Πρόλογος

Ο Σλαβόι Ζίζεκ δεν χρειάζεται συστάσεις.

Πρόλογος

Ο Σλαβόι Ζίζεκ δεν χρειάζεται συστάσεις. Θεωρείται σήμερα ένα είδος «σούπερ σταρ» των ανθρωπιστικών επιστημών. Αυτό, όμως, είναι κάτι που ο ίδιος δεν το θέλησε στο βαθμό που συμβαίνει και πολύ περισσότερο είναι κάτι που τουλάχιστον επιβεβαιώνει ότι το αίτημα για μια ριζική αλλαγή έχει ωριμάσει σε παγκόσμιο επίπεδο. Μια ορισμένη μορφή του καπιταλισμού έχει φτάσει στο τέλος της και σε αυτό δικαιώνεται εν μέρει ο Φράνσις Φουκουγιάμα, που πριν από δύο δεκαετίες μίλησε για το τέλος της Ιστορίας. Σήμερα ήρθε η ώρα να μιλήσουμε για το τέλος μιας συγκεκριμένης μορφής καπιταλισμού και να δοκιμάσουμε τα όρια αντοχής των αστικών δημοκρατιών με την παρουσίαση νέων θεωρητικών προτάσεων.

Το άκουσμα και μόνο του ονόματός του είναι αρκετό για τη γέννηση του προβληματισμού και συνάμα της ελπίδας ότι τα πράγματα μπορούν να πάνε καλύτερα και ότι ένας καλύτερος κόσμος είναι εφικτός. Δεν είναι ένα όνομα που λειτουργεί ως πυροτέχνημα, αφού στα λόγια του δεν υπάρχει η κενότητα, η προχειρότητα, η απάτη και η μεταφυσική. Μέσα από μία μακρά θεωρητική παράδοση, που αρχίζει από το Χριστιανισμό περνά στο Διαφωτισμό, τον Κάντ, τον Χέγκελ, το Μαρξ για να καταλήξει στον Αντόρνο και τον Λακάν, ο Ζίζεκ διαθέτει το θεωρητικό εκείνο οπλοστάσιο που του επιτρέπει να δει κατάματα την πραγματικότητα και να κρίνει με γνώμονα την αλήθεια, το τι πραγματικά συμβαίνει στον κόσμο μας. H ματιά του είναι διαπεραστική και κριτική. Ο λόγος του συνεπής και σε αυτό αληθής.

Ως διανοούμενος ο λόγος του έχει ιδιαίτερη βαρύτητα και η θεωρητική του συγκρότηση μοιάζει με ένα αρραγές μέτωπο που τίποτα δεν είναι αυτή τη στιγμή σε θέση να το διαπεράσει και να το αμφισβητήσει. Η αναμέτρησή του με τις κυρίαρχες ιδεολογίες είναι μια πάλη καθημερινή του ίδιου του διανοούμενου, όμως, η πεποίθηση ότι έχει με το μέρος του την αλήθεια δίνει στο λόγο του τουλάχιστον την ικανότητα να κρίνει αμείλικτα τον κυρίαρχο λόγο και του ιδεολογικούς και εξουσιαστικούς του μηχανισμούς. Ο λόγος του μιλά για την αλλαγή όντας ο ίδιος μια αλλαγή. Ο Ζίζεκ δεν εξαπατά.

Ο Σλοβένος φιλόσοφος γνωρίζει ότι ο σύγχρονος τρόπος ζωής έχει διαμορφωθεί μέσα από συγκεκριμένες ιστορικές διαδικασίες στην εποχή του ύστερου καπιταλισμού. Ισχυρίζεται πως δεν ήταν η μόνη δυνατή επιλογή στην Ιστορία, ότι υπήρχαν πράγματα που ενώ εξαγγέλθηκαν δεν έγιναν ποτέ πραγματικότητα. Άρα η συνειδητοποίηση ότι υπάρχουν δυνάμεις και κοινωνικές σχέσεις που μπορούν να απελευθερωθούν από τα δεσμά του καπιταλισμού, ότι υπάρχουν και άλλες δυνατότητες στον άνθρωπο, δίνει μια αισιοδοξία στο λόγο του και μια δυναμική. Ο Ζίζεκ μας καλεί να στοχαστούμε.

Η οικονομική κρίση και ο ανορθολογισμός του καπιταλισμού απαιτεί την αφύπνιση των ανθρώπων με την επιστροφή στον ίδιο τον άνθρωπο και τις δυνατότητές του για ευτυχία. Η ώρα έχει έρθει για να ακουστεί ένας νέος λόγος που θα πατά πάνω σε μια ισχυρή θεωρητική παράδοση. Ο λόγος αυτός μπορεί να ξαναορίσει τα πράγματα πώς έχουν και να δώσει νέο περιεχόμενο στις έννοιες. Σήμερα, κληρονόμος του Διαφωτισμού, η κυρίαρχη σκέψη χρησιμοποιεί τις έννοιες χωρίς να ξέρει τι χρησιμοποιεί, συνεπής απλά στο σκοπό της για κυριαρχία πάνω στην υλική πραγματικότητα. Πρωταρχικό καθήκον μας σύμφωνα με το Ζίζεκ είναι να ξεκινήσουμε από την αρχή βάζοντας στο επίκεντρο του στοχασμού μας τον άνθρωπο και τις ανάγκες του. Τότε μόνο, όταν το ανθρώπινο, δεν θα αποτελεί αδυναμία και εξαίρεση, η κοινωνία θα μπορεί να πει ότι είναι ευτυχισμένη, τότε μόνο ο άνθρωπος θα έχει ξεπεράσει την κρίση που πια δεν είναι μόνο οικονομική μα και κοινωνική. Για όλα τα παραπάνω και με πολλαπλές προεκτάσεις και σε άλλα πεδία σκέψης και προβληματισμού, μπορούμε με προσοχή να δούμε τι θέλει να μας πει ο φιλόσοφος, ώστε να κρίνουμε μόνοι μας πια τι δεν πήγε καλά ξεκινώντας πάλι από την αρχή.

Ζαχαρίας Δ. Αντωνάκης, ιστορικός-φιλόλογος