Του Ζαχαρία Τσουπάκη
Γράφω αυτά που είδα και άκουσα όταν παρέλαβαν τον Κράιπε οι Νιθαυριανοί. Όλα τα γραφόμενα τα άκουσα από τον γαμπρό μου, Ηλία Βοσκάκη, που ήταν ο σύνδεσμος Άγγλων και Ανταρτών στην περιοχή Νίθαυρη.
Τον Απρίλιο του 1944 γίνεται η απαγωγή του στρατηγού Φον Κράιπε και φέρεται σε πέρας με επιτυχία, χάρις κυρίως στους Κρήτες Αντάρτες. Στο λημέρι που ζούσαν Άγγλοι και Αντάρτες μαθαίνουν ότι ο Κράιπε πηγαίνει συχνά στις Αρχάνες Ηρακλείου. Είχαν βάλει κάποια κοπέλα να τον παρακολουθεί, πότε πηγαίνει και πότε φεύγει.
Κάποια μέρα που κουβεντιάζαν στο λημέρι, κάμαν και τη συζήτηση για τον στρατηγό. Κάποιος Κρητικός Αντάρτης λέει στους Άγγλους, «Τί λέτε, αν μπορέσουμε να τον κλέψουμε; Ας το αποφασίσουμε να μάθουμε πότε πηγαίνει και πότε φεύγει». Πήραν ακριβώς λεπτομέρειες και ντύνονται γερμανικά με τα πέταλα στο μπέτι ως ασφάλεια Κομαντατούρ, σε κάποιο μέρος που τους βόλεβε. Όταν το αμάξι του Κράϊπε παρουσιάζεται, του κάνουν σήμα και σταματά. Πλησιάζει ο Άγγλος από την μεριά του και του είπε: «Στρατηγέ είσαι αιχμάλωτος από Άγγλους και Αντάρτες Κρητικούς». Αμέσως τον βάζουν στο πίσω κάθισμα. Στο αμάξι μπήκαν οι δύο Άγγλοι και ο Τυρογιώργης. Οι άλλοι δύο αντάρτες πήραν τον οδηγό και το στανάκι που είχε και πήγαν προς Ψηλορείτη. Προχωρούν πρωί στο Ηράκλειο, περνούν από σκοπούς, χαιρετούν τους Άγγλους, νομίζουν ότι είναι ο Κράιπε, φεύγουν από Ηράκλειο και περνούν στο Νομό Ρεθύμνης. Φτάνοντας στο Γενί Γκαβέ αφήνουν το αμάξι και φεύγουν για τον Ψηλορείτη. Εκεί τους περίμεναν οι αντάρτες που τους οδήγησαν προς τα Ανώγεια και προς την Νίδα.
Οι Γερμανοί είχαν υποψίες ότι οι Ανωγειανοί κρύβαν τον Κράιπε στην περιοχή τους. Πράγματι, όσα άτομα βρήκαν πάνω από τα Ανώγεια τους εκτελούσαν. Σκότωσαν πολλά παλικάρια και κατεδάφισαν και τα Ανώγεια. Κάμαν περίπου 20 μέρες και κρυβόταν στις σπηλιές της Νίδας. Κύκλωσαν όλα τα χωριά της Νοτικής πλευράς του Ψηλορείτη.
Στο χωριό μας Νίθαυρη ήρθαν 40 Γερμανοί και κάθισαν περίπου ένα μήνα. Το χωριό μας ήταν ζωσμένο από δύο ζώνες. Οι Κουρουτες, ο Άγιος Ιωάννης, το Αποδούλου, ο Πλάτανος, η Λοχριά. Δεν μπορούσε να κινηθεί κανείς, παρά μόνο τη νύκτα. Όπου κοιτούσες, Γερμανούς θωρούσες. Κάποια μέρα υπήρξε η διαταγή από τους Άγγλους της Νίδας με τους Άγγλους που ήσαν του Περιστερέ. Εκεί είχαν και τον ασύρματο, που είχαν φέρει αρχές του 1941. Απάνω από τον Περιστερέ, περίπου 300 μέτρα, ήταν το μιτάτο του Λαντζουραλέξη. Εκεί ήταν η συνάντηση ανταρτών και Άγγλων. Εκεί πηγαίνανε τρόφιμα δήθεν για τους βοσκούς και ήταν για τους αντάρτες. Στου Λαντζουραλέξη το μιτάτο εγινόταν όλες οι αποστολές προς τη Νίδα και τα Ανώγεια. Κάποια μέρα πήραν σήμα με αγγελιοφόρο να πάνε δύο άτομα να παραλάβουν μια αποστολή, ήσαν μαζεμένοι εκεί στο μιτάτο ορισμένοι αντάρτες και δύο Άγγλοι. Λένε: «Ποιος ξέρει να πάει στα πετροδουλάκια προς ΝΙΔΑ να παραλάβει μία μυστική αποστολή». Απαντάνε οι Χαρίδημος Βασιλάκης και Μιχαήλ Τσουπάκης: «Εμείς ξέρουμε και θα πάμε». Φεύγοντας τους λένε να πάρουν ένα αυτόματο για ώρα ανάγκης.
Έφυγαν και λιοβουτήματα φτάσανε στα πετροδουλάκια της περιοχής της ΝΙΔΑΣ. Εκεί είδαν τον Κράϊπε και φεύγουν αμέσως για την κορφή στα ακόλητα και προορισμό το χαληκερό μιτάτο, την περιοχή «Νιθαυριανό αόρι» στο πάνω αόρι. Εκεί τους περίμεναν οι Νικόλαος Ανδρουλιδάκης, Μιχαήλ Δανδουλάκης και ο Ζωιδαντώνης που είχε πάει το γάιδαρο του για να τον καβαλήσει ο Κράιπε. Είχαν σύνθημα από του Λαντζουραλέξη το Μιτάτο ότι αν δεν είναι Γερμανοί στην περιοχή θα ανάψουν φωτιά, όπως και έγινε. Τους κατέβασαν στον Καλικά, όπου υπήρχαν πολλά αμπέλια. Απέναντι υπάρχει η Νοτική τρύπα, απάνω ακριβώς ήταν το μιτάτο του Καρουζόκωστα. Εκεί στην τρύπα έβαλαν τον Κράιπε, τους δύο Άγγλους και τον Τυρογιώργη. Κάμαν εκεί δύο μερόνυκτα, αλλά είχε πολύ κίνηση στα αμπέλια από τους χωριανούς και τους μετακίνησαν στη βορεινή τρύπα, όπου κάθισαν περίπου 15 ημέρες. Εκεί τροφοδοτούνταν μόνο από Νιθαυριανούς. Στο σπίτι του πατέρα μου, Εμμανουήλ Τσουπάκη από το 1941 έως το 1944 ήταν το λημέρι για τους Άγγλους αντάρτες. Εδώ μαζεύαμε από έμπιστους χωριανούς τρόφιμα και τα πηγαίναμε πότε στο μοναχό πρινάρι και πότε στον Καλικά στο μιτάτο του Καρούζο. Πολλές μέρες πήγαινα εγώ και ο Ανδρέας Μπικάκης, παίρναμε τα ρούχα των Άγγλων και ανταρτών, τα έπλενε η μαμά μου, η Χαρίκλεια και μετά τα πηγαίναμε πίσω.
Αυτές τις μέρες που ήμασταν κυκλωμένοι, γινόταν ο γάμος του Μιχαήλ Λαντζουράκη που πήρε τη Μαρία Δανδουλάκη. Ο Ηλίας θεώρησε καλώς και πήρε τον αξιωματικό τον Γερμανό να πάνε μαζί στην εκκλησία να δει πως γινόταν οι γάμοι στην Κρήτη. Τον πήρε μετά και στο γλέντι και στα σπίτια που κάνανε τις παρέες των γαμπρονυφάδων. Όμως έπρεπε να ειδοποιήσει και τους Άγγλους ότι η δύναμη των Γερμανών είναι ακόμη κίνδυνος. Μου φωνάζει ο Ηλίας να πάω να φωνάζω τον Αδαμογιώργη να έλθει στο σπίτι μας. Έγραψε ένα γράμμα και το δίνει στο Γιώργη να το πάει στη βορεινή Τρύπα να το δώσει στους Άγγλους, αλλά του είπε: «Γιώργη είναι πολύ επικίνδυνο το γράμμα» και του απαντά ο Γιώργης: «Ηλία μη φοβάσαι, αν δώ ζόρε θα το καταπιώ». Έφυγε ο Γιώργης, σε καμιά ώρα ήλθε στο σπίτι και μου είπε: «Άμε να φωνάξεις τον Ηλία να έλθει αμέσως γιατί είναι ζόρε». Ήρθε ο Ηλίας και του είπε ο Άγγλος: «Εμείς βαδίζουμε στην πορεία μας και ξάτου».
Με έστειλε και φώναξα 6 άτομα. Συγκεκριμένα τους Πανάγο Δανδουλάκη, Νικόλαο Πουλακάκη, Νικόλαο Ανδρουλιδάκη, Γεώργιο Αλεβυζάκη, Στυλιανό Βοσκάκη και Τηλέμαχο Βοσκάκη. Τους έβαλε από δύο και έκαμε τρείς έδρες: μία του Θωμά τα Λιβάδια, μία στα Σταυριά και μία στο Καλεργιανό Χάρακα.
Ο Ηλίας Βοσκάκης, Γεώργιος Βοσκάκης, ο Χαρίδημος Βασιλάκης και ο Γεώργιος Αλεβυζάκης πήγαν στον πόρο του Σταυρού αναμεσίς Νίθαυρη – Κουρούτες, τοποθεσία Κεφάλα. Την ώρα που πήγα στο Σταυρό, κατέβαιναν και το κλιμάκιο της βορεινής τρύπας. Την ώρα που συναντήθηκαν στο Νοτικό του Σταυρού ανέβαιναν οι Γερμανοί και απέναντι στο αμπέλι του Μπέη ήταν η άκρη των Γερμανών. Σε απόσταση περίπου 80 μέτρα από το δρόμο ήσαν οι αντάρτες. Ο Κράϊπε ακούει τις αρβύλες και τις κουβέντες και αρχινά να φωνάζει στο γάιδαρο, αλλά οι Άγγλοι του θέτουν τα πιστόλια στο μίληγκα και του είπαν: «Αν θέλεις να πας στο σπίτι σου μη μιλήσεις γιατί θα πεθάνεις». Προχώρησαν περίπου 200 μέτρα και σταματούν και λέει στους αντάρτες: «Αν πέσουμε σε ενέδρα των γερμανών εμείς θα τον σκοτώσουμε. Εσείς να τον κρύψετε με κλαδιά να μην τον βρουν και να φύγετε».
Ευτυχώς, η διαδρομή ήταν καλή, μέχρι που τον κατέβασαν στην Αγ Παρασκευή, πήγαν και φώναζαν το γέρο Παπουτσογιάννη και τους πήγε πιο κάτω από το χωριό περίπου 500 μέτρα στο ποτάμι, όπου υπήρχε ένας μεγάλος βάτος. Κόψανε το βάτο, κάμαν μία τρύπα και μπήκαν μέσα. Εκεί κάμανε πέντε ή έξι μέρες. Μετά υπήρχε η διαταγή να τον μεταφέρουν στο Άνω Μέρος. Σημειωτέον βέβαια, κάθε δύο ημέρες μαζεύαμε τρόφιμα και τα έπαιρνε ο Ηλίας και τα έτρεχε στον Παπουτσογιάννη και κάθε πρωί φόρτωνε τα γαϊδουράκια του δήθεν άχερα και πήγαινε σιγά-σιγά κοντά στο βάτο και έδινε την βούργια. Μέχρι εκεί ήταν Νιθαυριανοί αντάρτες, μέχρι που τον παρέδωκαν στους Ανωμεριανούς αντάρτες. Λυπάμαι πολύ που μέχρι τώρα δεν άκουσα μετά τα Ανώγεια, που παραλάβανε οι Νιθαυριανοί τον Κράϊπε. Να ακουστεί το όνομα της Νίθαυρης που τόσες μέρες τον κρύβαμε και δεν μας πήρανε χαμπάρι ούτε Γερμανοί, ούτε προδότες. Διάβασα από βιβλίο που είχαν γράψει Ανωγειανοί συντάκτες. Πράγματι είχαν πολλά θύματα, εμείς όμως τον κρατήσαμε περίπου 15 ημέρες χωρίς νεκρούς, μέχρι που τον πήγαν στο Άνω Μέρος. Δυστυχώς από Άνω Μέρος μέχρι Γερακάρη ήταν ο καταραμένος προδότης που πήγε στο Ρέθυμνο και είπε ό, τι είδε εκείνο το βράδυ, ότι ο Κράϊπε πέρασε εκείνο το βράδυ, Άνω Μέρος, Καρδάκι, Βρύσες, Γερακάρι, Κύκλωσαν όλα τα χωριά. Κάψαν όλα τα χωριά του Κέντρους: Άνω μέρος 38, Βρύσες 30, Καρδάκι 19, Γερακάρι 43, Κρύα Βρύση 35, Σύνολο 165 νεκροί. Όλα αυτά που γράφω, είδα και άκουσα από τον Ηλία Βοσκάκη που είχε παντρευτεί την αδελφή μου Ελπινίκη, από τον Γεώργιο Βοσκάκη, από τον Τυρογιώργη, από τον Αριστ. Παραδεισανό, από τον Μιχάλη Παττακό, από τον Νίκο Σουρή και από δυο Άγγλους, που δεν θυμάμαι τα ονόματα τους. Μόνο αυτούς έβλεπα τακτικά που έρχονταν και έβλεπαν τον Νίκο Μόντη, που ήταν υπεύθυνος στην Αγγλική υπηρεσία στην επαρχία Αμαρίου. Στο σπίτι μου κάθισε περίπου 18 μήνες. Τώρα ακούω πολλά πράγματα που εγώ ούτε είδα στο ζόρε των Γερμανών. Εγώ έζησα την κατοχή από το 1941 μέχρι το 1944 που έφυγαν οι Γερμανοί. Η Νίθαυρη είναι στην νοτική πλευρά του Ψηλορείτη. Ήταν το καταφύγιο για τους Άγγλους και τους Αντάρτες της Μεσσαράς. Όλοι εδώ έρχονταν.
Εγώ μπήκα στην οργάνωση από 15 χρονών. Όλα αυτά που γράφω δεν φεύγουν από το μυαλό μου. Είναι πολλά ακόμα που δεν τα βάζουν τα χαρτιά. Λυπάμαι πολύ που εμείς τρώγαμε ψωμί με το λαθούρι και κριθάρι, ενώ στους Άγγλους ηγόραζαν στάρι και τους κάναμε ψωμί. Τους αγαπούσαμε πολύ διότι τους είδαμε ελευθερωτές από την κατοχή. Το κράτος έδωσε ένα βοήθημα γι' αυτούς, που είχαν προσφέρει ψωμί και υπηρεσίες. Δυστυχώς, βλέπω στο χωριό μου αυτοί που δεν πρόσφεραν ούτε νερό, πήραν την σύνταξη της Αντίστασης. Εγώ δεν πήρα διότι δόθηκε μέχρι το 1991. Πήραν όσοι πρόλαβαν. Εγώ έκλεισα τα 65 χρόνια το 1993 και δεν δικαιούμουν αντιστασιακή σύνταξη. Δεν έχουν αξία τα λεφτά, είναι όμως το παράπονο για αυτήν την αδικία. Γιατί ανθρώπους που πρόσφεραν, όπως εγώ και το σπίτι του πατέρα μου Εμμανουήλ Ζαχ. Τσουπάκη, μας πέταξαν στα σκουπίδια.
Έχω παραλείψει πολλά που δεν μπορώ να γράψω κ.λ.π., αλλά γράφω μια αληθή περίπτωση εν συνεχεία της απαγωγής του Κράιπε. Όταν τον έφεραν στην περιοχή της Νίθαυρης στου Καλικά την Τρύπα (Βορινή τρύπα) οι Άγγλοι, ως έμπιστος πάλι ο Ηλίας Βοσκάκης του έδωσαν την τσάντα και το καπέλο του Κράιπε να τα κρύψει και όταν θα τον απομάκρυναν από την περιοχή να τα παραδώσει.
Μια μέρα κατά το μεσημέρι ήρθε ο Ηλίας στο σπίτι μας και κατεβαίνει κάτω στον αχεργιώνα μας, παίρνει ένα τσουβαλάκι και βγαίνει απάνω. Καθόμαστε η μαμά μου, ο μπαμπάς μου και η αδελφή μου Ελπινίκη. Βγάζει το καπέλο από το σακούλι και το βάνει στο κεφάλι του. Μόλις τον είδε η μάνα μου του λέει: «-Παναγία μου Ηλία!» Ακολουθεί διάλογος μαζί της:
-Ήτανε αυτό του Κράιπε το καπέλο που τάχα είχα κρύψει κάτω στον αχεργιώνα μαζί με την τσάντα του, αλλά δεν το κάτεχε κανείς.
-Καλύτερα και δεν μας το 'πες γιατί δε θα κάναμε καλό μέρα-νύχτα.
-Μα γι' αυτό δεν σας είπα τίποτα, αλλά το βράδυ θα τον φύγουμε από την περιοχή μας
και θα τον ξεφορτωθούμε!».
Από την περιοχή της Νίδας στο Λιμέρι Πετοδουλάκια, όπως γράφω στα ανωτέρω, παρέλαβαν το κλιμάκιο από του Ανωγιαννούς. Είχε πάει ο Χαρίδημος Βασιλάκης και ο Μιχαήλ Τσουπάκης ή Χατζομιχάλης, που έχω και τις φωτογραφίες τους.
Ό,τι άκουσα και ό, τι είδα είναι από αυτούς που τον είχαν κοντά τους.
Όταν τους έφεραν στον Καλυκά του παρέλαβε ο Ηλίας Βοσκάκης και τους έβαλε στη Νοτική τρύπα, απόσταση 100 μέτρα από τα αμπέλια. Εκεί τους έβαλε δυο Άγγλους, το Κράιπε και το Τυρογιώργη από το Φουρφουρά. Εκεί έκαμαν δυο μερόνυχτα, αλλά για πιο ασφάλεια τους πήγε στη Βορινή τρύπα. Κάθισαν εκεί περίπου 15 μέρες. Η τροφοδοσία ήταν πάντα από τη Νίθαυρη. Πηγαίναμε τρόφιμα δήθεν για τους βοσκούς αλλά πιο πολύ για τη Βορινή τρύπα. Εγώ πήγα 4 φορές στο «Μοναχό πρινάρι», γεμάτα μια βούργια τρόφιμα. Ερχόταν ο ξάδελφος μου ο Γιάννης του θείου μου του παπά-Θανάση και έπαιρνε τη βούργια και κρατούσε και τα ρούχα των Άγγλων και τα έπλενε η μάνα μου Χαρίκλεια. Απόσταση από το «Μοναχό πρινάρι» η Βορινή τρύπα είναι 300 μέτρα. Άκουσα από τον Ηλία ότι από τις Κουρούτες μια μέρα πήγαν τρόφιμα ο Πλατύρραχος Γιώργης και ο αδερφός του. Τότε ήμουν 17 χρονών.
Έμπιστοι από τη Νίθαυρη ήταν οι Ηλίας Βοσκάκης, Γεώργιος Βοσκάκης και από την Αγία Παρασκευή ο Μιχάλης Παττακός και ο γέρο-Παπουτσογιάννης. Αυτοί μόνο γνώριζαν τη «φωλιά» που τους τροφοδοτούσαν. Ήταν και από το Αποδούλου άλλα δύο άτομα, ο Ηλίας και ο Ψαρουδάκης.
Το τραγούδι…
Αυτό το έγραψε τραγούδι ο Δάσκαλος Μπικάκης Μανούσος, τις μέρες που τους είχαμε φιλοξενήσει στην περιοχή της Νίθαυρης, μετά την κατοχή το τραγουδούσε η Ανέτα Μπικάκη σε όλα τα γλέντια που κάναμε, γάμους βαπτίσεις κλπ, του Καρουζόκωστα η κόρη:
«Στις 26 του Απριλίου μια δροσερή βραδούλα,
τον Κράιπε εκλέψανε σαν νάτανε νυφούλα,
μέσα στ’ αμάξι του ήτανε μ’ ένα του ιπποκόμο,
Άγγλοι και αντάρτες τον βουτούν στων Αρχανών το δρόμο,
ο ένας είναι φιλεντέμ με τον Ζωϊδαντώνη
ο Τυρογιώργης πήδησε κοντά τους και σιμώνει.
Κι ένα αμάξι έρχεται κι αμέσως ξεσβουριάρουν
τα ταχυβόλα πρότειναν πάνω τους να μοντάρουν.
Γερμανικά φωνάζανε τ’ αμάξι σταματάνε
και μ’ ένα δυο πηδήματα τον Κράιπε αρπάνε.
Τον Κράιπε εφήμωσαν και το σοφέρ κτυπάνε,
μέσα στο αμάξι μπαίνουνε και Άγγλοι το οδηγάνε,
ολοταχώς σαν αστραπή και σαν πουλιά πετούνε,
μέσα από το Ηράκλειο οι ήρωες περνούνε.
Σκοποί και τα περίπολα στέκουν και χαιρετούνε,
οι Άγγλοι μέσα από την καρδιά χαίρονται και γελούνε.
Φτάνοντας στο Γενί Καβέ στα όρη ανεβαίνουν
και στα λημέρια ανταρτών εκεί τους επηγαίνουν.
Πετρακογιώργης υποδοχή διατάζει να του κάνουν,
οι αντάρτες όλοι ολοταχώς τα δυνατά τους βάνουν.
Ο Κράϊπερ εθαύμασε την τόση πειθαρχία,
οι αντάρτες των εδήλωσε έχουν μεγάλη αξία.
Από ’κει δα εφύγανε πήγαν σε ένα μιτάτο
της Νίθαυρης στο Καλικά, πάλι ο Καρουζόκωστας καλά τα καταφέρνει φλουμάρια και γαλακτερά πολλά τωνε προσφέρουν, εφάγανε και ήπιανε και γάλα και μυζήθρα και ότι άλλο η όρεξη των ανταρτών εζήτα».
