Επιμέλεια Θοδωρης Ρηγινιώτης
Πριν γεννηθεί από την Παναγία ως άνθρωπος, ο Χριστός υπήρχε ήδη στον «ουρανό» (δηλ. στον κόσμο του Θεού), ως Θεός, γεννημένος με άγνωστο και μυστηριώδη τρόπο από το Θεό Πατέρα.
Από πότε υπήρχε εκεί; Από πάντα. Όπως ο Θεός Πατέρας υπάρχει «πάντα», έτσι και ο Υιός υπάρχει «πάντα», γεννημένος από τον Πατέρα. Και το Άγιο Πνεύμα (το τρίτο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας) υπάρχει «πάντα», εκπορευόμενο – δηλ. προερχόμενο – από τον Πατέρα.
Γι’ αυτό οι άγιοι διδάσκαλοι του χριστιανισμού λένε πως ο Χριστός γεννήθηκε δύο φορές: μία φορά προαιώνια, ως Θεός, από τον Πατέρα και μία φορά σε συγκεκριμένη ιστορική στιγμή, ως άνθρωπος (Θεάνθρωπος), από τη Μητέρα Του, την Παναγία, χωρίς πατέρα.
Μερικά πράγματα που μαθαίνουμε στην Αγία Γραφή για την προανθρώπινη ύπαρξη του Υιού
Α) Ότι είναι «υιός μονογενής παρά πατρός».
Αυτή η φράση, στο κατά Ιωάννην ευαγγέλιο, σημαίνει ότι ο Πατήρ γέννησε τον Υιό, δεν τον δημιούργησε. Από αυτό συνάγουμε ότι ο Υιός είναι ομοούσιος προς τον Πατέρα, γιατί το γεννηθέν είναι πάντα ομοούσιο του γεννήτορα.
Αντίθετα, όλα τα άλλα όντα ο Θεός τα δημιούργησε, και μάλιστα εκ του μηδενός, αλλιώς (αν η δημιουργία τους δεν ήταν εκ του μηδενός) θα ήταν προαιώνια και συνεπώς άκτιστα. Γι’ αυτό το λόγο, μόνο ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, διότι η προαιώνια, άκτιστη και άπειρη θεία ουσία (του Πατρός) δε μπορεί να είναι η ίδια με την κτιστή εν χρόνω και πεπερασμένη ουσία των αγγέλων (να και γιατί ο Υιός είναι επίσης προαιώνιος, άκτιστος και άπειρος – διότι αυτά είναι ιδιότητες της ουσίας του, που είναι ίδια με την ουσία του Πατέρα).
Η διαφορά φύσεως (ουσίας) μαρτυρείται και από τον απόστολο Παύλο, όταν γράφει ότι οι θεοί των εθνών (που είναι εκπεσόντα πνεύματα αγγελικής ουσίας) δεν είναι «φύσει θεοί» (δηλ. δεν είναι θεοί από τη φύση τους, προς Γαλάτας, 4, 8). Άρα εδώ η λέξη «θεός» είναι όνομα φύσης (= ουσίας). Ο αληθινός Θεός είναι φύσει Θεός, όπως ο άγγελος φύσει άγγελος, ο άνθρωπος φύσει άνθρωπος κ.ο.κ. Γι’ αυτό και η Βίβλος γράφει ότι ένας μόνο Θεός υπάρχει (ενν. φύσει Θεός, ον που η φύση του ονομάζεται θεότης), επειδή οι άγγελοι και τα λοιπά όντα δεν είναι φύσει θεοί.
Να επισημάνουμε ότι ο Παύλος εννοεί πως οι θεοί των εθνών δεν πρέπει να λατρεύονται, ακριβώς επειδή δεν είναι φύσει θεοί. Εφόσον όμως ο Υιός είναι ομοούσιος του Πατρός, είναι και αυτός φύσει Θεός. Αυτό εννοεί ο ευαγγελιστής Ιωάννης, όταν γράφει «και θεός ην ο Λόγος», και όχι ότι όλα τα πνεύματα είναι «θεοί», δηλ. «ισχυροί», και ο υιός είναι ένας από τους πολλούς θεούς. Αν ήταν έτσι, θα ήταν αυτονόητο και δε χρειαζόταν να γράψει τίποτα.
Η διαφορά φύσεως του Υιού από τους αγγέλους επισημαίνεται φυσικά και από το κεφ. 1 της προς Εβραίους, όπου ο απόστολος Παύλος επιχειρηματολογεί εκτενώς για να τεκμηριώσει ότι ο Υιός δεν είναι άγγελος. Εκεί, στο στ. 5, τονίζει ότι οι άγγελοι δεν είναι υιοί του Θεού (παρά μόνο θετοί βεβαίως, όπως οι πιστοί άνθρωποι, γι’ αυτό και ο Χριστός είναι «μονογενής» υιός), και στους στ. 7 και εξής, ενώ για τους αγγέλους παραθέτει το στίχο «ο ποιών τους αγγέλους αυτού πνεύματα, και τους λειτουργούς αυτού πυρός φλόγα», από τον Ψλμ. 103, για τον Υιό παραθέτει τους στίχους του Ψαλμ. 101, που Τον εμφανίζουν ως δημιουργό. Για τους αγγέλους δηλ. τονίζει ότι είναι δημιουργημένοι, ενώ για τον Υιό ότι είναι δημιουργός. Ασφαλώς το κάνει, για να τονίσει πως, ενώ οι άγγελοι είναι κτιστά όντα, ο Υιός δεν είναι.
Δηλ. έχουμε δύο «φύσει Θεούς»; Ναι, αλλά επειδή οι δύο βρίσκονται σε ενότητα (τρεις, μαζί με το Άγ. Πνεύμα), γι’ αυτό η Βίβλος γράφει ότι ένας μόνο Θεός υπάρχει. Αλλιώς, όπως είπαμε και στις συζητήσεις μας, θα ήμασταν υποχρεωμένοι να αναγνωρίσουμε τρεις Θεούς.
Β) Ότι είναι άχρονος.
Αυτό συνάγεται από δεδομένα όπως τα εξής:
Στην εισαγωγή του κατά Ιωάννην αναφέρεται ότι «εν αρχή ην (=υπήρχε) ο Λόγος» «ούτος ην εν αρχή προς τον Θεόν» και όχι ότι εν αρχή «εγένετο». Στην αρχή λοιπόν του κόσμου, όπου δημιουργείται και ο χρόνος, ήδη υπάρχει ο Υιός, πριν το χρόνο. «Λόγος» είναι ένας από τους χαρακτηρισμούς του Χριστού ως Υιού του Θεού.
«δι' ου και τους αιώνας εποίησεν» (Εβρ. 1, 2). Οι αιώνες, δηλ. ο χρόνος, δημιουργήθηκαν όπως και όλα διά του Υιού, άρα ο Υιός υπάρχει προ του χρόνου.
Ο Υιός είναι «απαύγασμα της δόξης και χαρακτήρ της υποστάσεως» του Πατρός (Εβρ. 1, 3). Απαύγασμα της δόξης = η λαμπρότητα του θείου φωτός (δόξα Κυρίου = το θείο φως, μετάφρ. του εβραϊκού νεφές Γιαχβέ). Όσο κι αν πρόκειται για μεταφορά, δε μπορεί να είναι τυχαία και άστοχη, αλλά ανταποκρίνεται στον τρόπο γέννησης του Υιού από τον Πατέρα (φως ο Θεός, φως και ο Υιός, απαύγασμα του φωτός). Η δόξα του Θεού λοιπόν δε μπορεί να υπήρχε ποτέ χωρίς απαύγασμα. Συνεπώς, πάντα ο Υιός υπήρχε δίπλα στον Πατέρα, γεννημένος από Αυτόν. Σημειωτέον ότι στην Παλ. Διαθήκη (Παροιμίες 9, 25), η «Σοφία» (άλλο ένα όνομα του Υιού του Θεού, στο οποίο τιμάται η Αγία Σοφία της ΚΠολης, δηλ. ο Χριστός) λέει «προ δε πάντων βουνών γεννά με» (όχι «εγέννησέ με»), εμφανίζοντας μια διαρκή γέννηση, όπως το φως διαρκώς «γεννά» τη λαμπρότητά του.
Υπόψιν, ότι στην Ορθοδοξία μόνο ο Πατήρ ονομάζεται «άναρχος», ενώ ο Υιός «συνάναρχος», γιατί η πηγή της ύπαρξης, της ουσίας και όλων των ιδιοτήτων του Υιού, όπως θα συμφωνήσεις, είναι ο Πατήρ. Ο Υιός έχει αρχή = αιτία, τον Πατέρα. Έχει δημιουργική («ποιητική») αρχή. Δεν έχει χρονική αρχή, για τους λόγους που αναφέραμε παραπάνω.
Η φράση «υιός μου ει συ, εγώ σήμερον γεγέννηκά σε» (Εβρ. 1, 5, από τον Ψαλμ. 2, 7) είναι φανερό από τον Ψαλμό πως αναφέρεται στην εν χρόνω γέννηση του Μεσσία ως ανθρώπου (όπως και το επόμενο «εγώ έσομαι αυτώ εις πατέρα και αυτός έσται μοι εις υιόν», Εβρ. 1, 5, από το Β΄ Βασιλειών 7, 17) και όχι στην προαιώνια γέννησή Του από τον Πατέρα. Σκοπό έχει να δηλώσει (ως αποκάλυψη προς τους ανθρώπους) ότι ο Μεσσίας είναι ο Υιός του Θεού και όχι ένας απλός απεσταλμένος Του.
Γ) Ότι είναι αχωρίστως και αδιαιρέτως ενωμένος με τον Πατέρα:
Η Καινή Διαθήκη γράφει: «ο μονογενής υιός ο ων εις τον κόλπον του πατρός», Ιω. 1, 18 – δηλ. ευρισκόμενος στην αγκαλιά του Πατέρα (πάντοτε). Το ότι η ΜΝΚ γράφει «μονογενής θεός» δεν αλλάζει το νόημα, τουλάχιστον όχι σε βάρος της πληροφορίας για την ενότητα Πατρός και Υιού.
Ο Χριστός είπε: «εγώ και ο πατήρ εν εσμέν» (=είμαστε ένα), Ιω. 10, 30 (η φράση αναφέρεται στον τρόπο ύπαρξης του Υιού και υπάρχει και στο Ιω. 17, 11 και 22).
Είπε επίσης: «εγώ εν τω πατρί και ο πατήρ εν εμοί εστι», Ιω. 14, 10-11 (εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα (εν τω πατρί) και ο Πατέρας μέσα μου).
Δύο παρατηρήσεις:
α) Είναι σημαντικό ότι ο Κύριος δε λέει μόνο ότι ο ίδιος βρίσκεται «εν τω πατρί» (εις τον κόλπον του πατρός), αλλά και ο πατήρ «εν αυτώ». Όπως και ότι μόνο ο Πατήρ «επιγινώσκει τις εστίν ο υιός» όπως και μόνο ο υιός «επιγινώσκει τις εστίν ο πατήρ» και Τον αποκαλύπτει (Λουκ. 10, 22).
β) Η ενότητα αυτή υπήρχε και ενώ ο Υιός βρισκόταν στη γη ως άνθρωπος, γι’ αυτό και ο Χριστός μιλάει στον ενεστώτα χρόνο γι’ αυτήν. Ο Κύριος με το θάνατό Του παρέδωσε στον Πατέρα το ανθρώπινο πνεύμα του, ενώ μετά την ανάστασή του πορεύτηκε σωματικά προς τον Πατέρα. Όμως ως Θεός πάντα βρισκόταν εν τω Πατρί και ο Πατήρ εν τω Υιώ, γι’ αυτό και λέει στο Φίλιππο «ο εωρακώς εμέ εώρακε τον Πατέρα» (όποιος είδε εμένα, είδε τον Πατέρα) διότι «εγώ εν τω πατρί και ο πατήρ εν εμοί εστι» (Ιω. 14, 9-10).
Παρένθεση: άγιοι και αγιότητα
Είναι επίσης αξιοσημείωτο ότι ο Κύριος χρησιμοποιεί την ίδια έκφραση για να περιγράψει και τη σχέση των πιστών με τον ίδιο και με τον Πατέρα.
Ιω. 17, 21-23: «ίνα πάντες εν ώσι, καθώς συ, πάτερ, εν εμοί καγώ εν σοί, ίνα και αυτοί εν ημίν εν ώσιν, ίνα ο κόσμος πιστεύση ότι συ με απέστειλας. και εγώ την δόξαν ην δέδωκάς μοι δέδωκα αυτοίς, ίνα ώσιν εν καθώς ημείς εν εσμεν, εγώ εν αυτοίς και συ εν εμοί, ίνα ώσι τετελειωμένοι εις εν, και ίνα γινώσκη ο κόσμος ότι συ με απέστειλας και ηγάπησας αυτούς καθώς εμέ ηγάπησας».
Κατά τη γνώμη μου, τα λόγια αυτά του Χριστού δεν εκπληρώνονται μόνο στους αποστόλους, αλλά σε όλους τους αγίους, όλων των αιώνων. Γι’ αυτό οι άγιοι (και όχι απλώς η λογική μου ή οι ακαδημαϊκοί μελετητές) αποτελούν το κριτήριο της σωστής κατανόησης της Αγίας Γραφής και της σωστής σχέσης με το Θεό, λόγω της ενότητάς τους με Αυτόν.
Να διευκρινίσουμε εδώ ότι οι άγιοι (όπως και ο Παναγία και ο σταυρός, οι εικόνες κ.τ.λ.) δεν λατρεύονται από τους ορθόδοξους χριστιανούς, αλλά τιμώνται. Λατρεία αποδίδεται από την Εκκλησία μόνο στον (τριαδικό) Θεό (τω Πατρί δι’ Υιού εν Αγίω Πνεύματι).
Δ) Ότι είναι «ο όλος Θεός»:
Παύλος, επιστολή προς Κολοσσαείς, 1, 19: «ότι εν αυτώ ευδόκησε παν το πλήρωμα κατοικήσαι».
Προς Κολοσσαείς 2, 9 «ότι εν αυτώ κατοικεί παν το πλήρωμα της θεότητος σωματικώς».
«Παν το πλήρωμα της θεότητος» = όλο το περιεχόμενο της θεότητας.
Στην ανθρώπινη ύπαρξη του Χριστού λοιπόν «κατοικεί παν το πλήρωμα της θεότητος σωματικώς». Στην προανθρώπινη, πνευματική ύπαρξή Του: βρίσκεται εντός του Πατρός και ο Πατήρ εντός του Υιού, ώστε Πατήρ και Υιός «είναι ένα» και όσα έχει ο ένας τα έχει και ο άλλος. Εφόσον ο Πατήρ βρίσκεται εν τω Υιώ, φυσικά και κατοικεί παν το πλήρωμα της θεότητος στον Υιό – πάντοτε, προαιώνια.
Βέβαια, ο Πατήρ «ευδόκησε» (θέλησε) να κατοικεί στον Υιό παν το πλήρωμα της θεότητος. Εφόσον ο Υιός είναι γέννημα του Πατρός, ό,τι είναι και ό,τι έχει το οφείλει στον Πατέρα. Δεν υπάρχει αμφιβολία γι’ αυτό, άλλωστε το μαρτυρεί και ο ίδιος στα ευαγγέλια. Γι’ αυτό εξάλλου ο Πατέρας είναι «μεγαλύτερος» από τον Υιό (κατά τούτο, το ότι είναι η αιτία της ύπαρξής του).
Γι’ αυτό επίσης ο Παύλος μπορεί να πει «είς Θεός, ο πατήρ», εφόσον η ουσία του Υιού είναι η ουσία του Πατρός, που κατοικεί εν τω Υιώ.
Δηλαδή, στους αγίους, που βρίσκονται «εν Χριστώ» και ο Χριστός «εν αυτοίς», σύμφωνα με το κατά Ιωάννην, επίσης κατοικεί παν το πλήρωμα της θεότητος;
Απαντώ: η ένθεη μεταμόρφωση των αγίων στην πραγματικότητα είναι ασύλληπτη. Γι’ αυτό και βλέπουμε σ’ αυτούς να εκπληρώνεται ο λόγος του Χριστού (Ιω. 14, 12) «αμήν αμήν λέγω υμίν, ο πιστεύων εις εμέ, τα έργα α εγώ ποιώ κακείνος ποιήσει, και μείζονα τούτων ποιήσει». Όμως ασφαλώς υπάρχει διαφορά με το Χριστό. Αν επιθυμείς να μάθεις πώς κατανοείται αυτή η διαφορά από τους αγίους διδασκάλους του χριστιανισμού, σου λέω με απλά λόγια: Η διαφορά είναι ότι στον Υιό του Θεού κατοικεί παν το πλήρωμα της θεότητος, δηλαδή και η θεία ουσία (ο ίδιος εξάλλου είναι ομοούσιος του Πατρός), ενώ στους αγίους κατοικεί η άκτιστη ενέργεια του Θεού, όχι η ουσία Του. Γι’ αυτό και για κανένα άγιο δε λέμε πως μέσα του κατοικεί «το πλήρωμα της θεότητος».
Εξάλλου, οι άγιοι είναι «κοινωνοί» θείας φύσεως (Β΄ Πέτρου 1, 4), ενώ ο Υιός έχει εκ φύσεως θεία φύση λόγω της γέννησής Του από τον Πατέρα.
Συμπέρασμα
Έχουμε λοιπόν ένα πρόσωπο, το οποίο:
Είναι γεννημένο από το Θεό Πατέρα προ των αιώνων, είναι ομοούσιο με Αυτόν, βρίσκεται διαρκώς και αιωνίως «εις τον κόλπον του Πατρός» και ο Πατήρ «εν αυτώ», και κατοικεί σ’ αυτό «η πληρότητα της θεϊκής ιδιότητας» (δανείζομαι την έκφραση της ΜΝΚ).
Αυτό το πρόσωπο, συγχρόνως, χαρακτηρίζεται «θεός» στο κατά Ιωάννην (και αλλού) και «κύριος της δόξης» κ.τ.λ. (και «μεγάλος Θεός» στην προς Τίτον 2, 13 κ.λ.π.), και μαρτυρείται ως δημιουργός του κόσμου (στο Εβρ. 1, 10-12) κ.ά. Επίσης, η δόξα του Θεού είναι και δική Του δόξα, το πνεύμα του Θεού είναι και δικό Του πνεύμα κ.τ.τ.
Όλα αυτά μού είναι αρκετά για να θεωρήσω το πρόσωπο αυτό Θεό, με την έννοια που έχει ο όρος στον Πατέρα. Η ενότητα ουσίας, αγάπης, θελήσεως και ενεργείας των δύο αυτών θείων προσώπων είναι τέτοια, που ο Θεός είναι ένας, παρά την ύπαρξη του Υιού (και του Αγίου Πνεύματος).
Να διευκρινίσουμε βέβαια ότι ποτέ η Εκκλησία δεν υποστήριξε πως ο Πατήρ και ο Υιός είναι το ίδιο πρόσωπο. Αντίθετα, απέρριψε ρητά αυτή την ιδέα, όταν την υποστήριξε το 2ο αι. μ.Χ. η αίρεση των «τροπικών μοναρχιανών» (Σαβέλλιος κ.ά., οι λεγόμενοι «πατροπασχίτες»).
Πατήρ και Υιός είναι δύο διαφορετικά πρόσωπα, που όμως βρίσκονται σε ενότητα ουσίας, θέλησης και ενέργειας, τέτοια που ο Υιός, όχι μόνο είναι φύσει Θεός, αλλά και είναι ο Ένας Θεός, επειδή έχει ως ουσία Του την ουσία του Πατρός.
Έτσι διευκρινίσαμε κάπως κατά ποιον τρόπο ο Υιός είναι ο Ένας Θεός, ενώ και ο Πατήρ είναι ο Ένας Θεός και ο Θεός παραμένει πάντα Ένας, χωρίς να έχουμε δύο ή τρεις (με το Άγιο Πνεύμα) Θεούς. Επειδή και οι τρεις έχουν κοινή ουσία, δηλ. ο Πατήρ τούς μεταδίδει την ουσία Του (κατ’ αυτή την έννοια στην Καινή Διαθήκη γράφεται «είς (ένας) Θεός, ο Πατήρ»).
Αυτές είναι μερικές αναφορές στο μεγάλο μυστήριο της τριαδικότητας του Θεού, που είναι μια συντροφιά αγάπης και γι’ αυτό δίνει στους ανθρώπους το μήνυμα ότι πρέπει να είμαστε κι εμείς ενωμένοι με αγάπη, όπως και τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας, που ενώνονται με την άπειρη αγάπη Τους.
ΟΜΙΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΓΙΟΓΚΑ ΣΤΗ ΜΟΝΗ ΑΓΙΑΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ
Σάββατο 6 Οκτωβρίου, ώρα 6.30΄-8.00΄ μ.μ., στα πλαίσια των ομιλιών που γίνονται κάθε Σάββατο στη μονή αγίας Αναστασίας της Ρωμαίας (μετά τον Τσεσμέ, προς Μαρουλά), θα μιλήσει ο πρωτοσύγκελλος της Αρχιεπισκοπής Κρήτης π. Μεθόδιος με θέμα: Τι είναι η γιόγκα; Υπάρχει σχέση ανάμεσα στο διαλογισμό και την προσευχή;
Νομίζω ότι οι ενδιαφερόμενοι θα έχουν πολλά να ακούσουν, αλλά και να συζητήσουν, αν παρευρεθούν στην εκδήλωση…
