Καθημερινή ζωή
Οι κάτοικοι της Κρήτης Τούρκοι και Χριστιανοί, εισίν υψηλού αναστήματος, ρωμαλαίοι, εύρωστοι, αγαπούσι πολύ την τεξευτικήν. Πάντοτε εσάθησαν περιβόητοι εις αυτήν, την γύμνασιν• διό και ο Παυσανίας (α) βεβαιοί ότι, αύτη η γύμνασις ην ιδιάζουσα κατ΄εξοχήν εις αυτό το γένος• δια τούτο επί των αρχαιοτέρων τοίχων ταύτης της νήσου δεν φαίνονται άλλα τινα σύμβολα ειμή φαρέτραι. Ο Έφορος αναφερόμενος από τον Στράβωνα (β) μας διεφύλαξεν ένα νόμον, δια του οποίου ο Μίνως επρόσταηε να διδάσκωσι τους νέους την τοξευτικήν. Πιθανόν να μετεχειρίζοντο δια βέλη των εκείνο το μικρόν είδος των σκληρών καλάμων, το λεπτόν και ακανθωτόν, το φυόμενον εις τας παραθαλασσίους άμμους της νήσου.
Οι παλαιοί κάτοικοι μετεχειρίζοντο ομοίως την σφενδόνην, (οι νυν εισίν εμπειρότατοι και ευστοχώτατοι πάντων εις το πυροβολείν)• υπερείχον κατά τον χορόν, την θηρευτικήν, το τρέζιμον, την ιππευτικήν. Δια δε τα ήθη των, εκατηγορούντο εις μερικά πράγματα από τους παλαιούς συγγραφείς• την σήμερον όμως εισίν οι τιμώτεροι άνθρωποι. Δεν βλέπει τις εις αυτήν την νήσον, μήτε επαίτας (ζητιάνους), μήτε κλέπτας, μήτε οκνηρούς, μήτε φονείς, μήτε ληστάς. Αι θύραι των οίκων κλείονται μόνον με σύρτας ξυλίνους ελαφροτάτους αντί μοχλών• όταν κλέψη Τούρκός τις (το οποίον ακολουθεί σπανίως), τον πνίγουσιν εις την ειρκτήν δια την τιμήν του γένους, τον βάλλουσιν έπειτα εις σακκίον πλήρες πετρών, και τον ρίπτουσιν εις την θάλασσαν• αν δε τις Χριστιανός κλέψη, καταδικάζεται εις ραβδισμόν, ή αγχόνην εις το πρώτον δένδρον. Πολλοί των Τούρκων της νήσου εισίν εξομώται αρνησίχριστοι, ή υιοί αρνησιχρίστων». Οι αρνησίχριστοι ούτοι εισίν ως επί το πλείστον ολιγώτερον τίμιοι από τους αληθείς Τούρκους.
Οι χωρικοί Έλληνες φορούν διά κάλυμμα της κεφαλής μόνον εν φέσι κόκκινον• εις την εξοχήν δια να αποφεύγουν την καύσιν του Ηλίου, δεν έχουν άλλην βοήθειαν ειμή μία σκέπην λευκήν, ή μανδύλιον, το οποίον φορούσιν επάνω του φεσίου των, και του οποίου την μίαν άκραν ανασηκώνουν με την ράβδον των δια να σχηματίζωσιν εν είδος σκιαδίου. Οι Τούρκοι μεταχειρίζονται την αυτήν ωφέλειαν. Οι Χριστιανοί εισίν ενδεδυμένοι ελαφρά, φορούσι μόνον βρακιά κυανά από βαμβακόπανον πλατύτατα και μακρά έως εις τους πόδας, πλην το βάθος τούτων των βρακίων καταβαίνει κάτω πολύ περισσότερον από όσον πρέπει, και τους αποκατασταίνει αξιογελάστους (τούτο ακολουθεί μόνον εις τας πόλεις). Δεν φαίνεται εις αυτήν την νήσον κανείς όστις να μην είναι καλώς υποδεδυμένος. Εις μέν τας πόλεις μεταχειρίζονται οι Τούρκοι εμβάδας (παπούτζια) από βύρσαν (σαχτιάνι) κοκκίνην καθαρωτάτην και ελαφροτάτην, οι δε χριστιανοί από μαύρην βύρσαν, εις δε την εξοχήν φορούσιν υποδήματα της αυτής ποιότητος διαρκούντα ολοκλήρους χρόνους, ώστε εισί τόσον καλώς υποδεδυμένοι όσον ήσαν εις τον καιρόν του Ιπποκράτους οι παλαιοί Κρήτες. Ούτος ο περίφημος ιατρός ομιλεί περί τούτου ως περί ενός υποδήματος επιτηδειοτάτου Γαληνός δε ο υπομνηματιστής αυτού βεβαιοί ότι τούτο ανέβαινεν έως εις το ήμισυ της κνήμης, ότι ήτον από ωραίον δέρμα (βύρσαν), τρυπημένον εις πολλά μέρη δια να διαπερνώσιν οι ιμάντες (λουρία) οι οποίοι το έσφιγκαν κι δεν το άφηναν να πίπτη.
Η ενδυμασία των γυναικών δεν σαφηνίζει καλώς το ανάστημά των, το οποίον εστί μ΄όλον τούτο, το ωραιότερον από όσα φυσικά προτερήματα έχουσιν. Η ενδυμασία αύτη συνίσταται από εν φουστάνι κοκκίνου ρούχου (τζόχας) κλίνοντος προς το λινόφαιον, πολύπτυχον (με πολλά διπλώματα) εξηρτημένον επί των ώμων δια πλατέων τενιών (κορδελών) ή τζιμουσών, και το οποίον αφίνει τα στήθη των ολόγυμνα (αύτη η φούστα καλείται εκεί καρπέτα). Αι γυναίκες του Αρχιπελάγους φορούσι βρακία, αι δε Κρήσσαι φορούσι μόνον το υποκάμησον υποκάτω του φουστανίου των, καλύπτουσι δε τας κεφαλάς των με εν λευκόν κάλυμμα (σκέπην, ή μπόλιαν καλούμενον εκεί) το οποίον κρέμαται με χάριν και ωραιότητα ικανήν επί των ώμων αυτών. Σπανίως φαίνονται Οθωμανίδες, (Τούρκισσαι), εις τας πλατείας, καλύπτουσι δε το πρόσωπον αυτών και περιτυλίττουσιν όλον το σώμά των εις ένα υποχιτώνα και φερεδζέν ρούχινον.
Αι Εβραίαι φαίνονται αρκετά ορεκτικαί. Αι Μαύραι (Αράπισσαι) εισίν αι δυσειδέστεραι γυναίκες της νήσου.
Οι κάτοικοι της Κρήτης ζώσι κάλλιστα και αβροδιαίτως τρέφοντες επί της νήσου πολλά πτηνά, περιστέρια, βόας, πρόβατα, χοίρους κ.λ. Πλήθος πολύ τρυγώνων, περδίκων ερυθρών, ξυλοκότων, σκαλορνίθων, συκαλίδων, ή συκοφάδων, λαγωών, όχι όμως και κουνελίων, ευρίσκεται εκεί. Το των κρεωπωλείων κρέας είναι εκεί αξιόλογον, εκτός εν καιρώ του χειμώνος • επειδή δι΄έλλειψιν της βοσκής εισίν υπόχρεοι εις αυτήν την ώραν του χρόνου να βόσκουν τα ποίμνιά των εις τα παραθαλάσσια μεταξύ των σχοίνων, ή βρούλων, ή σπάρτων, όπου καταντούν τόσον άπαχα, ώστε το κρέας των φαίνται ως στυπείον. Οι χριστιανοί αδιαφορούσι διόλου περί τούτου, διότι έχουσι δια προσφάγιον τας ρίζας και τούτο έδοσεν αιτίαν εις το εξής ρητόν.». Οι χριστιανοί παχαίνουν όπου οι όνοι λιμοκτονούν. Τούτο δ΄ εστίν αληθέστατον κατά γράμμα, διότι οι όνοι δεν τρώγουσιν ειμή τα φύλλα των φυτών, οι δε χριστιανοί ανασπώσιν έως και τας ρίζας (τους ασκολίμπρους).
Μ΄όλον ότι αύτη η νήσος εστίν ολίγον καλλιεργημένη (επειδή εστί πετρώδης και επειδή το πλείστον μέρος της ευκάρπου γης εστί πλήρες ελαιώνων) δίδει μ΄όλον τούτο περισσότερον καρπόν από όσον οι κάτοικοι καταναλίσκουσιν• φέρει δε και πολύν οίνον, προμηθύει εις τους ξένους έλαιον, μαλλίον, μετάξιον, μέλι, κηρόν, τυρία και λάδανον. Σπείρουσιν εκεί ολίγον βαμβάκων και σησάμιον ο σίτος γίνεται εκεί αξιόλογος, επί πάσι δε προς το μέρος του Χάνδακος και εις τας πεδιάδας της Μεσαράς δεν ηξεύρουσιν όμως καλώς να κατασκευάζωσι τον άρτον, ειμή μίαν ζύμην μαλακήν, πλακωτήν, και τόσον ωμήν (άψητον), ώστε προσκολλάται εις τους οδόντας. Οι Γάλλοι κατασκευάζουσιν εκεί καλόν άρτον καλοψημένον και καλοανεβασμένον, τον οποίον οι Τούρκοι αγαπώσι κατά πολλά. Αν ήναι κανέν καλόν υποστατικόν, καμμία καρποφόρος πεδιάς, ωραίοι ελαιώνες, αμπελώνες καλλιεργημένοι, εκεί πλησίον ευρίσκεται μοναστήριον• αν όμως δεν είναι μοναστήριον, ο παπάς δεν κατοικεί μακράν απ΄εκεί. Οι καλόγηροι ούτοι Έλληνες εισί κάλλιστοι άνθρωποι, και δεν καταγίνονται ειμή εις το να καλλιεργώσι την γην.
Ο οίνος της Κρήτης είναι κάλλιστος, ερυθρούς, λευκός και υποκόκκινος, Δεν είναι παράδοξον το να βλέπη τις παλαιά νομίσματα, εκτυπωμένα εις όνομα των παλαιών κατοίκων ταύτης της νήσου, επί των οποίων παρασταίνονται στέφανα από κισσόν περιπεπλεγμένον με βότρυας σταφυλής. Μ΄όλον ότι οι οίνοι ούτοι εισί πνευματωδέσταττοι. Ο Γαληνός τους εύρισκε τόσον συγκερασμένους ώστε επέτρεπε την χρήσιν αυτών εις τους θερμαινομένους.
Οι Τούρκοι δεν ημπορούν να κρατηθώσιν από τα πίνουν αυτούς τους αξιολόγους οίνους, τουλάχιστον εν καιρώ της νυκτός, και όταν τους πίνουν, υπάγουν εις τα υπόγεια και κρασοπωλεία. Οι Χριστιανοί πίνουν ημέραν και νύκτα οίνον άκρατον και με μικρά ποτήρια, ευτυχέστατοι δε νταφιάζοντες ενίοτε εις αυτό το ποτόν, την μνήμην της αθλιότητος και δυστυχίας των. Όταν συγκεντρώσιν αυτούς τους οίνους με ύδωρ, φαίνεται το ποτήριον πλήρες συνέφων, διαπερασμένων από κλωστάς κυματιζούσας και ως σγουρωμένων, σχηματιζομένων από την μεγάλην ποσότητα αιθερίου ελαίου, υπερέχοντος μέσα εις τούτο το υγρόν. Ευκόλως ήθελε κατασκευάζη τις αξιόλογα οινοπνεύματα από αυτούς το εν αυτή τη νήσω και απάση τη Ανατολή πινόμενον, μ΄όλον τούτο οινόπνευμα είναι αχρειότατον, επειδή είναι κακοκατασκευασμένον.
Το μαλλί της Κρήτης και της Ελλάδος δεν χρησιμεύει, ειμή δι΄εργασίας χονδράς και δια στρώματα. Το μετάξι ταύτης της νήσου ήθελεν είναι ωραιότατον, αν ήξευραν να το εργάζωνται. Το μέλι της είναι αξιόλογον, και ευωδιάζει θύμου από τον οποίον όλη η ακαλλιέργητος γη είναι σκεπασμένη είναι δε χρυσόχρουν και ρευστότερον από το Ναρβοννικόν. Ο κηρός και ο λάδανος ταύτης της νήσου δεν είναι ευκαταφρόνητα. Φημίζονται θαυμασίως τα τυρία των Λευκών Ορέων των Σφακίων• Αθήναιος ο Δειπνοσοφιστής βεβαιοί ότι κατεσκεύαζον εις την Κρήτην τυρία λεπτά και πλατέα δι΄ολοκαυτώματα των θυσιών • φαίνεται λοιπόν ότι ήσαν θαυμάσια, επειδή εις ταύτας τας τελετάς, εσπρόσφερον μόνον καλά πράγματα. Μ΄όλον ότι η Κρήτη είναι τόπος πλούσιος, μ΄όλον τούτο αι καλλιώτεραι γαίαι της νήσου δεν καλώς καλλιεργημέναι, και μάλιστα τα δύω τρίτα τούτου του βασιλείου εισί μόνον βουνά ξηρά, γυμνά, δυσειδή, κρημνώδη, κομμένα κατά κάθετον, και επιτηδειότερα μάλλον δια αίγας, ή δι΄ανθρώπους.
Ο Κύδων εβασίλευσεν ύστερον από πολλούς χρόνους• αλλά τα ονόματα των Ηγεμόνων, των μεταξύ Διός και Κύδωνος βασιλευσάντων, και περί ων ο Διόδωρος βεβαιοί ότι ήσαν εις μέγαν αριθμόν, δεν έφθασαν έως εις τους χρόνους μας. Ο Αθήναιος αναφέρει ότι ο Κύδων είχε μίαν θυγατέρα ονομαζομένην Ευλιμένην, περιβόητον διά το κάλλος της, και ζητουμένην από όλα τα σημαντικά υποκείμενα της νήσου. Ο πατήρ αυτής όμως εβιάσθη να την θυσιάση εις τους νεοτέρους (ψυχάς των νεκρών) των Ηρώων της Κρήτης, δια προσταγής του Μαντείου. Ο Παυσανίας και ο Στέφανος αναφέρουσι περί ενός άλλου Βασιλέως του αυτού ονόματος, όστις ην υιός του Ερμού και της Ακακαλλίδος, και όστις εβασίλευσεν ύστερον από πολλούς χρόνους.
Ο Κύδων άφησε διάδοχόν του τον Άπτερον ή Άπτερα, μετά του οποίου η Ευλιμένη ην μεμνηστευμένη εις γάμον. Ο Ευσέβιος λέγει ότι ανέβη εις τον θρόνον τω ογδόω έτει του Μωϋσέως, και εξήκοντα χρόνους αφ΄ου άρχισεν ο Κύδων να βασιλεύη. Ο Λάπης, τον οποίον ο Ευσέβιος ονομάζει Λαπίδα, έφθασεν εις τον θρόνον, κατά τον ίδιον συγγραφέα, προς τον έννατον χρόνον Ιησού του Ναυή. Άφησε δε διάδοχόν του, κατά τον Διόδωρος Σικελιώτην, τον Τεύταμον, υιόν του Δώρου, όστις, αφού έφθασεν εις την Κρήτην με μίαν αποικίαν Αιολέων και Πελασγών, εστερεώθη εκεί, και εκλέχθη βασιλεύς δια την υπόληψιν της αξιότητος και των προτερημάτων του.
Ο Αστέριος, υιός του Λάπη ανέβη εις τον θρόνον, μετά τον θάνατον του πατρός του. Έγημε την Ευρώπην, θυγατέρα του Αγείνορος, την οποίαν ο Ζευς είχε φέρει από την Σαρέπταν, πόλιν της Φοινίκης, εις την Κρήτην. Ο δ΄Αστέριος μην αποκτήσας διόλου τέκνα εξ αυτής, υιοθέτησε τους τρεις υιούς του Διός, τον Μίνωα, τον Ραδάμανθυν και Σαρπηδόνα. Ο Μίνως διεδέχθη τον θρόνον του, και έσχεν εκ της γυναικός του Ιτώνης, θυγατρός του Λυκτίου, ένα υιόν καλούμενον Λυκάστην, όστις ανέβη εις τον θρόνον μετά τον θάνατον του πατρός του.
Ο Λυκάστης ωκοδόμησε την πόλιν Λύκαστον, και αποθνήσκων άφησε τον θρόνον εις τον Μίνωα, δεύτερον του ονόματος, τον οποίον έσχεν εκ της Ίδης, θυγατρίς του Κορύβαντος. Ο Μίνως έχων συνάφειαν εις την μοναρχικήν εξουσίαν, ώπλισε μίαν θαλάσσιον δύναμιν και απεκατέστη κύριος των Κυκλάδων νήσων, τας οποίας έδωσεν εις του αδελφούς του, αφ΄ου απέβαλε τους Κάρας, οίτινες είχον στερεωθή εις το περισσότερον μέρος των νήσων τούτων. Ούτος ήτον ο Μίνως, όστις, κατά τον Διόδωρον και Θουκυδίδην, εκήρυξε τον πόλεμον κατά των Αθηναίων, διότι εφόνευσαν τον υιόν του Ανδρόγεων.
Μανώλης Σκαρσούλης
