ΠΑΡΑΙΤΗΘΕΙΤΕ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΟΣΟΔΟ ΑΥΤΗ ΚΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΛΗΝΑ ΤΗΝ ΣΥΝΑΦΗ ΚΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΤΟΥΤΗΝ ΩΣ ΣΥΝΕΠΕΙΑ ΦΥΣΙΚΗ ΕΙΝΑΙ ΜΕΝ ΟΥΣΙΩΔΕΙΣ, ΑΛΛΑ ΤΙ ΝΑ ΓΙΝΕΙ. ΙΣΩΣ ΔΕΝ ΕΦΘΑΣΕΝ ΑΚΟΜΑ Ο ΚΑΙΡΟΣ (Κ. ΚΑΒΑΦΗΣ)
Η Ελλάδα βρέθηκε στο επίκεντρο του παγκόσμιου ενδιαφέροντος και απειλούσε τόσο πολύ τη σταθερότητα του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος; Κυρίως επειδή η πιστωτική κρίση στη χώρα μας θα προκαλούσε στις αγορές έντονες ανησυχίες σχετικά με την ικανότητά της να αποπληρώσει τον υψηλό δανεισμό της. Ταυτόχρονα, οι αγορές θα μπορούσαν να αμφισβητήσουν την πολιτική βούληση των ηγετών της Ευρωζώνης να αντιμετωπίσουν άμεσα την κρίση μιας χώρας-μέλους της, όταν μάλιστα δεν υπήρχαν τα κατάλληλα εργαλεία για το σκοπό αυτό. Στη συνέχεια, οι αμφιβολίες των αγορών θα είχαν ως αποτέλεσμα την αύξηση των επιτοκίων δανεισμού αρχικά της Ελλάδας και, στη συνέχεια, άλλων ευάλωτων χωρών-μελών της Ευρωζώνης. Τυχόν αποτυχία της τελευταίας να δράσει έγκαιρα και αποφασιστικά για να καθησυχάσει τις ανησυχίες των αγορών θα μπορούσε να γενικεύσει την κρίση χρέους στην Ευρωζώνη και να προκαλέσει σοβαρές ζημιές στην παγκοσμιοποιημένη οικονομία.
ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΥΠΟΤΙΜΗΣΗ
Η τρόικα δεν απαίτησε από την Ελλάδα να προωθήσει άμεσα μέτρα για τον περιορισμό των δαπανών και την πάταξη της φοροδιαφυγής, αλλά συμφώνησε με τις ελληνικές Αρχές να αυξηθεί υπέρμετρα η φορολογία και να επιβληθούν οριζόντιες περικοπές στους μισθούς και στις συντάξεις, με συνέπεια η οικονομία να οδηγηθεί σε βαθιά και παρατεταμένη ύφεση.
Παρόλο που η τρόικα αποδέχτηκε το γεγονός ότι η εσωτερική υποτίμηση, δηλαδή η προσαρμογή των εσωτερικών τιμών σε ένα κατώτερο επίπεδο ώστε να ανακτηθεί η χαμένη ανταγωνιστικότητα, απαιτεί χρόνο, δεν ασχολήθηκε ουσιαστικά με την αντιμετώπιση της σοβαρής ύφεσης. Αρκέστηκε να επαναλαμβάνει ότι έπρεπε να πραγματοποιηθούν διαρθρωτικές αλλαγές και μεταρρυθμίσεις, οι οποίες θα επανέφεραν την ελληνική οικονομία σε τροχιά ανάπτυξης. Σύμφωνα, όμως, με τη διεθνή ιστορική εμπειρία και πρακτική, σε καμία χώρα στον κόσμο η εσωτερική υποτίμηση δεν έχει άμεσα αποτελέσματα. Στο σημείο αυτό πρέπει να επισημανθεί και η αδυναμία του διοικητικού μηχανισμού της χώρας να αξιοποιήσει έγκαιρα τους πόρους των Διαρθρωτικών Ταμείων της ΕΕ, ώστε να αντιμετωπιστεί η ύφεση και να καταπολεμηθεί η ανεργία.
ΠΩΣ ΤΙΣ ΠΑΡΑΠΛΑΝΗΣΑΜΕ ΕΜΕΙΣ
Δεν είναι εύκολο να παραπλανήσεις τις αγορές, που παρακολουθούν εξονυχιστικά τις δημοσιονομικές, μακροοικονομικές και πολιτικοκοινωνικές εξελίξεις σε διάφορες χώρες. Εξ άλλου, η Ιρλανδία και η Πορτογαλία, με πολύ μικρότερο δημόσιο χρέος και δημοσιονομικό έλλειμμα, αναγκάστηκαν τελικά να προσφύγουν στο ΔΝΤ και το μηχανισμό χρηματοπιστωτικής στήριξης της Ευρωζώνης. Η Ισπανία και η Ιταλία παλεύουν καθημερινά να αποτρέψουν μια τέτοια εξέλιξη, δίνοντας σε καθημερινή βάση «εξετάσεις» στις αγορές μέσω της υιοθέτησης ολοένα και πιο αυστηρών μέτρων λιτότητας.
ΠΩΣ ΜΑΣ ΕΘΑΨΕ Η ΜΕΡΚΕΛ
Η θέση του ΔΝΤ ήταν διαφορετική από την τιμωρητική στάση των «σκληρών» της Ευρωζώνης, οι οποίοι επιδίωκαν μικρή περίοδο προσαρμογής, αυστηρή λιτότητα, περιορισμό της κατανάλωσης, άμεσες μεταρρυθμίσεις και υψηλό επιτόκιο δανεισμού. Επιπλέον, το ΔΝΤ προειδοποίησε ότι θα υπάρξουν κοινωνικές αντιδράσεις εξ αιτίας της μεγαλύτερης και σοβαρότερης ύφεσης στην περίπτωση που η Ελλάδα εφάρμοζε το πρόγραμμα δημοσιονομικής προσαρμογής το οποίο είχε προτείνει η Ευρωζώνη, δηλαδή η Γερμανία και οι σύμμαχοί της στο συμβούλιο κορυφής της Ευρωζώνης.
Ο εκβιασμός των «σκληρών» της Ευρωζώνης αποδείχτηκε αποτελεσματικός, καθώς η ελληνική κυβέρνηση δεν εκμεταλλεύτηκε το γεγονός ότι τυχόν άρνηση της Ευρωζώνης να στηρίξει την Ελλάδα θα είχε καταστρεπτικές συνέπειες όχι μόνο για την Ελλάδα αλλά και για την Ευρωζώνη. Και αυτό όχι μόνο επειδή δεν υπάρχει στη συνθήκη της ΕΕ διάταξη με την οποία η Ελλάδα θα μπορούσε να εκδιωχθεί από την Ευρωζώνη, αλλά και επειδή η Ευρωζώνη ήταν απροετοίμαστη να αντιμετωπίσει τις συνέπειες από μια χρεοκοπία ή μια εθελοντική έξοδο της Ελλάδας από την Ευρωζώνη. Εκείνη την εποχή, το μόνο που ενδιέφερε την Γερμανία και τη Γαλλία ήταν να διασφαλίσουν τα συμφέροντα των τραπεζών τους, που είχαν αγοράσει μαζικά ομόλογα του ελληνικού δημοσίου. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, η έκθεση των ξένων τραπεζών σε ομόλογα του ελληνικού δημοσίου ξεπερνούσε τα 76 δισεκατομμύρια ευρώ το Δεκέμβριο του 2009.
ΕΠΙΛΟΓΕΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΜΕ ΓΥΜΝΟ ΛΑΙΜΟ
Μετά την συνομιλία μας με τον Ντομινικ Στος Καν στις 25 Απριλίου 2010, ήταν πλέον φανερό ότι η ελληνική κυβέρνηση δεν διαπραγματεύτηκε παρά μόνο επιμέρους θέματα. Εκείνη τη δεδομένη στιγμή, η Ελλάδα είχε στη διάθεσή της μόνο τρείς άλλες επιλογές: η πρώτη επιλογή ήταν να απειλήσει ότι θα πτωχεύσει, δηλαδή να δηλώσει αδυναμία πληρωμής του δυσβάσταχτου δημόσιου χρέους της και να καλέσει τους πιστωτές της σε αναδιαπραγμάτευση του χρέους της, αλλά παράλληλα να παραμείνει στην Ευρωζώνη, εφόσον καμία χώρα-μέλος της Ευρωζώνης δεν μπορεί να εκδιωχθεί από αυτή. Αν η Ελλάδα έπαιρνε αυτή την απόφαση, θα μπορούσε να αντιμετωπίσει την προκλητική στάση των Γερμανών, επειδή οι γερμανικές τράπεζες είχαν αγοράσει πολλά ομόλογα του ελληνικού δημοσίου. Η πτώχευση της Ελλάδας θα μπορούσε να προκαλέσει σημαντικές ζημιές στις Ευρωπαϊκές τράπεζες, οι οποίες θα έπρεπε να καλύψουν τις κεφαλαιακές ανάγκες τους είτε από τις αγορές είτε από τις κυβερνήσεις. Όμως οι αγορές δεν θα ήταν πρόθυμες να χρηματοδοτήσουν τις χώρες-μέλη της Ευρωζώνης με χαμηλό επιτόκιο, καθώς θα φοβόντουσαν τις γενικότερες επιπτώσεις από μια πτώχευση της Ελλάδας. Για ορισμένες χώρες της περιφέρειας της Ευρωζώνης τα επιτόκια θα αυξάνονταν επικίνδυνα. Θα υπήρχε ο κίνδυνος να επεκταθεί η κρίση χρέους στις χώρες αυτές και να αποσταθεροποιηθεί η Ευρωζώνη. Η αποσταθεροποίηση της Ευρωζώνης θα μπορούσε να συμπαρασύρει ολόκληρη την παγκόσμια οικονομία. Μπροστά στον κίνδυνο αυτό, ίσως οι Γερμανοί, οι Ολλανδοί, οι Φιλανδοί και οι υπόλοιποι «σκληροί» της Ευρωζώνης να αποδέχονταν ένα λιγότερο αυστηρό πρόγραμμα προσαρμογής της Ελλάδας, καθώς και την αναδιαπραγμάτευση του ελληνικού δημοσίου χρέους σε εθελοντική βάση.
ΜΕ ΤΗ ΔΡΑΧΜΗ ΘΑ ΠΕΘΑΙΝΑΜΕ ΑΚΑΡΙΑΙΑ ΜΕ ΤΟ ΕΥΡΩ ΖΟΥΜΕ ΔΙΑΣΩΛΗΝΩΜΕΝΟΙ
Η δεύτερη επιλογή της Ελλάδας ήταν να εγκαταλείψει την Ευρωζώνη, να διαπραγματευτεί την αναδιάρθρωση του χρέους της, να εκδώσει δραχμές για να καλύψει τις άμεσες εσωτερικές της ανάγκες (πχ πληρωμή των μισθών των δημοσίων υπαλλήλων και των συντάξεων) και να εφαρμόσει μια σειρά περιοριστικών μέτρων, όπως έλεγχο των εισαγωγών, έλεγχο τις κίνησης των κεφαλαίων και λοιπά. Καθώς, όμως, βάσει της συνθήκης της ΕΕ, μια χώρα-μέλος της δεν μπορεί να εφαρμόζει επί μακρόν τέτοιου είδους περιοριστικά μέτρα, θα υπήρχε κίνδυνος η Ελλάδα να οδηγηθεί αργά ή γρήγορα και εκτός της ΕΕ. Η μονομερές απόφαση της Ελλάδας να εγκαταλείψει το ευρώ και να επιστρέψει στη δραχμή θα είχε αρνητικές συνέπειες για τις υπόλοιπες χώρες της Ευρωζώνης, καθώς θα αποσταθεροποιούσε το ευρώ και τις ευρωπαϊκές οικονομίες, ενώ θα μπορούσε να μολύνει και την παγκόσμια οικονομία. Πάντως, η εγκατάλειψη του ευρώ θα είχε βραχυπρόθεσμα αρνητικές επιπτώσεις για την Ελλάδα. Η δραχμή θα έπρεπε να υποτιμηθεί κατά 50-60% για να αποκατασταθεί η ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας. Η υποτίμηση της δραχμής, σε συνδυασμό με την αυξημένη κυκλοφορία χρήματος για να πληρώνονται οι μισθοί και οι συντάξεις, θα εκτόξευαν τον πληθωρισμό (25-30% τον πρώτο χρόνο). Τόσο εξαιτίας του υψηλού πληθωρισμού, που θα μείωνε ακόμα περισσότερο τα εισοδήματα και την κατανάλωση, όσο και εξαιτίας του περιορισμού των εισαγωγών και της μείωσης της ρευστότητας και των πιστώσεων των τραπεζών, το ΑΕΠ θα μειωνόταν δραματικά (τουλάχιστον κατά 10% τον πρώτο χρόνο). Η διόγκωση του δημοσίου χρέους, λόγω της μετατροπής του από ευρώ σε δραχμές, θα υποχρέωνε την Ελλάδα να ζητήσει την άμεση διαπραγμάτευσή του, δηλαδή θα οδηγούνταν στην πτώχευση και στην αποκοπή της από το κύκλωμα της εξωτερικής δανειοδότησης.
ΠΙΘΑΝΗ ΑΠΟΤΥΧΙΑ
Ορισμένα μέλη του ΔΝΤ είχαν στιγματίσει σε ανεπίσημες συζητήσεις τους την καθυστέρηση με την οποία είχε αντιδράσει η Ευρωζώνη στην αντιμετώπιση της ελληνικής κρίσης χρέους. Οι Ευρωπαίοι εκπρόσωποι στο ΔΣ του Ταμείου είχαν εκφράσει την υποστήριξή τους στο τριετές πρόγραμμα για την Ελλάδα. Οι Εκπρόσωποι των αναδυόμενων χωρών υποστήριξαν ότι η επιτυχία του προγράμματος θα εξαρτηθεί από την ανάπτυξη.
ΕΚΤΟΣ ΤΡΟΧΙΑΣ
Στην έκθεσή τους, οι εμπειρογνώμονες του Ταμείου υπογράμμιζαν ότι το ΔΝΤ αναλάμβανε ένα μεγάλο ρίσκο με το ελληνικό πρόγραμμα εξαιτίας μιας σειράς ενδεχόμενων κινδύνων, όπως να αποδειχθεί μεγαλύτερη η ύφεση ή να μην έχουν επιτευχθεί πρωτογενή πλεονάσματα στο τέλος του προγράμματος. Σε μια τέτοια περίπτωση, η βιωσιμότητα του χρέους θα ετίθετο εκτός τροχιάς. Δυστυχώς, οι ανησυχίες των εμπειρογνωμόνων του Ταμείου επαληθεύτηκαν δεκαέξι μήνες αργότερα, με συνέπεια η τρόικα και η Ελλάδα να αποδεχτούν την αναδιάρθρωση του ελληνικού χρέους.
ΛΟΥΚΑΣ ΠΑΠΑΔΗΜΟΣ
Σημαντικό ρόλο στην αποτροπή της αναδιάρθρωσης του χρέους διαδραμάτισε και ο πρώην αντιπρόεδρος της ΕΚΤ Λουκάς Παπαδήμος, ο οποίος εξέφραζε την άποψη της ΕΚΤ. Η ΕΚΤ αρνιόταν κατηγορηματικά να συμμετάσχει στην οποιαδήποτε συζήτηση περί αναδιάρθρωσης του ελληνικού χρέους. Μάλιστα, όταν στη διάρκεια της Εαρινής Συνόδου του ΔΝΤ ο Ντομινίκ Στρος Καν ζήτησε από τον πρόεδρο της ΕΚΤ Ζαν Κλοντ Τρισέ να συζητήσουν για την αναδιάρθρωση του ελληνικού χρέους, ο τελευταίος αποχώρησε εμφανώς εκνευρισμένος.
Απαντώντας στην κριτική που άσκησαν οι εκπρόσωποι των αναδυόμενων χωρών σχετικά με την αναδιάρθρωση χρέους, οι εκπρόσωποι των ευρωπαϊκών χωρών διαβεβαίωσαν ότι οι τράπεζες των χωρών τους θα συνέχιζαν να στηρίζουν την Ελλάδα και θα διατηρούσαν τα ελληνικά ομόλογα που είχαν αγοράσει. Βεβαίως, όπως θα δούμε στη συνέχεια, οι διαβεβαιώσεις των εκπροσώπων των ευρωπαϊκών χωρών δεν επαληθεύτηκαν στην πορεία. Αντίθετα, οι ευρωπαϊκές τράπεζες ξεφορτώθηκαν ένα μεγάλο μέρος των ελληνικών ομολόγων που είχαν στην κατοχή τους, είτε ρευστοποιώντας τα στην ημερομηνία λήξης τους είτε πουλώντας τα με έκπτωση στη δευτερογενή αγορά ομολόγων.
Η ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΜΑΣ ΥΠΟΔΟΥΛΩΣΕ
Το σοβαρότερο λάθος που διέπραξαν οι εταίροι μας στην Ευρωζώνη: στην άρνησή τους να αποδεχτούν τις προτάσεις εκείνων που υποστήριζαν την άμεση αναδιάρθρωση του χρέους της Ελλάδας. Αν η αναδιάρθρωση είχε συμπεριληφθεί στο πρώτο μνημόνιο, δε θα χρειάζονταν τόσο σκληρά δημοσιονομικά μέτρα για τη δημοσιονομική προσαρμογή και το πρόγραμμα θα είχε περισσότερες πιθανότητες επιτυχίας. Για παράδειγμα, τέσσερις μόλις ημέρες πριν την έγκριση του πρώτου μνημονίου, η Citigroup είχε υπολογίσει ότι, αν γινόταν τότε η αναδιάρθρωση του ελληνικού χρέους με ποσοστό κουρέματος μόνο 30%, το δημόσιο χρέος της Ελλάδας θα μειωνόταν στο 79% του ΑΕΠ, δηλαδή θα έφτανε στο μέσο όρο του δημόσιου χρέους της Ευρωζώνης το 2009. Αν η αναδιάρθρωση γινόταν αργότερα, η Citigroup υπολόγιζε ότι το κούρεμα θα ήταν πολύ μεγαλύτερο.
Σύμφωνα με τους υπολογισμούς μου, αν η αναδιάρθρωση του χρέους είχε περιληφθεί στο πρώτο μνημόνιο, τότε το ελληνικό δημόσιο χρέος θα περιοριζόταν σημαντικά.
ΝΤΟΜΙΝΙΚ ΣΤΡΟΣ ΚΑΝ ΠΡΩΤΟΥ ΑΣΕΛΓΗΣΕΙ
Στη συνάντησή μου με τον πρωθυπουργό Γιώργο Παπανδρέου του επανέλαβα τις απόψεις του Ντομινίκ Στρος Καν για την αναδιάρθρωση του χρέους. Προς τιμήν του, μου είπε «Πες μου πώς μπορώ να εξαναγκάσω τους εταίρους μας να δεχθούν την αναδιάρθρωση;» Του απάντησα ότι, με τη βοήθεια του Ντομινίκ Στρος Καν, θα μπορούσε να τους πείσει. Ο Γιώργος Παπανδρέου μου είπε ότι ήθελε προηγουμένως να συστήσει μια επιτροπή που θα εξέταζε το ζήτημα. Μου ζήτησε, μάλιστα, να συμμετέχω στην επιτροπή. Δυστυχώς, όμως, ουδέποτε με κάλεσαν να παρευρεθώ στις εργασίες της επιτροπής. Προφανώς, οι συνεργάτες του πρωθυπουργού θα τον έπεισαν ότι δε θα έπρεπε να ζητήσει από τους ηγέτες της Ευρωζώνης την επαναδιαπραγμάτευση του χρέους. Συνεχίζοντας στη συζήτησή μου με τον πρωθυπουργό, τον ενημέρωσα ότι οι εμπειρογνώμονες του ΔΝΤ ανησυχούσαν για τις καθυστερήσεις στην εφαρμογή των διαρθρωτικών αλλαγών και των μεταρρυθμίσεων. Του πρότεινα, μάλιστα, να αναλάβει έναν πιο ενεργητικό συντονιστικό ρόλο, επειδή διαφαινόταν ότι, αν συνεχίζονταν οι αργοί ρυθμοί υλοποίησης των μεταρρυθμίσεων, τότε κινδυνεύαμε να χάσουμε την εκταμίευση μιας ή και περισσότερων δόσεων.
28 ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟΙ ΣΤΙΣ ΗΠΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΤΕ
Το βράδυ της ίδιας ημέρας, είχε προσκαλέσει σε δείπνο τα μέλη της ελληνικής αντιπροσωπείας ο διευθύνων σύμβουλος της Εθνικής Τράπεζας Απόστολος Ταμβακάκης, ο οποίος βρισκόταν στην Ουάσινγκτον για συζητήσεις με ξένους τραπεζικούς ομίλους προκειμένου να εξασφαλίσει την αύξηση του μετοχικού κεφαλαίου της Εθνικής Τράπεζας κατά 2 δισεκατομμύρια ευρώ περίπου.
Πέρα από το γεγονός ότι ήμουν κουρασμένος, δεν ήθελα να ανταποκριθώ στην πρόσκληση αυτή και για έναν ακόμη λόγο. Ο Απόστολος Ταμβακάκης είχε καλέσει στις ΗΠΑ με έξοδα της Εθνικής Τράπεζας 28 Έλληνες δημοσιογράφους. Είχα προσπαθήσει να αποτρέψω το ταξίδι των δημοσιογράφων σε μια περίοδο που είχαν μειωθεί οι μισθοί και οι συντάξεις και η Ελλάδα έπρεπε να περιορίσει τις σπατάλες. Ο Γιώργος Παπακωνσταντίνου δεν μπόρεσε να μεταπείσει τον Απόστολο Ταμβακάκη, ο οποίος είχε ισχυριστεί ότι ήταν απαραίτητη η παρουσία των Ελλήνων δημοσιογράφων προκειμένου να πετύχει η αύξηση του μετοχικού κεφαλαίου της Εθνικής Τράπεζας.
ΤΟ ΕΛΛΕΙΜΜΑ ΤΟΥ 2009
Στις 15 Νοεμβρίου 2010 η Eurostar ανακοίνωσε ότι το έλλειμμα της γενικής κυβέρνησης αναθεωρήθηκε σε 15,4% του ΑΕΠ και ότι το 2010 το έλλειμμα θα μειωνόταν στο 9,4%, έναντι στόχου 8,1%. Με την αναθεώρηση αυτή, το δημόσιο χρέος έφτασε στα 298 δισεκατομμύρια ευρώ ή 126,8% του ΑΕΠ αντί για 115,4% που ήταν η αρχική εκτίμηση. Η αύξηση οφειλόταν στο γεγονός ότι συμπεριλήφθηκαν στο χρέος της γενικής κυβέρνησης τα χρέη των ΔΕΚΟ (18,2 δισεκατομμύρια ευρώ ή 7,75% του ΑΕΠ) και τα swaps (5,5 δισεκατομμύρια ευρώ ή 2,3% του ΑΕΠ).
Παρά τη δυσάρεστη αυτή εξέλιξη για το δημοσιονομικό έλλειμμα και το χρέος, τόσο το Υπουργείο Οικονομικών όσο και η τρόικα συνέχισαν να υποστηρίζουν ότι το πρόγραμμα βρισκόταν εντός των στόχων.
Ωστόσο, παρά τις καθησυχαστικές εκτιμήσεις της τρόικας και του υπουργού Οικονομικών Γιώργου Παπακωνσταντίνου, η κατάσταση είχε επιδεινωθεί εξαιτίας της αναθεώρησης των στατιστικών στοιχείων για το έλλειμμα και το χρέος της γενικής κυβέρνησης. Η Γερμανία συνέχιζε να αρνείται όχι μόνο το κούρεμα του ελληνικού χρέους, αλλά ακόμα και την επιμήκυνση του χρόνου αποπληρωμής του δανείου των 110 δισεκατομμυρίων ευρώ που θα έπαιρνε η Ελλάδα από την ΕΕ και το ΔΝΤ.
Ρουμελιώτης Παναγιώτης
Εκπρόσωπος της Ελλάδας στο ΔΝΤ 2010-2011
Μανώλης Σκαρσουλής
