Τα τελευταία χρόνια μια σειρά πειραμάτων έχει καταδείξει
Του Θοδωρή Ρηγινιώτη
Τα τελευταία χρόνια μια σειρά πειραμάτων έχει καταδείξει ότι πολλές από τις θεωρούμενες ως «υπερφυσικές» εμπειρίες των ανθρώπων σχετίζονται άμεσα με υπολειτουργία ή δυσλειτουργία συγκεκριμένων εγκεφαλικών περιοχών. Η ερευνητική και ερμηνευτική αυτή απόπειρα ονομάζεται συμβατικά «Νευροθεολογία» (Neurotheology) ή «Βιοθεολογία» (Biotheology) και εύλογα θεωρείται ότι δυναμιτίζει μια από τις σημαντικότερες θεωρούμενες ως αποδείξεις για την ύπαρξη του θεϊκού κόσμου: την πνευματική εμπειρία.
Έτσι, για παράδειγμα, έχει γίνει υποβολή οραμάτων σε εθελοντές με τον ερεθισμό συγκεκριμένων εγκεφαλικών κέντρων, όπως οι κροταφικοί λοβοί. Επίσης, έχουν μελετηθεί οι δραστηριότητες συγκεκριμένων εγκεφαλικών κέντρων σε ανθρώπους που κάνουν διαλογισμό (π.χ. βουδιστές) ή ψάλλουν ή χορεύουν ρυθμικούς (τελετουργικούς) χορούς. Πολλά λοιπόν πνευματικά βιώματα, όπως το αίσθημα γαλήνης, ενότητας με όλα τα πλάσματα κ.λ.π. θεωρούνται πλέον προϊόντα αυθυποβολής…
Μερικά πρώτα σχόλια
Η εξωσωματική εμπειρία και η χρήση του ρυθμού και άλλων μέσων πρόκλησης «πνευματικού βιώματος» δεν περιλαμβάνονται στα ενδιαφέροντα του αρχαίου (των πρώτων χιλίων χρόνων) και του ορθόδοξου χριστιανισμού. Αντίθετα, απορρίπτονται ως φαινόμενα και πρακτικές ύποπτης εγκυρότητας και συνεπώς επικίνδυνα για την αληθινή πνευματική πρόοδο του ανθρώπου, δηλαδή την ένωσή του με το Θεό. Στο χριστιανισμό σκοπός δεν είναι η βίωση εμπειριών, αλλά η πρόοδος σε μια πορεία αγάπης, που αρχίζει από την «κάθαρση της καρδιάς» και προχωρεί στο «φωτισμό του νου» και τη «θέωση» (ένωση με τις άκτιστες ενέργειες του Θεού).
Η «κάθαρση της καρδιάς» είναι η κατάσταση, που επιτρέπει στον άνθρωπο να αγαπά όλο τον κόσμο, ακόμη και τους εχθρούς του. «Αγαπά» σημαίνει να χαίρεται όταν χαίρονται ή προοδεύουν και να λυπάται όταν πονούν ή παρακμάζουν (έτσι ορίζει την αγάπη ο Παύλος, Ρωμαίους 12, 15). Η αγάπη αυτή δεν είναι συναισθηματική αντίδραση, αλλά συνειδητά αποφασισμένη δεξίωση του άλλου ως αδελφού στο πνευματικό κέντρο του ανθρώπου (το οποίο αγνοεί η δυτική ψυχολογία), που οι Πατέρες της Εκκλησίας ονομάζουν καρδία και ακριβέστερα βαθεία ή νοερά καρδία.
Ολόκληρη η εκκλησιαστική ζωή και η ασκητική προσπάθεια των χριστιανών, λαϊκών και κληρικών ή μοναχών, όπως τη διδάσκει η αρχαία και η ορθόδοξη παράδοση (νηπτική παράδοση), δεν αποσκοπεί σε μια αυτόματη ηθικιστική σωτηρία ως εύνοια του Θεού, στα πρότυπα της εύνοιας των μεσαιωνικών βασιλέων, αλλά στην προσέλκυση της θείας χάριτος, που θα ενισχύσει τον άνθρωπο, ανάλογα με την πρόθεσή του (όχι με την πίστη του), στην υπεράνθρωπη προσπάθειά του για επίτευξη αυτής της «υπερφυσικής» σχέσης με τους άλλους. Αυτή είναι και μία ειδοποιός διαφορά ανάμεσα στο «μυστικισμό» του αρχαίου και του ορθόδοξου χριστιανισμού και στο μυστικισμό των διαφόρων θρησκειών ή αιρέσεων.
Οι παλαιοί Πατέρες φυσικά δεν είχαν τις δικές μας γνώσεις νευροφυσιολογίας ή γενετικής, γνώριζαν όμως την αλληλεξάρτηση ψυχής και σώματος και δε θα τους προκαλούσε έκπληξη η διαπίστωση ότι ψευδείς πνευματικές εμπειρίες προκαλούνται από συγκεκριμένα «πάθη» εγκεφαλικών περιοχών. Θα παρατηρούσαν όμως ότι:
α) Η ύπαρξη ψευδών πνευματικών εμπειριών είναι κάτι γνωστό στο χριστιανισμό ήδη από την αρχή της ύπαρξής του, καθώς οι πρώτοι χριστιανοί ζούσαν ανάμεσα σε πολλές ομάδες «ενθουσιαστών» (που «ενθουσιάζονταν», δηλαδή «γίνονταν ένθεοι», με τεχνητούς τρόπους), ενώ συχνά ξεπηδούσαν καινούργιες, όπως οι μεσσαλιανοί (= προσευχόμενοι). Όμως η ύπαρξη ψευδών πνευματικών εμπειριών δεν αποκλείει εξ ορισμού να υπάρχουν και αληθινές.
β) Η χριστιανική προσευχή δεν είναι διαλογισμός, εκτός από περιθωριακές καταστάσεις εκτροπής, που διαμορφώθηκαν στη δύση κατά τα νεώτερα χρόνια. Συνεπώς, τα συμπεράσματα, στα οποία οδηγεί η έρευνα και ο πειραματισμός σε ανθρώπους που διαλογίζονται, δεν είναι επιστημονικά σωστό να επεκτείνονται αυτονόητα στις πνευματικές εμπειρίες των χριστιανών. Θα πρέπει να γίνουν έρευνες σε χριστιανούς, που βιώνουν πνευματικές εμπειρίες, και μάλιστα σε έμπειρους ησυχαστές μοναχούς, όχι σε οποιονδήποτε μέσο πιστό που επιχειρεί να προσευχηθεί.
Επίσης, πρέπει να παρατηρήσουμε ότι στον ορθόδοξο χώρο τα αποτελέσματα της «νευροθεολογίας» έχουν μελετηθεί και αξιολογηθεί από σύγχρονους μελετητές χωρίς πρόβλημα (βλ. π.χ. στην εισήγηση του παιδοψυχολόγου και παιδοψυχίατρου π. Βασ. Θερμού «Εμπειρίες σε αιρέσεις και σέκτες, ψυχολογική θεώρηση» – υπάρχει και στο διαδίκτυο).
Χαρακτηριστικά του ορθόδοξου πνευματικού βιώματος
Οι ερευνητές της «νευροθεολογίας» αγνοούν εντελώς το πνευματικό βίωμα στο χώρο του αρχαίου και του ορθόδοξου χριστιανισμού. Γνωρίζουν μόνο διάφορες εκδοχές του δυτικού χριστιανισμού, τη γνησιότητα των οποίων απορρίπτουν, αλλά οι οποίες έχουν μελετηθεί και αξιολογηθεί και στον ορθόδοξο χώρο προ πολλού.
Το θέμα εδώ δεν είναι τα «οράματα» του ενός ή του άλλου πιστού (που εύκολα μπορεί να παραπλανηθεί), αλλά το αν είναι αξιόπιστα τα οράματα των αγίων, που ο φωτισμός τους από το Θεό καθορίζει τη διδασκαλία του χριστιανισμού για τη σωτηρία του ανθρώπου.
Παραλείποντας το προφανές, ότι δεν είναι δυνατόν οι άγιοι της Ορθοδοξίας να είναι άνθρωποι με τόσο σοβαρές ψυχικές διαταραχές, ώστε να νομίζουν ότι τους επισκέπτονται και συνομιλούν μαζί τους ουράνια πλάσματα, και συγχρόνως να είναι και εξαίρετοι μελετητές της ανθρώπινης συμπεριφοράς και κοινωνικοί αναλυτές διαχρονικής αξίας και αξιόλογοι συγγραφείς και σοφοί αρωγοί και διδάσκαλοι χιλιάδων ανθρώπων κάθε ηλικίας, κοινωνικής τάξης και μορφωτικού επιπέδου, ας επισημάνουμε τα παρακάτω:
1. Η ορθόδοξη πνευματική εμπειρία βιώνεται όχι μόνο κατά την ώρα της προσευχής, αλλά και κατά τη διάρκεια της κοινής καθημερινότητας. Μπορεί δε να διαρκεί μέρες, κατά τις οποίες ο άνθρωπος έχει πλήρη διαύγεια και ασχολείται με τις συνηθισμένες του ασχολίες, ευρισκόμενος συγχρόνως εντός της θείας χάριτος. Τέτοιες περιπτώσεις καταγράφονται π.χ. στους βίους αγίων όπως οι Αντώνιος του Βορόνεζ, Σεραφείμ του Σάρωφ, Παΐσιος ο Αγιορείτης, Σωφρόνιος του Έσσεξ (βιώματα που διαρκούσαν μήνες ή και χρόνια) κ.π.ά. Ο Νικόλαος Μοτοβίλωφ είδε τον άγιο Αντώνιο του Βορόνεζ μέσα στο θείο φως όχι μόνο κατά την τέλεση της πασχάλιας λειτουργίας του 1835, αλλά και πολλές ώρες αργότερα, ενώ ο άγιος σέρβιρε τσάι και συζητούσε με τους επισκέπτες του. Και στις δύο περιπτώσεις ο άγιος είχε επίγνωση της κατάστασής του και συζήτησε γι’ αυτήν με το Μοτοβίλωφ εκτενώς.
Μπορεί επίσης να συμβεί σε άνθρωπο που δε γνωρίζει καθόλου την ορθοδοξία, όπως o Τούρκος μουσουλμάνος Γιουσούφ Αμπντούλ Ογκλί (1820-1893), ο Αμερικανός βουδιστής ιερέας Nilus Stryker, που, μετά από ένα πολυήμερο ορθόδοξο πνευματικό βίωμα, ερεύνησε την ορθοδοξία και έγινε ορθόδοξος, κ.ά.
Πριν από λίγα χρόνια μια μαθήτριά μου μού μετέφερε ότι κάποια μουσουλμάνα από το Μαρόκο, οικογενειακή της φίλη, μεταστράφηκε αναπάντεχα στην ορθοδοξία μετά από ένα ορθόδοξο πνευματικό βίωμα. Η περίπτωσή της, ακατάγραπτη σε βιβλίο, έρχεται να συναντήσει εκείνες που αναφέρονται στα συναξάρια: ο πειρατής Ραχάι μεταστράφηκε στην ορθοδοξία και μόνασε στην αθωνίτικη μονή Ιβήρων, όταν είδε την εικόνα της Παναγίας της Πορταΐτισσας να αιμορραγεί από τη σφαίρα που ο ίδιος της είχε ρίξει – έλαβε μάλιστα το όνομα Βάρβαρος, από τύψεις για τα προηγούμενα εγκλήματά του, και μετά το θάνατό του μυρόβλυσε (εορτάζει 15 Μαΐου). Περί το 1680 ένας υψηλόβαθμος υπάλληλος του οθωμανικού θρόνου στην ΚΠολη, ο Αχμέτ ο Κάλφας, μεταστράφηκε στο χριστιανισμό μετά από συγκλονιστικό όραμα υπερκόσμιου φωτός κατά τη διάρκεια λειτουργίας σε ορθόδοξο ναό – μάλιστα μαρτύρησε για τη χριστιανική πίστη στις 3 Μαΐου 1682, και αυτή την ημέρα εορτάζεται η μνήμη του. Συναντώντας τέτοιες καταγραφές, ο ορθολογιστικός σκεπτικισμός απέναντι π.χ. στο όραμα του αγίου Κωνσταντίνου, αν και κατ’ αρχάς απόλυτα θεμιτός, ενίοτε χάνει τη νηφαλιότητά του και καθίσταται ύποπτος ιδεολογικών προκαταλήψεων.
Την πεντηκοστή του 2006 ο Αθανάσιος Kone, προτεστάντης ιεραπόστολος με ευρεία θεολογική κατάρτιση και μέλλων πάστορας, εγκατέλειψε τον προτεσταντισμό και βαφτίστηκε ορθόδοξος μαζί με την οικογένειά του, μετά από επανειλημμένες προσκλήσεις που του είχε απευθύνει στα όνειρά του ο Αμερικανός ορθόδοξος π. Σεραφείμ Ρόουζ (είχε κοιμηθεί απ’ το 1982), για τον οποίο πριν δε γνώριζε απολύτως τίποτα.
Στις αρχές του 20ού αιώνα, ο διάσημος Ρώσος πνευματιστής Βλαντιμίρ Μπύκωφ μεταστράφηκε στην ορθοδοξία και μετατράπηκε σε σφοδρό πολέμιο του πνευματισμού (χωρίς όμως να αρνηθεί την πραγματικότητα των εμπειριών του), όταν συναντήθηκε με το διορατικό χάρισμα του αγίου Νεκταρίου της Όπτινα. Αργότερα μάλιστα χειροτονήθηκε ιερέας στη Μόσχα και εκτελέστηκε για την πίστη του το 1924 ή 25. Μια συνάντηση με τον ίδιο άγιο, γύρω στο 1920, αποδείχτηκε αρκετή για να μεταστραφεί στην ορθοδοξία ο λόγιος προτεστάντης Μιλαήλ Μ. Τάουμπε, που είχε αποσταλεί από το σοβιετικό καθεστώς για να κατάσχει τη βιβλιοθήκη της Όπτινα. Ο Τάουμπε όχι μόνο μεταστράφηκε, αλλά και εκάρη μοναχός –ενώ γύρω οι χριστιανοί, και ιδιαίτερα οι ιερείς και μοναχοί, διώκονταν απηνώς– και εξορίστηκε, επιμένοντας στην πίστη του.
Κατά τον εμφύλιο πόλεμο στη νεοσύστατη Ε.Σ.Σ.Δ., ο υπολοχαγός του Λευκού Στρατού Ευγένιος Νικολάγεβιτς Δαλμάτωφ άφησε ελεύθερο ένα αιχμάλωτο χωρικό, καταδικασμένο σε θάνατο, μετά από εντολή ενός άγνωστου γέρου ιερέα, τον οποίο στη συνέχεια αναγνώρισε από εικόνα ως τον άγιο Νικόλαο. Μετά από αυτό προσχώρησε στον ορθόδοξο κλήρο και υπηρέτησε στη Λίμα του Περού ως διάκονος, όπου και καταγράφηκε η μαρτυρία του.
Ως Ρεθυμνιώτης, είμαι σε θέση να γνωρίζω ότι ο πιλότος του γερμανικού βομβαρδιστικού, που βομβάρδισε το χωριό Πηγή, έξω από το Ρέθυμνο, όπως κατέθεσε ο ίδιος αργότερα στο καφενείο του χωριού παρουσία της τοπικής κοινωνίας, είδε ένα γέρο με υπερφυσική δύναμη να απωθεί με το χέρι του τις βόμβες που έπεφταν προς το χωριό. Τον αναγνώρισε επίσης αργότερα από εικόνα ως τον άγιο Νικόλαο. Την Κατοχή, τα Φιλιατρά σώθηκαν από την καταστροφή μετά από επιμονή του αγίου Χαραλάμπους προς το Γερμανό διοικητή και ο Ορχομενός Βοιωτίας μετά από επέμβαση της Παναγίας, που κόλλησε τα ναζιστικά τανκς (ο Γερμανός διοικητής Όφμαν ερχόταν για χρόνια στην επέτειο, 10 Σεπτ.). Η σύγχρονη ιστοριογραφία αδιαφορεί για τέτοιες μαρτυρίες. Τις θεωρεί μύθους, όπως και τις αντίστοιχες των παλαιών χριστιανών ιστοριογράφων, όπως του αγίου Γρηγορίου της Τουρ, ή ακόμη και του Ηρόδοτου. Όμως, όσο περισσότερο ερευνά κάποιος για παρόμοια περιστατικά, η συλλογή του αυξάνεται.
2. Πάρα πολλές φορές ανύποπτοι τρίτοι έχουν γίνει μάρτυρες και κοινωνοί του πνευματικού βιώματος ενός αγίου. Τέτοιες περιπτώσεις καταγράφονται από την αρχαιότητα, στους βίους αγίων όπως ο μέγας Αρσένιος, ο μέγας Βασίλειος, ο Συμεών ο Νέος Θεολόγος, αλλά και νεώτεροι ή σύγχρονοι, όπως ο Παύλος της Ομπνόρα, ο Σεραφείμ του Σάρωφ, ο Αντώνιος του Βορόνεζ, ο Γαβριήλ του Καζάν, ο Νικόλαος Πλανάς, ο Παΐσιος ο Αγιορείτης κ.π.ά. (μια πρώτη προσέγγιση του θέματος μπορεί να γίνει εύκολα, αναζητώντας τους βίους τους στο διαδίκτυο ή σε εξειδικευμένα βιβλιοπωλεία, όπως της Μητρόπολης ή του Γ. Λιουδάκη). Τέτοιες εμπειρίες καταγράφονται και από τον καθηγητή κοινωνιολογίας στο πανεπιστήμιο του Μέιν και μελετητή της ορθόδοξης πνευματικότητας Κυριάκου Μαρκίδη σε τριλογία μελετών με θέμα τις έρευνές του για την ορθόδοξη πνευματική κληρονομιά (έχουν εκδοθεί στα ελληνικά με τους τίτλους Ταξίδι με τον λέοντα, Το όρος της σιωπής και Τα δώρα της ερήμου, από τις εκδ. Διόπτρα).
Φυσικά τα παραπάνω, όπως και τα επόμενα, δεν «αποδεικνύουν» τίποτε. «Δεν περιμένω να γίνει κανείς χριστιανός από τη μαρτυρία μου• η μαρτυρία μου είναι καλή μόνο για μένα» λέει σοφά ένας Ιρανός διδάσκαλος του Ισλάμ, που μεταστράφηκε επίσης στο χριστιανισμό μετά από ένα αναπάντεχο και απόλυτα συγκλονιστικό χριστιανικό πνευματικό βίωμα. Όποιος θέλει μπορεί εύκολα να τα αρνηθεί, χαρακτηρίζοντάς τα ψεύδη και μύθους. Από καθαρά επιστημονική σκοπιά όμως, κάτι τέτοιο δεν είναι συνετό. Το επιστημονικά σωστό είναι η διερεύνηση των μαρτυριών και μάλιστα με συμμετοχική παρατήρηση.
Η σχετική έρευνα θα μπορούσε να γίνει οπουδήποτε (άνθρωποι με υψηλά βιώματα ορθόδοξης πνευματικότητας μπορεί να ζουν και στη γειτονιά σας), όμως τα πιο κατάλληλα μέρη ασφαλώς είναι οι χώροι όπου κατά τεκμήριο παρατηρείται εντονότερη πνευματική αναζήτηση, δηλαδή τα μεγάλα ορθόδοξα μοναστικά κέντρα, όπως ο Άθως, το Σινά, τα μεγάλα ρωσικά μοναστικά κέντρα του Κιέβου, της Όπτινα, του Ντιβέγιεβο κ.λ.π.
Στους χώρους αυτούς (όπου ποτέ, απ’ όσο ξέρω, δεν έχει γίνει τέτοιου είδους έρευνα) δε θα βρει κάποιος «καταρράκτες θετικής ενέργειας», αλλά μπορεί να καθοδηγηθεί σε άμεση επικοινωνία και παρατήρηση σημερινών ορθόδοξων αγίων, που διαμένουν είτε στα μοναστήρια είτε στις γύρω δασικές ή ερημικές εκτάσεις, ευρισκόμενων στα ανώτερα στάδια πνευματικής προόδου, που ονομάζονται στην παράδοσή μας «φωτισμός» και «θέωση». Οι άγιοι αυτοί δεν περιμένουν επισκέπτες ούτε και θα είναι εύκολο να κάνουν κάποιον κοινωνό των βιωμάτων τους, όμως και μια στοιχειώδης ανθρωπολογική έρευνα της κουλτούρας τους θα συνιστούσε πρόοδο στο ζήτημα που μας απασχολεί. Σύμφωνα με τις καταγραφές αιώνων (που υπάρχει σοβαρός λόγος να αμφισβητηθούν, όχι όμως να αγνοηθούν) η περίπτωσή τους δεν εμπίπτει στα συμπεράσματα των νευροφυσιολογικών ερευνών.
ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ…
