Ένα τηλεφώνημα. Μια φιλική φωνή προσκαλεί. Στo Χρωμοναστήρι ο Γρηγόρης Τσόγκας στήνει ρακοκάζανο. Χώμα, φωτιά, στράφυλλα, ρακί, αστεία, ώρες χαράς, γέλιου, ξεγνοιασιάς, πειράγματα, μαντινάδες, πατάτες οφτές, άφθονοι μεζέδες για όλο τον κόσμο, προπαντός για τον περαστικό. Αυτό το ρακοκάζανο είναι η Κρήτη που αντιστέκεται, αγαπάμε και προστατεύουμε.
Η τέχνη της απόσταξης ξεκινάει από πολύ παλιά. Πρώτος ο Διοσκουρίδης τον 1ο αι. μετά Χριστόν αναφέρει τον όρο «άμβυξ» για να περιγράψει μια συσκευή απόσταξης φαρμάκων από βότανα, οι σκηνές ωστόσο εικονίζονται από την εποχή της Ελληνικής αρχαιότητας και προϊστορίας ακόμα, στον Ησίοδο.
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος το 1920 δίνει τις πρώτες άδειες στους Κρητικούς κι' έτσι ξεκινάει η ιστορία του «θεσμοθετημένου» ρακοκάζανου που κρατάει μέχρι τις μέρες μας.
Οι άντρες άναψαν φωτιές και στερέωσαν κομμάτια κρέατος σε βέργες, ώστε να σιγοψηθούν για 4-5 ώρες, σύμφωνα με τον πλέον αυθεντικό τρόπο ψησίματος του αρνιού (αντικριστό). Παράλληλα, ψησταριές με κατακόκκινα κάρβουνα είχαν ήδη υποδεχτεί μπριζόλες, σουβλάκια, σεφταλιές, τα οποία εν ριπή οφθαλμού εξαφανίζονταν. Συνέπεσε η καλύτερη εποχή να γίνει η κάλεση. Ο καιρός ήταν ηλιόλουστος χωρίς ζέστη, χωρίς να σε τυφλώνει. Βέβαια η ζέστη από τη φωτιά του ρακοκάζανου, το άρωμα της ρακής και τα αστεία της παρέας δεν σε άφηνε να καταλάβεις ούτε τον ήλιο αλλά ούτε το ιστορικό Ενετικό χωριό, με τις βίλλες και τις βυζαντινές εκκλησίες. Συνειδητοποίησα άμεσα που βρίσκομαι και αισθάνθηκα ρίγη συγκίνησης να με διαπερνούν. Εδώ στον ναό του Αγ. Ευτυχίου βρίσκονταν οι παλαιότερες χριστιανικές τοιχογραφίες της Κρήτης (11ος αιώνας). Η εκκλησία της Παναγίας Κεράς, στο σχήμα του ελεύθερου σταυρού, έξω από το Χρωμοναστήρι, με έναν τρούλο και δύο πρόσθετες αψίδες στον βόρειο και στον νότιο τοίχο, σπάνιο αρχιτεκτονικό φαινόμενο στην Κρήτη.
Ο Γρηγόρης Τσόγκας επί το έργον.
Εντυπωσιασμένος από την οντότητα και τον αρχοντικό χαραχτήρα του, ρώτησα γιατί ονομάζεται έτσι. Οι απαντήσεις ξεχύνονταν σαν ποταμός. Το όνομα προέρχεται από τη συνύπαρξη του χωριού και του μοναστηριού της Παναγιάς Κεράς (κατά τη Β' Βυζαντινή και τη Βενετική περίοδο), δηλαδή Χωριό-Μοναστήρι, γι' αυτό σε βενετικά και οθωμανικά έγγραφα συναντάται γραμμένο "Χωριομοναστήριον" και "Χώρα Μοναστήρι". Κατά άλλη άποψη, ονομάστηκε έτσι γιατί το μοναστήρι είχε πολλές χρωματιστές εικόνες (χρώμα + μοναστήρι) ή λόγω της κίτρινη ώχρας με την οποία ήταν βαμμένη η εκκλησία
Με χαρά και υπερηφάνεια μιλούσαν για το χωριό τους. Χαρά και υπερηφάνεια μετέδωσαν και σε μένα. Πρόσεξα και ορισμένες εκφράσεις πικρίας, λύπης και καημού. Για πάρα πολλούς, εξιστόρησαν, αυτό είναι το δεύτερο χωριό τους, η άλλη γη που τους υποδέχτηκε μετά τον διωγμό από την Μικρά Ασία κατά την διάρκεια της καταστροφής του Μικρασιατικού Ελληνισμού το '22. Από την αντίπερα όχθη του Αιγαίου, παιδιά της ίδιας μητέρας γης. Στα πρόσωπά τους η εικόνα της Ελλάδας. Πρόσωπα δυνατά, αποφασιστικά, καλοσυνάτα, με το καθάριο βλέμμα κατάματα, κατάψυχα και όχι πρόσωπα ανθρώπων που υποκύπτουν. Μιλούσαν για τις χαμένες πατρίδες, ολόκληρες οικογένειες που ξεριζώθηκαν κι' έγιναν το νέο αίμα στις φλέβες του Χρωμοναστηρίου. Οικογένεια Τσόγκα από την Νέα Φώκαια, Χατζηνικήτα από τα Βουρλά, οι οικογένειες Λύκου, Κούζου, Τσουμενή και να με συγχωρήσουν αυτοί που δεν αναφέρω, την ευθύνη να τη ρίξουν σε μένα. Το μυαλό μου εκείνη την στιγμή δεν μπορούσε να χωρέσει το μέγεθος της συρρίκνωσης του Ελληνισμού. Κάποιοι από αυτούς επισκέφτηκαν τη γενέτειρα των παππούδων και μάλιστα είδαν το πατρογονικό σπίτι. Δεν περιέγραψαν τα συναισθήματα τους, ούτε κι' εγώ τους ρώτησα, σεβόμενος και κατανοώντας την οδύνη, την πίκρα, την απογοήτευση και τα τραύματά τους, που προσπαθούσαν να κρύψουν πίσω από τη δύναμη της υπομονής και της ελπίδας. Ναι, αυτοί οι άνθρωποι δεν αποζητούν και δεν νοσταλγούν, χαμένες πατρίδες, χαμένες ελπίδες, χαμένες γενιές, χαμένους συγγενείς. Όμως ο νόστος μένει ζωντανός και ζωογόνος έστω χωρίς να συνδέεται με προσδοκία γυρισμού.
Τα ρακοκάζανα γίνονται ποίηση, όνειρα, νοσταλγίες, ελπίδες, πόθοι και οι άμβυκες σαν και αυτοί να απαγγέλουν στιχάκια. Οι ατμοί της αλκοόλης περιμένουν καρτερικά μέσα στον λουλά, να έρθει η σειρά τους να υγροποιηθούν στον ψύκτη, να γίνουν τσιπουράκι, και να γραδομετρηθούν.
Ο ειδικός δοκιμαστής Τάσος Διβανής.
Η πρωτόρακη που τρέχει μετά από λίγο, μαζεύεται και χρησιμοποιείται σαν οινόπνευμα για εντριβές. Είναι πολύ δυνατή! Η υπόλοιπη, την αφήνουν, μέχρι να γίνει 19 με 20 βαθμούς και σταματούν την καζανιά γιατί μετά η ρακή θα καταλήξει αδύνατη. Την καλή ρακή τη δοκιμάζεις πάνω στη φωτιά, αν την πετάξεις και φουντώσει, σημαίνει ότι έχει αρκετό οινόπνευμα, τότε θεωρείται καλή.
Πρόσφυγες και ρακί, το Χρωμοναστήρι τούτου του Οκτώβρη της ανησυχίας, της πίκρας, του άγχους, της αγωνίας,
διηγήσεις, ιστορία και μαντινάδες, οι άνθρωποι της παρέας, οι εκκλησιές και η φύση, όλα τους, όλοι μας,
το πλέγμα κι' εμείς που τύχαμε μέσα του, με θάρρος, περηφάνια και αυτοπεποίθηση ατενίζουμε στις ανταύγειες της φωτιάς και το χθες και το σήμερα και το μέλλον.
Όλα τους.
Όλοι μας.
Ξυπολυτάς Νικόλαος
Μέλος ΝΟΔΕ Ν.Δ. Ρεθύμνου Γραμματέας Ιατρικού Συλλόγου Ρεθύμνου
