Ζαχαρίας Δ. Αντωνάκης, ιστορικός-φιλόλογος
Αποτυπώματα ενός νικηφόρου πολέμου στην Ιστορία: 1940-1941.
I. Η επιλογή των συμμάχων: Η διαμόρφωση των σχέσεων του μεταξικού καθεστώτος με τη Μεγάλη Βρετανία.
Το μεταξικό καθεστώς ανήκει και αυτό σε μια σειρά αυταρχικών καθεστώτων που δημιουργήθηκαν στην Ευρώπη σε μια περίοδο που οι αστικές δημοκρατίες δεν διήγαν και την καλύτερη περίοδό τους. Πολλές από αυτές επέλεγαν για την αντιμετώπιση των προβλημάτων τους τον συγκεντρωτισμό, άλλες οδηγήθηκαν στην κατάργηση των Συνταγμάτων και του κοινοβουλευτισμού, ενώ και στις περιπτώσεις που επιβίωσαν οι φιλελεύθερες δημοκρατίες υπήρξε εμφανής η στήριξη που παρείχαν με τη στάση τους σε αυταρχικά και αντικοινοβουλευτικά καθεστώτα. Άλλωστε το απόλυτο κακό για το δυτικό κόσμο δεν το συνιστούσε ακόμη ο Χίτλερ, πόσο μάλλον ο Μουσολίνι, αλλά η κομμουνιστική απειλή εξ ανατολών. Μέσα στο κλίμα αυτό το μεταξικό καθεστώς όχι μόνο δεν προκαλούσε τη δυσαρέσκεια των δυτικών χωρών, αλλά δημιουργήθηκε και επιβίωσε με τη στήριξή τους, κυρίως της Μεγάλης Βρετανίας, που βρήκε στο καθεστώς της 4ης Αυγούστου ένα προνομιακό πεδίο για την άσκηση της επιρροής της στην νοτιοανατολική Μεσόγειο.
Τη χρονιά που η ναζιστική Γερμανία παραιτούνταν από την Κοινωνία των Εθνών καταγγέλλοντας συνάμα όλες τις Συνθήκες Ειρήνης του πρώτου παγκοσμίου πολέμου, η φασιστική Ιταλία δεν θα μπορούσε να μείνει πίσω στην περιφρόνηση του διεθνούς δικαίου εισβάλλοντας με τη σειρά της στην Αιθιοπία. Μπροστά στην έκδηλη επιθετικότητα Γερμανίας και Ιταλίας το 1935 οι δυτικές δημοκρατίες δεν επέδειξαν τον ίδιο δυναμισμό. Για τη Βρετανία και τη Γαλλία η μνήμη του πρώτου παγκοσμίου πολέμου και το τεράστιο κόστος που άφησε σε ανθρώπινες ζωές συγκρατούσε τις όποιες φωνές για μία ευθεία αντιπαράθεση με τις ναζιστικές και φασιστικές δυνάμεις. Από νωρίς διαφαινόταν πως ο πόλεμος θα ήταν το ύστατο μέσο για την ανάσχεσή τους και όχι η πρώτη επιλογή τους. Η συμφωνία του Μονάχου το 1938 αποτύπωνε με τον πιο τραγικό τρόπο την οπισθοχώρηση των δυτικών δυνάμεων απέναντι στο Χίτλερ που κατακτούσε και προσαρτούσε την ίδια στιγμή. Ακολουθώντας και η Ιταλία την πολιτική του Χίτλερ εισέβαλε και κατέλαβε την Αλβανία το 1939. Μέχρι τότε καμία ουσιαστική αντίδραση δεν είχε εκδηλωθεί από το μη φασιστικό στρατόπεδο εναντίον των δυνάμεων που για πρώτη φορά μετά των πρώτο παγκόσμιο πόλεμο επιχειρούσαν με τη βία την αλλαγή των ευρωπαϊκών συνόρων.
Αυτή η παθητικότητα που απέτρεπε την ανάληψη από τα μη φασιστικά κράτη μιας κοινής δράσης και οδηγούσε ακόμη και στη διάσπασή τους, με πιο τρανό παράδειγμα τη συμφωνία Μολότοφ-Ρίμπεντροπ, ευθύνεται για την οπισθοχώρηση των αντιφασιστικών δυνάμεων στο εσωτερικό των αστικών δημοκρατιών. Αυτό, όμως, δεν σήμαινε πως οι εκτιμήσεις ότι σε μια ενδεχόμενη πολεμική αντιπαράθεση οι αντιφασιστικές δυνάμεις δεν θα έβγαιναν νικήτριες. Όταν πια το μεταξικό καθεστώς de facto έπρεπε να εγκαταλείψει τη μέχρι τότε πολιτική ουδετερότητας απέναντι στον Άξονα, οι επιλογές των συμμάχων είχαν ήδη γίνει και οι εκτιμήσεις πως οι δυτικές δημοκρατίες θα ήταν οι τελικές νικήτριες του πολέμου είχαν επικρατήσει κάθε άλλη εκτίμησης. Την επαύριο του τορπιλισμού της Έλλης στο λιμάνι της Τήνου και παρά το γεγονός πως το καθεστώς απέφυγε επιμελώς μια ευθεία αντιπαράθεση με του υπαίτιους του τορπιλισμού, ο Μεταξάς ανακοίνωσε στο υπουργικό συμβούλιο πως σε περίπτωση πολέμου η θέση της Ελλάδας ήταν στο πλευρό της Βρετανίας.
Ήδη από το 1938 ο Μεταξάς προσπαθούσε να προσελκύσει τη Βρετανία ως σύμμαχο της Ελλάδας απέναντι στο ενδεχόμενο μιας ελληνοβουλγαρικής σύρραξης. Η παλιννόστηση της μοναρχίας και κυρίως η παρουσία του Γεωργίου Β΄ στο θρόνο λειτουργούν καθοριστικά στην προσέγγιση των δύο χωρών. Από τη μεριά του το Λονδίνο αναγνωρίζοντας τις φιλοβασιλικές τάσεις του Μεταξά και την εξάρτησή του από ένα φιλοβασιλικό στράτευμα, όχι μόνο δεν επεδίωξε την ανατροπή της δικτατορίας, αλλά αποφάσισε τη στήριξή της. Έτσι παραμονές του ελληνοιταλικού πολέμου υπήρχαν ήδη διαμορφωμένοι ισχυροί δεσμοί με τη Βρετανία, η οποία, όμως, εξακολουθούσε να διατηρεί καλές σχέσεις και με τη φασιστική Ιταλία, την παρουσία της οποίας φοβόταν στην ανατολική Μεσόγειο και τη βόρεια Αφρική. Το τελευταίο θα άλλαζε άρδην με την κήρυξη του πολέμου υπέρ των ελληνικών συμφερόντων, αφού η επίθεση της Ιταλίας στην Ελλάδα προκάλεσε τη μεταστροφή της στάσης της Βρετανίας απέναντι στη φασιστική Ιταλία.
Όταν η Ιταλία θα εισβάλλει στην Αλβανία στις 7 Απριλίου 1939, η Βρετανία θα παρέχει εγγυήσεις προς την Ελλάδα χωρίς ωστόσο να αναφέρεται ρητά το είδος της βοήθειας που θα παρείχε σε περίπτωση μιας ιταλικής επίθεσης στην Ελλάδα. Στις 13 Απριλίου 1939 ο πρωθυπουργός της Αγγλίας Τσάμπερλαιν δήλωνε ενώπιον της Βουλής των Κοινοτήτων: «Η Κυβέρνησις […] αποδίδει την μεγαλυτέραν σημασίαν εις το να αποφευχθή κάθε διατάραξις διά της βίας ή διά της απειλής βίας εις το status quo της Μεσογείου και της Βαλκανικής Χερσονήσου. Κατέληξε συνεπώς στο συμπέρασμα όπως εν περιπτώσει σαφούς απειλής κατά της ανεξαρτησίας της Ελλάδος ή της Ρουμανίας, εναντίον της οποίας απειλής η Ελληνική και η Ρουμανική Κυβέρνησις θα έκριναν αναγκαίον να αντισταθώσι διά των εθνικών αυτών δυνάμεων, η Βρετανική Κυβέρνησις θεωρήση εαυτήν υποχρεωμένην να παράσχη εις τας Κυβερνήσεις Ελλάδος και Ρουμανίας πάσαν βοήθειαν ην διαθέτει». Τις πρώτες πρωινές ώρες της 28ης Οκτωβρίου 1940 ο Μεταξάς τηλεφωνούσε στον Βρετανό πρεσβευτή Πάλερετ (Sir Michael Palairet) ζητώντας τη στρατιωτική συνδρομή της Βρετανίας με χερσαίες και ναυτικές δυνάμεις εναντίον της Ιταλίας.
Το «όχι» του Μεταξά στη φασιστική Ιταλία ήταν προτού καν εκφραστεί ως τέτοιο ένα «ναι» στην πολιτική επιρροή της Μεγάλης Βρετανίας στην Ελλάδα. Είχε από καιρό δοθεί η καταφατική απάντηση στην αντιφασιστική συμμαχία του δυτικών δυνάμεων, γεγονός που δεν αναιρούσε τον αντιδημοκρατικό χαρακτήρα του καθεστώτος. Στην ουσία της η απάντηση του Μεταξά υπήρξε η συγκυριακή έκφραση αυτού που μακροπρόθεσμα είχε δοθεί ως κατευθυντήρια πολιτική από τη μεριά της Βρετανίας και έτσι τα περιθώρια τυχόν διαφοροποίησης του Μεταξά απλά ήταν ανύπαρκτα. Όμως, και από τη πλευρά του καθεστώτος ήταν σαφής η επιλογή των συμμάχων: «Ο πόλεμος λοιπόν σήμερα που αναλαμβάνει το Έθνος είναι μόνον και μόνον πόλεμος τιμής, και επειδή πιστεύω βαθύτατα ότι αι ηθικαί αξίαι τελικώς θα θριαμβεύσουν επί των υλικών, έχω την πεποίθησιν ότι η Νίκη θα είναι τελικώς με το μέρος των Συμμάχων [...]». (Ομιλία του Μεταξά της 28ης Οκτωβρίου 1940, 4.15 π.μ. Προς τους Υπουργούς, στην αίθουσα του Υπουργικού Συμβουλίου, αρχείο Μεταξά, Γ.Α.Κ.) Από τα παραπάνω γίνεται κατανοητό, χωρίς να υπάρχει πρόθεση να υποβαθμιστεί ο ρόλος του πρωθυπουργού Μεταξά στις κρίσιμες για το έθνος στιγμές, πως η όποια αποδοχή των ιταλικών απαιτήσεων ερχόταν σε αντίθεση με την πολιτική που είχε ήδη διαμορφωθεί σε βάθος χρόνου για το ελληνικό κράτος. Αν και φαινομενικά συγγενές ιδεολογικά το μεταξικό καθεστώς με τις δυνάμεις του Άξονα, που από την 1η Σεπτεμβρίου 1939 ήταν σε πόλεμο με τις δυτικές δημοκρατίες, η επιλογή του Μεταξά δεν ήταν να βάλει τη χώρα στον πόλεμο στο πλευρό του Γ΄ Ράιχ. Δεν ήταν αυτή η πρόθεσή του. Η επιλογή των συμμάχων για το ελληνικό κράτος είχε γίνει πολύ πριν την 28η Οκτωβρίου του 1940.
Στις πολεμικές επιχειρήσεις η Μεγάλη Βρετανία τηρεί απαρέγκλιτα το «ναι» που είπε στον Μεταξά παρέχοντας στρατιωτική βοήθεια στην Ελλάδα, όχι, όμως, αυτή που ο Μεταξάς φανταζόταν. Η επικείμενη επίθεση της Ιταλίας στην Αίγυπτο κράτησε τις βρετανικές δυνάμεις καθηλωμένες στο σημείο αυτό. Αργότερα, όμως, θα ήταν ο Μεταξάς εκείνος που θα απέκρουε περαιτέρω βοήθεια των Βρετανών από φόβο μήπως αυτή προκαλούσε την άμεση επέμβαση του Χίτλερ στην Ελλάδα. Τα πρώτα βρετανικά αγήματα αποβιβάστηκαν στις 3 Νοεμβρίου στον Πειραιά, ενώ μέχρι τα μέσα του ίδιου μήνα είχε αφιχθεί το σύνολο των βρετανικών δυνάμεων συνδρομής αποτελούμενο από άντρες για τις βοηθητικές κυρίως υπηρεσίες, το μηχανικό, τις διαβιβάσεις και τις αντιαεροπορικές πυροβολαρχίες. Επιπλέον κατέφθασαν και 30 αεροσκάφη της RAF. Ταυτόχρονα δύο βρετανικά τάγματα αναλάμβαναν την άμυνα της Κρήτης, που είχε απογυμνωθεί με την αναχώρηση της V Μεραρχίας Κρητών για τις πρώτες γραμμές του μετώπου. Η αποστολή πιο μάχιμων δυνάμεων στην Κρήτη που θα ενισχυόταν και τους πρώτους μήνες του επόμενου έτους ενδεχομένως δείχνει και τη σημασία του νησιού στα αρχικά σχέδια της Βρετανίας σε σχέση με την ηπειρωτική Ελλάδα.
Εκ του αποτελέσματος προφανώς η βρετανική συνδρομή για διάφορους λόγους κρίθηκε ανεπαρκής είτε στην υπεράσπιση της ηπειρωτικής Ελλάδας είτε της Κρήτης. Από την ελληνική πλευρά ο ιταλικός αιφνιδιασμός δεν βρήκε απροετοίμαστη τη χώρα. Από τον Απρίλιο του 1939 υπήρχε έτοιμο σχέδιο άμυνας σε περίπτωση ταυτόχρονης επίθεσης από την Ιταλία και τη Βουλγαρία. Τα οχυρωματικά έργα είχαν γίνει και τα πολυβολεία ήταν έτοιμα στις θέσεις τους. Επιπλέον η κατανομή των μεραρχιών και η οργάνωση της επιστράτευσης παρείχαν εγγυήσεις στη χώρα πως σε περίπτωση προσβολής της θα μπορούσε άμεσα να ανταποκριθεί στην εχθρική επίθεση. Το ελληνικό επιτελείο λάμβανε πολύ σοβαρά όλα τα σημάδια μιας ολοένας αυξανόμενης επιθετικότητας από τη μεριά των ιταλικών ενόπλων δυνάμεων, παρά το γεγονός πως σε επίσημο επίπεδο τηρούνταν για πολιτικούς λόγους χαμηλοί τόνοι από ελληνικής πλευράς, ενώ η Ιταλία αρνούνταν πως ήταν πρόξενος οποιασδήποτε πρόκλησης. Τα πράγματα, όμως, δεν ήταν όπως παρουσιάζονταν πως είναι στο διπλωματικό επίπεδο.
Οι συνεχείς παραβιάσεις του ελληνικού εναέριου χώρου από την ιταλική αεροπορία, καθώς και οι μετακινήσεις ιταλικών μεραρχιών στην ελληνοαλβανική μεθόριο μέσα στο 1939, συνιστούσαν μερικά από τα σημάδια που διέλυαν κάθε εφησυχασμό από τη μεριά των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων. Ο τορπιλισμός της Έλλης στο λιμάνι της Τήνου, αλλά και η επίθεση δύο ιταλικών αεροσκαφών την ίδια ημέρα στο ατμόπλοιο «Φρίντων» που βρισκόταν στο Μπαλί Ρεθύμνου και σε απόσταση 2 μιλίων από τις ακτές, απλά έδωσαν την αφορμή για μια αυξημένη επιφυλακή σε ένα ήδη καλά οργανωμένο αμυντικά στράτευμα. Η νίκη στη μάχη του Καλπακίου στις 8 Νοεμβρίου 1940 υπήρξε το αποτέλεσμα αυτής ακριβώς της έγκαιρης προετοιμασίας του ελληνικού στρατού, που αποτελούνταν κυρίως από επιστρατευμένες μονάδες, τη στιγμή που σε ολόκληρη την Πίνδο οι Ιταλοί είχαν εξαπολύσει την κύρια επίθεσή τους και προχωρούσαν.
IΙ. Ο εχθρός και η «αυτοκρατορική» πολιτική του. Η Ιταλία του 1940 υπήρξε μια χώρα φασιστική. Στο φασισμό, σε αντίθεση με το ναζισμό, κάποιες μορφές του «κοινοβουλευτικού-δημοκρατικού» κράτους διατηρούνται. Σε σχέση με το ναζισμό η παρέμβαση του κράτους είναι πιο περιορισμένη. Το φασιστικό κόμμα, όμως, που δεν ταυτίζεται με το ιταλικό κράτος, αναλαμβάνει να συνδέσει το κράτος με την κοινωνία διαμέσου των μηχανισμών καταστολής και ιδεολογικής καταπίεσης που εκπορεύονται από αυτό. Ο πρώην σοσιαλιστής Μπενίτο Μουσολίνι (1883-1945) υπηρέτησε τη φασιστική ιδεολογία με τη στήριξη του μεσαίου κεφαλαίου και λιγότερο των πλούσιων γαιοκτημόνων της περιφέρειας. Όμως, και αυτοί μαζί με το μεγάλο κεφάλαιο, ακόμη και την καθολική εκκλησία που είχε αρχικά κρατήσει εχθρική στάση απέναντι του, θα αποτελέσουν τους στυλοβάτες του ιταλικού φασισμού. Οι εργάτες μέσω των συντεχνιών τους θα κρατήσουν όσο μπορούν σθεναρή αντίσταση απέναντι στους φασίστες, αργότερα, όμως, θα στρατολογηθούν με τη βία στις τάξεις τους. Ο Μουσολίνι κατάφερε να ελέγξει τις συντεχνίες και τα συνδικάτα και να δώσει τις εγγυήσεις εκείνες που θα εξασφάλιζαν ότι η ιταλική κοινωνία θα δεχόταν τις λιγότερο δυνατόν επιπτώσεις της κρίσης του 1929. Για παράδειγμα, η ανεργία δεν έπληξε τόσο την Ιταλία όσο άλλες ευρωπαϊκές χώρες ( Γερμανία, Γαλλία, Αγγλία).
Έτσι στα μάτια της μεσαίας τάξης, των μικροαστών, ο φασισμός θα παρουσιάζονταν ως εγγυητής και των δικών τους συμφερόντων. Και πώς να γινόταν διαφορετικά όταν έβλεπαν τις υποσχέσεις της σοσιαλδημοκρατίας να μένουν κενές και τα αστικά κόμματα να αδυνατούν να προσφέρουν ένα σταθερό πολιτικό περιβάλλον και την ποθητή ασφάλεια στα στρώματα αυτά. Ο δρόμος του εκφασισμού, ήδη από την «πορεία στη Ρώμη» (27-29 Οκτωβρίου 1922) που έμοιαζε με παρέλαση των μελών του φασιστικού κόμματος, είχε ανοίξει, ακριβώς γιατί ο Μουσολίνι έφερε στο προσκήνιο αυτούς που οι αστικές δημοκρατικές δυνάμεις και το μεγάλο κεφάλαιο είχαν αφήσει στο περιθώριο. Το αστικό καθεστώς του φιλελεύθερου πρωθυπουργού Λουίτζι Φάκτα έπεσε αμαχητί με την συναίνεση και του βασιλιά. Η λατρεία του αρχηγού, οι αντικαπιταλιστικές θέσεις του Μουσολίνι, η ανάδειξη μιας μυστηριακής σχέσης του λαού με το έθνος με έντονα ρατσιστικά χαρακτηριστικά, η επιστροφή σε παραδοσιακές αξίες και θεσμούς, η συμμετοχή μέσω ενός μιλιταριστικού πνεύματος που στρατιωτικοποιούσε την ιταλική κοινωνίας και ταυτόχρονα εξίσωνε τα μέλη της, ήταν στοιχεία της φασιστικής ιδεολογίας που όχι μόνο είχαν ευρεία απήχηση ακόμη και στους αγροτικούς πληθυσμούς της υπαίθρου, αλλά δημιουργούσαν κοινωνούς στην ωμή βία που ρίζωσε βαθειά στην ιταλική κοινωνία.
Οι επιπτώσεις της κρίσης του 1929 σάρωσαν την ευρωπαϊκή ήπειρο το 1931. Στο κοινωνικό πεδίο εκατομμύρια άνθρωποι βρέθηκαν χωρίς δουλειά. Ανάμεσα στα κράτη οι εμπορικές συναλλαγές όπως τις γνώριζαν ως τότε οι φιλελεύθερες δημοκρατίες κατέρρευσαν σαν χάρτινοι πύργοι. Μέσα στο δυσμενές αυτό περιβάλλον το κράτος αναδείχθηκε σε κεντρικό οργανωτή της κοινωνίας. Το νέο κράτος-πατέρας υπήρξε συγκεντρωτικό και από την ίδια τη φύση του ολοκληρωτικό. Στις νέες συνθήκες το ένα κράτος στρεφόταν εναντίον του άλλου αρχικά στο οικονομικό πεδίο, αφού το κυνήγι της βιωσιμότητας πήρε αρχικά οικονομικά χαρακτηριστικά και αφορούσε την επιβίωση των εθνικών οικονομιών. Οι οικονομίες αυτάρκειας αργά ή γρήγορα οδήγησαν σε αδιέξοδα, κάνοντας τα κράτη να ασφυκτιούν μέσα στα ίδια τους τα σύνορα. Κάποια από αυτά θα αναζητήσουν «ζωτικό χώρο» εκτός των συνόρων τους, αρχικά σε άλλες ηπείρους, αργότερα μέσα στην ίδια την ευρωπαϊκή ήπειρο η οποία θα μετατρεπόταν σε εμπόλεμη ζώνη.
Στις 5 Μαΐου του 1936 η Αιθιοπία μετά από μια άνιση αντίσταση απέναντι στα φασιστικά στρατεύματα του Μουσολίνι θα γινόταν επίσημα μέρος του ιταλικού κράτους. Από το 1936 και εξής η Ιταλία θα επιδιώξει την επέκτασή της μέσα από τον «Άξονα» Ρώμης- Βερολίνου. Ο άξονας αυτός δεν λειτούργησε πάντα σε συνθήκες συνεργασίας. Η απόφαση του Μουσολίνι να επιτεθεί αρχικά στην όμορη Αλβανία και μετά από έναν χρόνο στην Ελλάδα δεν τύγχανε της έγκρισης του Χίτλερ. Ο ίδιος δεν προέβλεπε έναν εκτεταμένο ελληνοϊταλικό πόλεμο, αν και είχε τα μηνύματά του, αφού ο Μουσολίνι είχε ήδη από τις 7 Απριλίου 1939 καταλάβει την Αλβανία. Από την άλλη η φασιστική Ιταλία είχε θέσει ως κύρια επιδίωξή της τη δημιουργία μιας «μεσογειακής αυτοκρατορίας» (Mare Nostrum) και χάραζε τα δικά της σχέδια. Για τους Ιταλούς φασίστες ένας από τους στόχους που θα πετύχαιναν με την κατάληψη της Ελλάδας θα ήταν και η φραγή στη γερμανική προέλαση στα Βαλκάνια. Αρχικά θα έπρεπε να κάμψουν την αντίσταση της Ελλάδας που εξαρχής έδειξε τις προθέσεις της απέναντι στο τελεσίγραφο της ιταλικής πλευράς στις 28 Οκτωβρίου 1940. Η Ελλάδα θα αντιστεκόταν σε οποιαδήποτε προσβολή της μεθορίου της και ήταν στρατιωτικά έτοιμη να το πράξει. Την ημέρα εκείνη που ο πόλεμος ξεκινά η συνολική ιταλική δύναμη στην Αλβανία δεν ξεπερνούσε τις 140.000 άνδρες, από τους οποίους μάχιμοι μπορούσαν να θεωρηθούν οι 100.000. Ο ελληνικός στρατός στην αρχή του πολέμου ξεπερνούσε τους 80.000 άντρες, χωρίς να υπολογίζονται σε αυτούς οι επιστρατευμένοι των επόμενων βδομάδων.
III. Οι μάχες. Σε έναν πόλεμο που φαινόταν ότι θα κρινόταν στην ταχύτητα προέλασης για την κατάληψη των καλύτερων περασμάτων και θέσεων σε ένα τραχύ, δύσβατο και δαιδαλώδες ορεινό πεδίο ανάπτυξης των στρατευμάτων και των δύο πλευρών, η Ελλάδα έδειξε από τις πρώτες ώρες και το επιβεβαίωσε σε όλη τη διάρκεια του πολέμου ότι είχε το πλεονέκτημα της ταχύτητας. Απέναντι στο ιταλικό σχέδιο για γρήγορη κατάληψη της Ηπείρου η Ελλάδα θα στείλει ταχύτατα στα σύνορα της τις εφεδρείες που με μεγάλη προθυμία θα έδιναν τον υπέρ πατρίδος αγώνα. Η ταχύτατη συγκρότηση των εφεδρειών θα επέτρεπε στον ελληνικό στρατό να εξαπολύσει γενικευμένη επίθεση εναντίον των ιταλικών θέσεων στη μεθόριο με την Αλβανία το Νοέμβριο του 1940. Οι έφεδροι στρατιώτες ήξεραν να πατούν καλύτερα, να ελίσσονται σε έδαφος ορεινό, να χτυπούν και να καλύπτονται σε μέρη που τους θύμιζαν τους τόπους καταγωγής τους. Άλλωστε οι εφεδρείες ήταν συγκροτημένες με τέτοιο τρόπο ώστε οι στρατιώτες που απάρτιζαν τη δύναμη ενός λόχου να έχουν κοινή καταγωγή (συνεντοπιότητα), από το ίδιο χωριό. Αυτό είχε τεράστια σημασία στην αύξηση της μαχητικότητας του στρατεύματος. Ο ένας προστάτευε τον άλλο με την υπόσχεση της επιστροφής στο χωριό με τα όπλα της νίκης στους ώμους. Σε εκείνα τα βουνά θα σφυρηλατηθούν ανυπέρβλητοι δεσμοί αλληλεγγύης, που θα επιβεβαιωθούν μετέπειτα στα χρόνια της κατοχής στην μαζική αντίσταση από τις τάξεις του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (Ε.Α.Μ).
Την αρχική απαγόρευση διαρροής οποιασδήποτε πληροφορίας σχετικά με τις επιχειρήσεις στα σύνορα θα διαδεχθεί ένα κύμα ενθουσιασμού για την αίσια έκβαση των πρώτων μαχών. Το 6ο πολεμικό ανακοινωθέν του Γενικού Στρατηγείου περιγράφει το κλίμα: «Εις μέτωπον Ηπείρου σφοδρός αγών πυροβολικού. Εις τον τομέα Φλωρίνης τμήματά μας, ανατρέψαντα ισχυράν αντίστασιν του εχθρού, εισεχώρησαν εις βάθος 5 χιλιομέτρων εντός αλβανικού εδάφους και κατέλαβον διά της λόγχης ωχυρομένα σημεία. Συνέλαβον εννέα αξιωματικούς και 153 οπλίτας αιχμαλώτους και 100 κτήνη. [...] Η ημετέρα αεροπορία εξετέλεσε πολλάς επιτυχείς αναγνωρίσεις και εμβοβάρδισεν επιτυχώς το αεροδρόμιον Κορυτσάς από χαμηλού ύψους […]». Η μάχη της Πίνδου φαινόταν να έχει κερδηθεί οριστικά, αφού ο ελληνικός στρατός έκλεισε γρήγορα τα όποια πεδινά περάσματα μεταξύ των ορεινών όγκων της και έσπρωχνε τον ιταλικό στρατό προς τα πίσω. 15ον πολεμικό ανακοινωθέν του Γενικού Στρατηγείου: «Μεταξύ της 28ης Οκτωβρίου και 10ης Νοεμβρίου εις τας ορεινάς και δασώδεις περιοχάς του Σμόλικα και του Γράμμου επί της βορείας Πίνδου έλαβον χώραν επιχειρήσεις σοβαράς εκτάσεως καταλήξασαι εις πλήρην ήτταν και αποσύνθεσιν της μεραρχίας αλπινιστών, μιας των επιλέκτων μεραρχιών του εχθρού, ενισχυμένης και δι’ ιππικού, βερσαλλιέρων και σχηματισμών της φασιστικής εθνοφρουράς […]». Ο ιταλικός στρατός αδυνατούσε να αναπτυχθεί πλήρως στις πτυχές των ατελείωτων βουνών, υστερούσε στις μάχες σώμα με σώμα –κυριολεκτικά δεν είχαν ιδέα πώς να καταλαμβάνουν υψώματα-, με αποτέλεσμα να υποχωρεί ολοένα και περισσότερο με το φόβο του αποκλεισμού σε κάποιο διάσελο. Στις 14 Νοεμβρίου 1940 ο αρχιστράτηγος Αλέξανδρος Παπάγος ήταν σε θέση να εξαπολύσει με επιτυχία γενική αντεπίθεση σε όλο το μήκος του μετώπου δίνοντας το σύνθημα για την προέλαση του ελληνικού στρατού βαθιά μέσα στο αλβανικό έδαφος.
Μετά την κατάληψη της οροσειράς Μοράβα στόχος του ελληνικού στρατού έγινε η κατάληψη της Κορυτσάς. Στις 22 Νοεμβρίου η περιοχή της Κορυτσάς και η πόλη είχαν εκκαθαριστεί. Την 1η Δεκεμβρίου το Πόγραδετς, βόρεια της Κορυτσάς στις όχθες τις Οχρίδας, θα πέσει με τη σειρά του σε ελληνικά χέρια. Τις επόμενες ημέρες το μέτωπο θα μεταφερόταν δυτικότερα στο Λεσκοβίκι, ώστε να ελεγχθούν τα κύρια περάσματα προς την Πρεμετή και το Αργυρόκαστρο. 8 Δεκεμβρίου το Αργυρόκαστρο θα είναι ελληνικό. Τέλη Δεκεμβρίου, στις 22 του μήνα, θα ακολουθήσει η Χειμάρρα. Η Κλεισούρα θα είναι η τελευταία πόλη που θα γίνει ελληνική στις 10 Ιανουαρίου 1941. Ο ελληνικός στρατός θα καθηλωθεί μετέπειτα στη γραμμή Κλεισούρας-Τεπελένι στο δρόμο του για τον Αυλώνα, λόγω των κακουχιών, της κόπωσης, και των δυσμενών καιρικών συνθηκών, που έκαναν εξαιρετικά δύσκολο τον ανεφοδιασμό σε μεγάλο βάθος. Εκεί θα παγιωθεί το μέτωπο και θα τερματιστεί η ελληνική προέλαση στην αλβανική ενδοχώρα. Η «εαρινή επίθεση» των Ιταλών (9 Μαρτίου 1941) που ακολούθησε θα αποκρουστεί με επιτυχία από τις ελληνικές δυνάμεις, που πια είχαν επικρατήσει ολοκληρωτικά ενάντια στις ιταλικές φασιστικές δυνάμεις.
Κάπου εδώ χρονικά και πριν η Βέρμαχτ χτυπήσει τα οχυρά Ρούπελ καταγράφηκε στην Ιστορία η πρώτη νίκη σε πεδίο μάχης ευρωπαϊκής χώρας εναντίον μίας από τις τρεις δυνάμεις του Άξονα. Τη στιγμή που το Παρίσι ήταν παραδομένο και ταπεινωμένο και η Μεγάλη Βρετανία έδινε με επιτυχία τις μάχες στους αιθέρες, ενώ είχε αποτραβηχτεί πανικόβλητη από τα ηπειρωτικά εδάφη, δόθηκε από τον ελληνικό στρατό το πρώτο ηχηρό χτύπημα εναντίον των δυνάμεων του φασισμού. Παρά τα όσα θα ακολουθήσουν τα επόμενα χρόνια ο ελληνοϊταλικός πόλεμος ήταν για όλη την Ευρώπη μία προαγγελία για τη τελική συντριβή των δυνάμεων του Άξονα. Οι δημοκρατικές δυνάμεις της Ευρώπης αναγνώρισαν τότε το κατόρθωμα των ελληνικών δυνάμεων.
Το «άγνωστο υποβρύχιο» την επαύριο της βύθισης της Έλλης έγινε γνωστό από την ταυτότητα των υπολειμμάτων των τορπίλων.
Χιόνια, παντού… Ανάπτυξη ελληνικών δυνάμεων.
Στο ορεινό τοπίο η αποκατάσταση των γεφυρών ήταν ζωτικής σημασίας για την επιθετική κίνηση του στρατεύματος.
Αποκατάσταση επικοινωνιών τηλεγράφου.
Στο μέτωπο.
