Του Μανώλη Σκαρσουλή
«Η Θεία Όλγα ξέρει», προσπαθούσε, κάποτε, να μας πείσει ένα διαφημιστικό σλόγκαν για απορρυπαντικό. Ήξερε και ξέρει αυτή για λογαριασμό ενός καταναλωτή, που δεν είναι αναγκαίο –καλύτερο, δεν πρέπει –να ξέρει μα να αγοράζει. Φυσικά και η θεία Όλγα δεν ξέρει τίποτα, αφού στην ιδιωτική της ζωή είναι ένα μοντέλο που πληρώθηκε για να διαφημίσει το συγκεκριμένο απορρυπαντικό. Ακόμα και αν στη θέση της θείας Όλγας βρίσκεται η επώνυμη σταρ που διαφημίζει σαμπουάν, δεν είναι σίγουρο ότι ξέρει. Κι αυτή πληρώθηκε, πολλά περισσότερα από τη θεία Όλγα. Το θρησκευτικό δόγμα του «πίστευε και μη ερεύνα» αντικαταστάθηκε σήμερα από το «αγόραζε και μη ερεύνα». Οι νόμοι της αγοράς καλύπτουν το θρησκευτικό κενό του σύγχρονου ανθρώπου, και ευαγγέλιο των νόμων αυτών η διαφήμιση, μονομερής λόγος πάνω στα παραγόμενα προϊόντα.
Η διαδικασία παραγωγής γνώσεων, μαζική στον σύγχρονο κόσμο, έχει πάψει να είναι αυτοσκοπός πνευματική ολοκλήρωση του ατόμου. Σήμερα το άτομο εκπαιδεύεται για να επιτευχθεί η καλύτερη δυνατή ένταξή του στην «ομαλή» λειτουργία της ελεύθερης οικονομίας.
Οι γνώσεις μετατρέπονται σ’ εμπόρευμα και ο άνθρωπος σ’ εργαλείο του οικονομικού συστήματος, Με τη σειρά της η διαφήμιση για την απόκτηση των γνώσεων επικεντρώνεται στο σημείο της σίγουρης επαγγελματικής αποκατά- στασης. Το άτομο αντιμετωπίζεται πια σαν «μαζάνθρωπος», εισέρχεται στη διαδικασία της «κατασκευής» του και ρυθμίζεται ανάλογα με την αποστολή του με συγκεκριμένες τεχνικές και μόνο πληροφορίες που αφορούν την κατασκευή και όχι τον κριτικό έλεγχο προϊόντων και πληροφοριών.
Το μοντέλο κατασκευής ανθρώπου προϋπάρχει της ύπαρξης του τελευταίου, όπως προϋπάρχει το μοντέλο κατασκευής των μηχανικών και δεν ευθύνεται τουλάχιστον στα πρώτα στάδια της ζωής του. ο ίδιος για τη ρύθμισή του.
Το κοινωνικό σύνολο υπακούει στους νόμους του κεφαλαίου, λένε οι μαρξιστές και κανείς δε φαίνεται να είναι σε θέση να τους αμφισβητήσει σοβαρά. Το κεφάλαιο δημιουργεί σχέσεις εκμετάλλευσης. Τα κέντρα που ελέγχουν τις πληροφορίες είναι τα κέντρα εξουσίας και αντίστροφα. Ο πολίτης υφίσταται τις διαδικασίες του συστήματος πληροφόρησης ενώ, ουσιαστικά, του αφαιρείται η δυνατότητα διαμόρφωσης αυτόβουλης γνώμης πέρα από αυτή που διαμορφώνει ο ανταγωνισμός της δημαγωγίας των πολιτικών. Είναι αρκετό να γνωρίζει ποιο είναι το «κόμμα του λαού» ή το «εθνικό κόμμα» και είναι σκόπιμο να μη γνωρίζει τι σημαίνουν ισοζύγιο εξωτερικών πληρωμών, χρηματιστηριακές διαδικασίες, αστικοί νόμοι. Σημεία που το εκπαιδευτικό σύστημα τα γεμίζει ασάφειες, παρά την καθημερινή τους χρήση, προκειμένου να αποφευχθεί η ενεργός συμμετοχή του πολίτη σ’ αυτά. Και δε μιλάμε βέβαια για ερωτήματα περί του είναι, του γίγνεσθαι, της ύπαρξης, γιατί η προσήλωσή τους σ’ αυτά κλονίζει την ύπαρξη των δεδομένων κοινωνικών σχέσεων.
