Υπάρχουν λαοί και έθνη τα οποία ήρθαν, είδαν και απήλθαν
Του Γιάννη Τσουδερού
Γιατρού
Υπάρχουν λαοί και έθνη τα οποία ήρθαν, είδαν και απήλθαν. Ας πούμε οι Ετρούσκοι, εδώ στη διπλανή μας ιταλική χερσόνησο, οι Βίκινγκς στη σκανδιναβική, οι Ίνκας στην αμερικανική ήπειρο και πολλοί άλλοι. Όλοι τους άκμασαν και μετά παράκμασαν. Μερικοί, όπως οι Μογγόλοι στην Κινεζική Μογγολία, συνέχισαν να ζουν όπως ζούσαν στα βάθη των ιστορικών αιώνων, κομμένοι από κάθε πολιτιστική πρόοδο.
Κοιτάζοντας αυτή την πανοραμική εικόνα λαών και εθνοτήτων που υπήρξαν και εξαφανίστηκαν ανακαλύπτεις και ένα λαό, έθνος μικρό τώρα, με τον οποίο συμβαίνει το εξής περίεργο: Ζει από πολλούς αιώνες, πριν γεννηθεί ο τωρινός Θεός του, αλλά δεν έχει εξαφανιστεί ως λαός και έθνος. Αντίθετα, εκσυγχρονίζεται και προχωρά, μαζί με τους άλλους πολύ νεώτερους λαούς. Μήπως οι θεοί του, παλιοί και νέος, τον υποστηρίζουν για να μένει ανέπαφος από τη φθορά του χρόνου; Ή μήπως ο μύθος του Ντόριαν Γκρέυ, του Όσκαρ Γουάιλντ, είναι η εξήγηση; Τίποτα απ’ όλα αυτά. Όπως όλοι οι λαοί πέρασε κι αυτός από τη φάση της επεκτατικής πολιτικής του. Μόνο που η επεκτατική πολιτική του δεν περιορίζονταν μόνο στην ληστεία και την κατοχή του πλούτου των άλλων, αλλά οι στρατιωτικές του δυνάμεις, όπως και ο αρχηγός τους, μετέφεραν και το σπέρμα της Ελληνικής Παιδείας. Γι αυτό, αναπόφευκτα, έβλεπαν τους άλλους ανθρώπους που συναντούσαν ισότιμα. Τους έβλεπαν ως ισάξια ανθρώπινα όντα και όχι ως δούλους. Έτσι εξηγείται η διαταγή που πήραν οι αξιωματικοί από το στρατηλάτη τους, το Μέγα Αλέξανδρο, να παντρευτούν γυναίκες περσίδες, ομαδικά, γιατί η παιδεία τους ήταν ζυμωμένη με το δόγμα ότι Έλληνας ήταν όποιος συμμετείχε της Ελληνικής Παιδείας (Ισοκράτης). Για τον ίδιο λόγο αποδέχτηκαν ως Έλληνα έναν Άραβα παραμυθά, τον Αίσωπο.
Η διαδικασία αυτή λοιπόν, η τόσο ωφέλιμη και χρήσιμη στις συμπεριφορές τους προς τους άλλους ανθρώπους, οι κανόνες που έβαζαν στις μεταξύ τους σχέσεις, υπαγορεύονταν από την Παιδεία των Ελλήνων. Αυτοί οι μηχανισμοί διανόησης, όταν εκφυλίζονταν, κατέληγαν σε ιδιοτελείς, άνομες, ή ακόμα και εγκληματικές συμπεριφορές, όπως ο εκφυλισμός της δημοκρατικής συμπεριφοράς σε οχλοκρατία.
Κοινωνίες που είχαν αναπτύξει τη φιλοσοφική τους σκέψη και τον πολιτισμό τους γενικά, όπως συνέβη στις ελληνικές φυλές και εθνότητες, απόκτησαν τελικά και υψηλή Παιδεία, η οποία τις απέτρεπε να απομακρύνονται συχνά από τη φιλοσοφική ηθική τους. Ήταν η Παιδεία, λοιπόν, η οποία θεμελίωσε τη χιλιετή ελληνιστική περίοδο του Μ. Αλέξανδρου. Ήταν η Παιδεία που θεμελίωσε τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία παρ’ ότι την πολεμούσαν οι βάρβαροι του Μεσαίωνα. Δηλαδή η ανθρωπιστική ελληνική παιδεία θεμελίωσε δύο αυτοκρατορίες, την Αλεξανδρινή και τη Βυζαντινή, που άφησαν σημαντική κληρονομιά στον παγκόσμιο πολιτισμό. Και είναι πάλι η ίδια που έβγαλε την Ευρώπη από το Μεσαίωνα και τον οδήγησε στην αναγέννηση και το διαφωτισμό.
Βλέπουμε, λοιπόν, ότι η πορεία των Ελλήνων ταυτίζεται και συγχρονίζεται με την πορεία της Παιδείας των λαών. Όμως, προσοχή. Η Παιδεία δεν αποκτάται με την ανάγνωση, ή και εκμάθηση κάποιων συγκεκριμένων βιβλίων, όπως συμβαίνει στις επιστήμες, π.χ. ιατρική. Παιδεία είναι οι γνώσεις που αποκτά βιωματικά το άτομο παρατηρώντας και συμμετέχοντας στη λειτουργία της κοινωνίας μέσα στην οποία ζει. Παιδαγωγοί της κοινωνίας πρέπει να είναι κυρίως οι διανοούμενοι, οι φιλόσοφοι και οι πολιτικοί της. Αυτοί με τις ανθρωπιστικές ιδέες τους και το παράδειγμα της ζωής τους θα διδάξουν ήθος και ηθικές συμπεριφορές στους πολίτες της κοινωνίας.
Τελικά, το θέμα ελληνική παιδεία έχει καταγραφεί ιστορικά και έχει αναγνωριστεί ως η δύναμη που έχει συμβάλει ποιοτικά τόσο στη συμπεριφορά των λαών, όσο και στην εξέλιξη του ανθρώπινου γένους. Είναι λυπηρό να παρακολουθείς τώρα το λαό που τη γέννησε να είναι επιλήσμονάς της. Κι όμως, απ’ ότι φαίνεται είναι αυτή η παιδεία που τους έκαμε να μεγαλουργήσουν στις τέχνες, στα γράμματα, στη φιλοσοφία και στην πολιτική. Αυτό έγινε γιατί η παιδεία τους ήταν καθαρά ανθρωποκεντρική, είχε δηλαδή στο επίκεντρο της προσοχής της τον Άνθρωπο. Βλέπει τον άνθρωπο όχι ως μέσο για να εξυπηρετηθεί το επάγγελμα ή το κράτος, αλλά ως ον με αυτοτελή αξία. Ο δρόμος που οδηγεί σ’ αυτή την πραγματικότητα είναι ένας και μοναδικός, ο ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ. Αυτό το δρόμο υποδεικνύει η ελληνική παιδεία.
Με το διάβα των αιώνων, όλα αλλάζουν. Στη φιλοσοφία της Ευρώπης εμφανίζονται κατά τον 19ο και 20ο αιώνα οι υλιστικές θεωρίες, που εφαρμόζονται είτε στη λειτουργία του κράτους, υπό τη μορφή του Κρατισμού, π.χ. Κομμουνισμός, ή ως ατομικά και μόνο δικαιώματα, υπό τη μορφή του Φιλελευθερισμού.
Ο Φιλελευθερισμός συνδέει τη διακυβέρνηση της κοινωνίας κατά κύριο λόγο με τη διαχείριση του χρήματος, την ελεύθερη διακίνηση του κεφαλαίου και τη συσσώρευσή του στα κέντρα εξουσίας του χρήματος. Τα κέντρα αυτά εγκαταλείπουν το προηγούμενο ανθρωποκεντρικό σύστημα και αναδεικνύουν ως αντικείμενο του πόθου τους το χρήμα. Τον άνθρωπο τον θεωρούν ως εξάρτημα του κεφαλαιουχικού συστήματος. Το σύστημα αυτό δεν μας θέλει πλέον στο κέντρο της φροντίδας του, δεν μας θέλει πολίτες με ανθρωπιστική παιδεία. Μας θέλει μόνο απλούς ανώνυμους καλούς καταναλωτές του. Αποτέλεσμα; Καταφρονέθηκαν οι ποιοτικές ιδιότητες του ατόμου. Ξαναγυρίσαμε σε πρωτόγονες σκέψεις και συμπεριφορές, όπως αυτές του Μεσαίωνα (γι αυτό σε προηγούμενο άρθρο μου μίλησα ότι μπαίνουμε στο νέο-Μεσαίωνα).
Όσο για την πορεία των Ελλήνων, ίσως μπορείτε να καταλάβετε ότι με τον αφανισμό της παιδείας τους, αυτής που τους έδωσε τη δύναμη και το καύσιμο για την πορεία τους μέσα στο μακρόχρονο ιστορικό τους γίγνεσθαι, έφτασε η ώρα της εξαφάνισης τους. Ευχή μου είναι να κάνω λάθος, ως άλλος Φουκογιάμα. Όμως, ακούστε κάποιους στίχους του Καβάφη, γραμμένους για τους εξαφανισθέντες Τρώες. Λέει γι αυτούς:
Είν' η προσπάθειές μας, των συφοριασμένων•
είν' η προσπάθειές μας σαν των Τρώων.
Θαρρούμε πως με απόφασι και τόλμη
θ' αλλάξουμε της τύχης την καταφορά,
κ' έξω στεκόμεθα ν' αγωνισθούμε.
Αλλ' όταν η μεγάλη κρίσις έλθει,
η τόλμη κ' η απόφασίς μας χάνονται•
ταράττεται η ψυχή μας, παραλύει•
κι ολόγυρα απ' τα τείχη τρέχουμε
ζητώντας να γλυτώσουμε με την φυγή.
Όμως η πτώσις μας είναι βεβαία. Επάνω,
στα τείχη, άρχισεν ήδη ο θρήνος.
Των ημερών μας αναμνήσεις κλαιν κ' αισθήματα.
Πικρά για μας ο Πρίαμος κ' η Εκάβη κλαίνε.
Υπάρχει βέβαια ακόμα μια ελπίδα επιβίωσής μας. Αυτή της μυθολογίας μας, όπου ο Φοίνικας αναγεννάται από τις στάχτες του.
Ίδωμεν!
