εξοχές του, τα μυτερά λοφάκια του και τις ριχτές πλαγιές του. Κάτω, στην κορυφή του χωριού και σε μικρό πλάτωμα που σχηματίζει το βουνό, κείτεται ερειπωμένη η εκκλησία της Παναγιάς για να δείχνει το εγκληματικό πέρασμα των Γερμανών, που, στις 29 Αυγούστου 1944, την ανατίναξαν. Λέγεται ότι παρά το τρομαχτικό τράνταγμα της ανατίναξης αυτής, πού έσεισε κυριολεκτικά το χωριό και τα περίχωρα, η εικόνα της Παναγιάς δεν έπαθε απολύτως τίποτε. Όλες οι άλλες εικόνες σβηστήκανε ή καταστραφήκανε. Μόνο η εικόνα της Παναγίας βρέθηκε πάνω στα ερείπια, στητή, ανέπαφη. Το ίδιο και η καμπάνα της εκκλησίας που έμεινε χωρίς κανένα ρήγμα πάνω στο μέταλλό της.
Άλλη παράδοση αναφέρει ότι στα παλιά χρόνια, στο μέρος αυτό της ανατιναγμένης εκκλησίας, υπήρχε μικρό βυζαντινό ερημοκλήσι, μονόθολο και τοιχογραφημένο. Οι πιο γέροντες στο χωριό άκουσαν από τους παππούδες τους παλιές ιστορίες ότι, δηλαδή, στα χρόνια τα παλιά, στις θεοσκότεινες νύχτες παρουσιαζότανε πότε- πότε στη στέγη του ξωκλησιού ένα καντηλάκι που φώτιζε όλη τη νύχτα.
Σχετικά νεότερη παράδοση κάνει λόγο ότι πριν από εκατό τριάντα χρόνια το ξωκλήσι σωζότανε ακόμα και μια πλούσια οικογένεια του χωριού, οι Φαρσεδάκηδες, θέλησαν να επεκτείνουν το εξωκλήσι κατεδαφίζοντας το παλιό. Όλα τα μέλη της, εφτά στον αριθμό, πέθαναν πάνω στο χρόνο .
• Φυσικές ομορφιές τού χωριού - Σπήλαια
Εντυπωσιακή στον χώρο του φυσικού τοπίου είναι η περίπτωση της Αχνότρυπας της Κοξαρές, ενός από τα γνωστά «λιβανιστήρια» ή «καπνιστήρια» του νομού Ρεθύμνου , στο οποίο βρέθηκαν υπολείμματα υστερομινωικής εποχής. Το σπήλαιο έχει Αριθμό Σπηλαιολογικού Μητρώου (ΑΣΜΚ) 700, υψόμ. 500 μ. και διαστ. 100Χ1,5Χ2. Καταγράφουμε, επίσης, τα σπήλαια: Τρύπα της Αράπισσας, συνδεδεμένου με παραδόσεις γύρω από αράπηδες, φύλακες κρυμμένων θησαυρών, Γεροντόσπηλιος ή Μπελεγρινές (η δεύτερη ονομασία από την τοποθεσία στην οποία βρίσκεται), πιθανόν λατρευτικό σπήλαιο με ίχνη κεραμικής, σε υψόμ. 360 μ., διάστ. 13Χ30Χ9,5 και ΑΣΚΜ 193. Επίσης, τα ιστορικά σπήλαια Μαύρο Σπηλιάρι, στην περιοχή Λάχαρδη και του Φακουλά το Σπηλιάρι (ΑΣΜΚ 209), στη θέση Μπαλέ . Στην Κοξαρέ υπάρχουν και τα σπήλαια Κοπράνι, με ΑΣΚΜ 703, υψόμ. 450 μ. και διαστ. 20Χ15Χ30 και Χώνος, ΒΑ του χωριού στη θέση Πουτσουνάρια, με ΑΣΚΜ 701, υψόμ. 1100 μ. και διαστ. 20Χ18Χ10.
• Αρχαιολογικές θέσεις
Στην περιφέρεια της Κοξαρές έχουν εντοπιστεί πολλές αρχαιολογικές θέσεις από τα μινωικά μέχρι και τα ρωμαϊκά χρόνια. Έτσι, στη θέση Άγιος Μάρκος έχουν εντοπιστεί ίχνη εκτεταμένου μινωικού οικισμού με ενδείξεις κατοίκησης και στα ρωμαϊκά χρόνια.
Στη θέση περίπου στη διασταύρωση, 1 χλμ. ανατ. του οικισμού, εντοπίστηκαν όστρακα και οικοδομικό υλικό, που υποδηλώνουν εγκατάσταση αρχαϊκών ή πρώιμων κλασσικών χρόνων.
Στη θ. Μπαλέ ίχνη απομονωμένου ΥΜ ΙΙΙ ή λίγο πρωιμότερου κτιρίου στη ράχη του λόφου. Σε απόσταση 25 μ. Β.Α. ρωμαϊκός τάφος.
Στη θέση Καμίνι ΥΜ ΙΙΙ (;) θολωτοί τάφοι. Σε απόσταση 40-50 μ. αραιά διασκορπισμένα όστρακα ελληνορωμαϊκών χρόνων.
Στη θέση Κουλές ίχνη ΜΜ ΙΙΙ- ΥΜΙ οικισμού, που φαίνεται να αποτελούσε τη βασική εγκατάσταση της περιοχής.
Στη θέση Άμπελος, στην κορυφή υψώματος, που περικλειόταν από αμυντικό τείχος, ίχνη οικισμού ελληνορωμαϊκών χρόνων.
Στη θέση Λάκκος τ’ Αλωνιού ΜΜ- ΥΜΙΙΙ εγκατάσταση.
Στη θέση Πρινάρια, θέση Κοπράνα, θέση Αχνότρυπα ΥΜ ΙΙΙ όστρακα.
Στη θέση Πελεγρινές, σπήλαιο Γεροντόσπηλιος, όστρακα μέσα σε πιθανόν λατρευτικό σπήλαιο .
Στην περιοχή της Κοξαρές υπάρχει, επίσης, ενετικό φρούριο και τούρκικος πύργος.
• Λοιποί Οικισμοί του χωριού
Οικισμοί που συναποτελούν σήμερα το Δ. Δ. Κοξαρές είναι αυτοί των Ατσιπάδων (ΝΔ της Κοξαρές), της Κατσογρίδας, του Τσικαλαργιού και της Μπαλέ, στους οποίους και θα αναφερθούμε στη συνέχεια.
