Η Κρήτη λόγω της θέσης της υπήρξε πάντα σταυροδρόμι των θαλασσινών περιπλανήσεων
του Νίκου Καλιτσουνάκη
Η Κρήτη λόγω της θέσης της υπήρξε πάντα σταυροδρόμι των θαλασσινών περιπλανήσεων των λαών της Μεσογείου και ένας φάρος πολιτισμού ανάμεσα στις τρεις ηπείρους.
Ο πρώτος γνωστός πολιτισμός στην Ευρώπη στον οποίο εμφανίστηκαν η γραφή και οι θετικές επιστήμες, ο Μινωικός πολιτισμός βοήθησε την Κρήτη να κατέχει ιδιαίτερη θέση και στον Ελληνικό πολιτισμό.
Η νότια Κρήτη δε και ειδικότερα το τμήμα που εκτείνεται το παραλιακό μέτωπο του Νομού Ρεθύμνου καλύπτοντας στο σύνολό του, τη γεωγραφική έκταση της πρώην Επαρχίας και σημερινού Δήμου Αγίου Βασιλείου, αποτελεί τόπο με μακραίωνη διαδρομή, καταγεγραμμένη από την Νεολιθική περίοδο, τουλάχιστον 10.000 χρόνια πριν.
Στη περιοχή αυτή, εκτός της αυθεντικής άγριας κρητικής ομορφιάς, η ιστορία παραμονεύει σε κάθε γωνιά, σε κάθε σημείο, όπου οι μνήμες είναι άλλοτε πρόσφατες και άλλοτε μακρινές, αλλά πάντα ζωντανές και πάντα μας θυμίζουν αυτή την σπουδαία πολιτιστική κληρονομιά που έχουμε.
Παράλληλα όμως μας υπενθυμίζουν και το χρέος μας να διαφυλάξουμε και να προβάλουμε τον ιδιαίτερο πολιτισμικό πλούτο αλλά και τις ιστορικές παραδόσεις της τοπικής κοινωνίας, αναδεικνύοντας έτσι και τους στόχους που πρέπει να εκπληρωθούν, στο πλαίσιο μιας δυναμικής παρέμβασης στις σημερινές πολύ δύσκολες συγκυρίες.
Η Αγιοβασιλειώτικη γιαλιά φιλοξένησε αρκετά φυσικά λιμάνια κατά τους περασμένους αιώνες, όπως το ιστορικό λιμάνι της Συβρίτου που σήμερα βρίσκεται η Αγία Γαλήνη, των Κεραμέ, των Σακτουρίων, της Λίμνης Πρέβελη, του Πλακιά και του Ροδακίνου. Τα λιμάνια αυτά λειτούργησαν κατά καιρούς ως πύλες εισόδου είτε φίλων λαών είτε αντιπάλων και κατακτητών ή ως πύλες προς την ελευθερία, όταν σε περιόδους πολέμου, τμήμα του πληθυσμού χρειάστηκε να μεταφερθεί ακτοπλοϊκά σε ασφαλέστερα μέρη.
Κάτι όμως που πραγματικά εντυπωσιάζει και ίσως αλλάζει και την ιστορία της ναυσιπλοΐας, όχι μόνο στην Κρήτη ή στην Ελλάδα, αλλά σε ολόκληρο τον κόσμο, αφορά μία πρόσφατη σημαντική ανακάλυψη αρχαιολογικών ευρημάτων, σε σπήλαιο στο Δαμνώνι.
Συγκεκριμένα εντοπίσθηκαν λίθινα εργαλεία, όπως μικρά τσεκούρια, εργαλεία κοπής και ξέστρα που χρονολογήθηκαν στην Κατώτερη Παλαιολιθική Εποχή. Δηλαδή χρονολογούνται από 130.000 έως 700.000 χρόνια πριν και φανερώνουν ότι στην περιοχή μας έφτασαν άνθρωποι της κατηγορίας Χόμο Χαϊντελμπεργκένσις, χρησιμοποιώντας πλοίο ανοιχτής θαλάσσης. Μέχρι πρόσφατα γνωρίζαμε ότι η πρώτη βεβαιωμένη περίπτωση ναυσιπλοΐας στον κόσμο ήταν πριν από 60.000 χρόνια ανάμεσα σε Ταϊλάνδη και Αυστραλία, καθώς και ότι ιστορικές αναφορές συνδέουν το πέρασμα των ανθρώπων από την Αφρική στην Ευρώπη με το Γιβραλτάρ.
Η ανακάλυψη αυτή όμως φαίνεται ότι ίσως ανατρέπει στερεότυπα που μέχρι σήμερα αποτελούν τη δομή της υφιστάμενης ιστορικής – αρχαιολογικής γνώσης.
Η ομάδα που διεξάγει την συγκεκριμένη έρευνα, επικεφαλής της οποίας είναι ο δρ Τόμας Στράσερ του Κολεγίου Providence των ΗΠΑ και η δρ Ελένη Παναγοπούλου από την Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας – Σπηλαιολογίας, συνεχίζει με αμείωτο ζήλο τις εργασίες της .
Σαφώς το στάδιο που βρίσκεται η σημαντική αυτή έρευνα είναι κάπως πρώιμο, καθώς δεν έχουν εντοπιστεί και σκελετικά κατάλοιπα που θα καθόριζαν τις εξελίξεις, ωστόσο το γεγονός μιας τέτοιας ανακάλυψης, εκ των πραγμάτων θεωρείται ύψιστης σημασίας.
Και μπορεί αυτή η έρευνα να ρίχνει φως σε άγνωστες πτυχές της προϊστορίας, εμπλουτίζοντας το ιστορικό υλικό του τόπου, άλλο τόσο ενδιαφέροντα όμως είναι και τα θέματα της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας που διαδραματίσθηκαν στη περιοχή.
Ένας μεγάλος ναός αφιερωμένος στη θεά Άρτεμη υπήρξε στην Αγία Γαλήνη, που στην αρχαιότητα ονομαζόταν Σουλία.
Το μέρος αυτό επίσης, έχει συνδεθεί και με ένα πολύ γνωστό μύθο που αφορά την απόδραση του Δαίδαλου και του Ικάρου με τα κέρινα φτερά τους. Ο Βασιλιάς Μίνωας είχε φυλακίσει τον Δαίδαλο και τον γιο του Ίκαρο και, όπως λέγεται, κατέφυγαν στην περιοχή και από ένα ψηλό βράχο πέταξαν μακριά από την Κρήτη. Στην Αγία Γαλήνη, δυτικά του λιμανιού, ορθώνεται ο βράχος απ’ όπου κατά την παράδοση πέταξαν ο Δαίδαλος και ο Ίκαρος και εξ αυτού του λόγου, στην ίδια θέση υπάρχει ένα μνημείο με τα δύο αγάλματά τους. Ωστόσο δεν λείπουν και οι καταγεγραμμένες αναφορές που συνδέουν την περιοχή του Αγίου Παύλου στα Σακτούρια ως το μέρος απόδρασης των μυθικών ηρώων. Συγκεκριμένα μιλούν και δείχνουν το Σπήλαιο του Δαιδάλου στον Άγιο Παύλο, καθώς και για την κορυφή του βράχου με την ονομασία «Ανηφοράς» ή «πήδημα» ως το σημείο απογείωσης των δύο πρώτων αεροπόρων της μυθολογίας.
Πάντως ανεξάρτητα από τις υφιστάμενες αναφορές, είναι αλήθεια ότι η ευρύτερη περιοχή έχει σημαδευτεί από τα γεγονότα που έχουν καταγραφεί στις ιστορικές σελίδες της ανθρωπότητας. Κατά την αρχαιότητα και ιδιαίτερα την προανακτορική περίοδο, ο πολιτισμός στο νότιο τμήμα, όπως και σ’ όλο το νησί ήταν αρκετά ανεπτυγμένος σε όλους τους τομείς. Τα ονόματα, ο αριθμός και η θέση των αρχαίων πόλεων, δεν είναι σε όλες τις περιπτώσεις γνωστά, ούτε συμφωνούν οι αρχαιολόγοι για την ακριβή θέση τους. Στη περιοχή του Αγίου Βασιλείου η αρχαία Κιονία ή Βίωνος λέγεται ότι άκμασε τη προμινωική εποχή μέχρι τα ελληνιστικά χρόνια και η θέση της βρίσκεται λίγο νοτιότερα από το χωριό Κεραμέ, όπου και βρέθηκαν αγγεία, ανάγλυφο Ευρώπης επί Ταύρου, νομίσματα και αγαλματίδια.
Ειδική αναφορά υπάρχει στο βιβλίο του καθηγητή συντοπίτη μας Κωστή Παπαδάκη: «Κεραμές και Αγαλλιανός». Ο συγγραφέας αναφέρει ότι για την αρχαία Κιονία πιστεύεται ότι, επειδή από κάποια στιγμή και μετά το έδαφος άρχισε να υποχωρεί και η πόλη να βυθίζεται στη θάλασσα του Λυβικού πελάγους , οι κάτοικοί της αναγκάστηκαν να την εγκαταλείψουν και να μετακινηθούν σε άλλο σημείο ψηλότερα, στην περιοχή όπου σήμερα βρίσκονται τα χωριά Κεραμές και Αγαλλιανός.
Είναι αλήθεια ότι στην περιοχή κατά το πέρασμα των χρόνων έχει παρατηρηθεί μεταβολή της στάθμης της θάλασσας, όπως επίσης και μεταβολή της ατμοσφαιρικής πίεσης που συμβαίνει αρκετά συχνά. Αυτή η μεταβολή δημιουργούσε και δημιουργεί πολύ ισχυρούς ανέμους στη περιοχή και προβλήματα στη ναυσιπλοΐα. Έτσι λοιπόν ένα τέτοιο πρόβλημα ήταν και η αιτία να βρει καταφύγιο, στη Σακτουριανή γιαλιά, μία από τις σπουδαιότερες προσωπικότητες της πρώιμης εποχής του χριστιανισμού, ο Απόστολος Παύλος,.
O συγγραφέας των μισών περίπου από τα βιβλία της Καινής Διαθήκης, έδωσε τ’ όνομά του στο σπηλαιώδη ναό της περιοχής και όπως όλοι γνωρίζουμε και στον παραλιακό οικισμό. Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα του καθηγητή συντοπίτη μας κ. Θεόδωρου Πελαντάκη, το πλοιάριο που μετέφερε τον Απόστολο Παύλο άραξε το 63 μ.Χ. στον όρμο «Λιβάδι» που βρίσκεται δυτικότερα του όρμου «΄Αγιος Παύλος». Το μέρος αυτό ήταν και είναι το μόνο, μεταξύ Καλών Λιμένων και Σφακίων, που «δεν το πιάνει» ο σφοδρός νοτιοανατολικός άνεμος (ο λεγόμενος Ευρωκλήδωνας κατά την αρχαιότητα) και αποτελούσε φυσικό καταφύγιο για τον ελλιμενισμό των αρχαίων πλοιαρίων.
Η επίσκεψη στη Κρήτη ήταν κατά την 4η και τελευταία αποστολική περιοδεία και τo γεγονός ότι ο ναός του Αγίου Παύλου κατασκευάστηκε σ’ ένα σπήλαιο σε απόσταση 300 περίπου μέτρα από το «Λιβάδι» και όχι στη περιοχή του αιγιαλού, φανερώνει ότι ο Απόστολος των Εθνών δεν πέρασε απλά από την περιοχή, αλλά έμεινε στο σπήλαιο αυτό για διάστημα ολίγων ημερών, έως ότου οι καιρικές συνθήκες θα επέτρεπαν την συνέχεια του ταξιδιού προς την Ρώμη.
Άφησα για το τέλος τη ιστορική συμβολή των ανθρώπων της περιοχής μας κατά τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο.
Η γενναία ψυχή τους και η θέληση για λευτεριά, βοήθησε καταλυτικά στο ν’ ανοίξει ο δρόμος της δικαίωσης, απέναντι σ’ ένα πανίσχυρο εχθρό.
Το παραθαλάσσιο τμήμα της π. επαρχίας μας αποτέλεσε σημαντικό κέντρο πολεμικού ανεφοδιασμού του νησιού και μετακίνησης στρατιωτικού ή άμαχου πληθυσμού, προς την Αίγυπτο και Μέση Ανατολή.
Πολλοί ήταν οι κάτοικοι των χωριών μας, που με κίνδυνο της ζωής τους και της ζωής των οικογενειών τους, προσέφεραν απλόχερα περίθαλψη, διαμονή και τροφή στους Βρετανούς και Αυστραλούς στρατιώτες, που είχαν αποκλειστεί μετά την εισβολή των Γερμανών.
Οι απλοί αυτοί άνθρωποι, παρά τις αυστηρές προειδοποιήσεις της γερμανικής διοίκησης, στήριξαν τις αντιστασιακές οργανώσεις και βοήθησαν τους συμμάχους στρατιωτικούς, που είχαν γλυτώσει τη σύλληψη, να φυγαδευτούν προς τη Μέση Ανατολή, αφού πριν έδιναν χρήσιμες πληροφορίες για τις κινήσεις των Γερμανών κατακτητών.
Εξαιρετικά σημαντική ήταν και η συμβολή των μοναχών του Πρέβελη. Το μοναστήρι αποτέλεσε καταφύγιο για εκατοντάδες συμμάχους.
Ο Αυστραλός Geoff Edwards ένας από αυτούς, χρόνια αργότερα κατέγραψε στην αυτοβιογραφία του ότι τον Αύγουστο του 1941, μαζί με άλλους 69 μαχητές, αφού παρέμειναν για αρκετές βδομάδες στο μοναστήρι, τελικά κατάφεραν και διέφυγαν από την Λίμνη, με το βρετανικό υποβρύχιο HMS Thrasher .
37 χρόνια αργότερα, θέλοντας να τιμήσει τον Κρητικό λαό και τους Μοναχούς της Ιεράς Μονής Πρέβελη που τον έσωσαν, ίδρυσε στη Δυτική Αυστραλία, χωριό με την ονομασία Πρέβελης.
Δυτικότερα του Πρέβελη και συγκεκριμένα στο Ροδάκινο καταγράφηκε ο επίλογος μίας από τις, αναμφισβήτητα, σημαντικότερες αντιστασιακές πράξεις του Β’ Παγκοσμίου πολέμου.
Αναφέρομαι στην υπόθεση της απαγωγής του Στρατηγού Χάινριχ Κράιπε.
Στην επιχείρηση έλαβαν μέρος έντεκα ριψοκίνδυνοι άντρες απ’ όλες τις Αντιστασιακές ομάδες που δρούσαν στην Κρήτη, σε συνεργασία με δύο Άγγλους κομάντο, ο γνωστός φιλέλληνας λοχαγός Πάτρικ Λη Φέρμορ και ο Στάλευ Μος, όπου κατάφεραν το ακατόρθωτο.
Απήγαγαν τον περιφερειακό διοικητή των κατοχικών στρατευμάτων Κρήτης, έναν από τους πιο ισχυρά φυλασσόμενους Γερμανούς αξιωματικούς.
Η συμμετοχή του απλού Κρητικού λαού ήταν εντυπωσιακή και βοήθησε στη διαφυγή της ομάδας απαγωγής και του Γερμανού αιχμαλώτου, με υποβρύχιο από τον όρμο Περιστερέ στο Ροδάκινο. Οι ντόπιοι Ροδακινιώτες έπαιξαν σημαντικό ρόλο στο αίσιο τέλος μιας τέτοιας στρατιωτικής επιχείρησης που μόνο στη φαντασία μπορούσε να εξελιχθεί.
Λέγεται μάλιστα ότι τις χειροπέδες με τις οποίες είχαν δέσει τον Κράιπε, τις κράτησε ένας Άνω Ροδακινιώτης, ο Εμμανουήλ Κοτσυφάκης.
Η αντίδραση των δυνάμεων κατοχής σε βάρος της ζωής και της περιουσίας των ντόπιων υπήρξε σκληρή και βάναυση.
Το χωριό αυτό όπως και πολλά άλλα στην περιοχή μας υπέστη οδυνηρές επιπτώσεις, λόγω της αντιστασιακής δράσης των κατοίκων και της πιθανής συμμετοχής τους στην απαγωγή του Γερμανού στρατηγού.
Με αφορμή το θάνατο ενός Γερμανού, αρκετοί κάτοικοι εκτελέστηκαν από τους Ναζί, οι οποίοι μάλιστα δε δίστασαν να κάψουν το χωριό και το να εκκενώσουν για μεγάλο διάστημα.
Αυτή λοιπόν ήταν η συμβολή των ανθρώπων μας.
Συμβολή που απέδειξε ότι στον τόπο αυτό η ψυχή είναι πάνω από τη ζωή και το θάνατο
Στην σημερινή εποχή της παγκοσμιοποίησης και της οικονομικής, πνευματικής και πολιτιστικής κρίσης, ίσως θα πρέπει να στρέψουμε το βλέμμα μας στο παρελθόν.
Να δούμε την ιστορία αυτού του τόπου, να δούμε τους αγώνες των προγόνων μας, την περηφάνια και τις παραδόσεις μας, να αντιληφθούμε το μέγεθος του πολιτισμικού μας πλούτου.
Ίσως μόνο έτσι καταφέρουμε να επιβιώσουμε ως κοινωνία και να μπορούμε να σχεδιάσουμε με αισιοδοξία το μέλλον μας.
