«Μετά από 60 χρόνια, προσπάθησα να είμαι δίκαιος -κυρίως προς τα νέα παιδιά: τους αντάρτες και τους φαντάρους που πρωταγωνίστησαν σε αυτό τον κυκλώνα του αίματος, ξεκομμένοι πάνω στα βουνά χωρίς να ξέρουν γιατί είναι εκεί». Παντελής Βούλγαρης, εφ. Ελευθεροτυπία, 11 Οκτωβρίου 2009, με αφορμή την ταινία του «Ψυχή βαθιά» (2009) για τον εμφύλιο πόλεμο.
«Περί της στάσης των Ελλήνων αξιωματικών στη σύσκεψη με τον Βαν Φλιτ. Ο Αμερικανός στρατηγός επιτίμησε με σκαιό τρόπο τους Έλληνες στρατιωτικούς για ανικανότητα και απροθυμία, αν και οι μεγάλες απώλειες του Εθνικού Στρατού ήταν σε μάχες σώμα με σώμα. Μετά μάλιστα τις κυνικές εντολές του να «σκοτώσουν και να απανθρακώσουν» τους αντάρτες, θεώρησα φυσικό να υπάρξει και κάποιος σκεπτικισμός από ελληνικής πλευράς, δεδομένου ότι φαντάροι κι αντάρτες πολεμούσαν σε πολύ κοντινές αποστάσεις, εντός της ακτίνας δράσης της βόμβας ΝΑΠΑΛΜ.» Π. Βούλγαρης, εφ. Ελευθεροτυπία, 9 Δεκεμβρίου 2009.
Ι. Την Άνοιξη του 1947 η κατάσταση που προέκυπτε στα πολυδαίδαλα βουνά της Στερεάς και του ορεινού όγκου της Πίνδου θύμιζε σε πολλά τα χρόνια της κατοχής. Οι συνθήκες βέβαια ήταν διαφορετικές, όμως, το κενό της πολιτικής διαχείρισης και της ακύρωσης κάθε κυβερνητικής αρχής επέτρεπε στο Δημοκρατικό Στρατό της Ελλάδας (Δ.Σ.Ε.) να διατηρεί και να διευρύνει ένα διοικητικό μηχανισμό βασισμένο στα τοπικά δίκτυα των κοινοτήτων και στην παραγωγική τους βάση. Από την άλλη ο Κυβερνητικός Στρατός (Κ.Σ.) άρχιζε ήδη από τις αρχές του 1947 να ετοιμάζει σχέδια για την πλήρη επανάκαμψή του στους ορεινούς όγκους που ήλεγχε ο Δ.Σ.Ε., με στόχο όχι μόνο την καταστροφή των υποδομών και των μηχανισμών υποστήριξης των ανταρτών, αλλά την οριστική εκτόπιση του αντιπάλου στις βόρειες περιοχές και τη σφράγιση των συνόρων. Το από το Χειμώνα ετοιμαζόμενο σχέδιο προέβλεπε τη μεθοδική προώθηση των κυβερνητικών στρατευμάτων σε ένα πεδίο δράσης που οριοθετούνταν από την παρουσία των δυνάμεων του Δ.Σ.Ε., ακολουθώντας την επιχειρησιακή τακτική των σταδίων. Πήρε την κωδική ονομασία «Τέρμινους».1
Οι διαδοχικές επιχειρήσεις, όπως τουλάχιστον είχαν διαμορφωθεί στα χαρτιά επέτρεπαν τη μέγιστη συγκέντρωση ισχύος στα πεδία μαχών του κάθε σταδίου και μαζί με την επικουρική υποστήριξη προκαταρτικών εκκαθαριστικών επιχειρήσεων θα επιτύγχαναν αφενός την κύκλωση του εχθρού στα όρια του κάθε σταδίου, αφετέρου την ασφαλή κίνηση του στρατού στο πεδίο του επόμενου σταδίου. Το σχέδιο «Τέρμινους» περιελάμβανε τη διεξαγωγή πέντε βασικών εκκαθαριστικών επιχειρήσεων, αν και το πέρασμα από τους στρατηγικούς σχεδιασμούς στην εφαρμογή των προβλεπομένων αγνοούσε ακόμη τη μαχητικότητα, τη δυνατότητα ελιγμών και το μέγεθος της αντίστασης του Δ.Σ.Ε.
ΙΙ. Μετά από περιορισμένης έκτασης προκαταρκτικές επιχειρήσεις στο Βέρμιο και στα βόρεια της Ρούμελης, τον Απρίλιο του 1947 ξεκίνησε ο πρώτος κύκλος του σχεδίου, με την επωνυμία «Αετός» (5 Απριλίου- 6 Μαΐου). Αποτέλεσε την πρώτη μεγάλης κλίμακας επιχείρηση σε μια εκτεταμένη ζώνη που ξεκινούσε από το δρόμο Ιωαννίνων-Τρικάλων, έφτανε στα νότια στο Δομοκό και τα Άγραφα και στα δυτικά στα κράσπεδα της θεσσαλικής πεδιάδας. Οι 12.000-15.000 άντρες του Κ.Σ. κάνοντας μαζική χρήση του πυροβολικού και σε πολλές περιπτώσεις επικουρούμενοι από αεροπορική δύναμη προωθήθηκαν σε μια περιοχή όπου ο αντίπαλος (περίπου 2000 άντρες) παρά το γεγονός ότι αδυνατούσε να ακολουθήσει τακτικές στατικής άμυνας μπορούσε να ελίσσεται, να αποφεύγει την κύκλωση και με τη δημιουργία αντιπερισπασμών να καθυστερεί την ανάπτυξη των κυβερνητικών δυνάμεων. Ο Κ.Σ. περιοριζόταν στην καταστροφή υλικών βάσεων και ανεφοδιασμού του αντιπάλου, στην εκκαθάριση των χωριών από τους αριστερούς χωρικούς, στο κυνήγι άοπλων ανταρτών και άμαχου πληθυσμού. Οι «αόρατες» από τον Κ.Σ. δυνάμεις του Δ.Σ.Ε. με μια διαρκή κίνηση στον ορεινό όγκο μπορούσαν να ξεφεύγουν, όχι πάντα χωρίς απώλειες.
Ένα τυχαίο γεγονός, το ξέσπασμα σφοδρής θύελλας στις 10 Απριλίου, καθήλωσε τις κυβερνητικές και έδωσε περιθώρια διαφυγής στους καταδιωκόμενους αντάρτες. Οι άνεμοι, οι χιονοθύελλες και οι εξαιρετικά χαμηλές θερμοκρασίες καθήλωσαν τους αντιπάλους στα περάσματα των βουνών. Οι κυβερνητικοί στρατιώτες, επαρκέστερα εφοδιασμένοι με αντίσκηνα και κουβέρτες, αντιμετώπισαν σχετικά καλύτερα τη θεομηνία. Αντίθετα στην άλλη πλευρά υπήρξε τραγική κυρίως η τύχη των αμάχων, των προσφύγων που προσπαθούσαν να ξεφύγουν από το Στρατό, πολλοί από τους οποίους είχαν φύγει μόνο με τα ρούχα που φορούσαν την ώρα που τους αιφνιδίασαν. Όσα θα διαδραματιστούν στη Νιάλα, ένα ορεινό πέρασμα στο δρόμο για τα Άγραφα, αποτυπώνουν το γενικότερο κλίμα της εποχής. Εκεί μια φάλαγγα μαχητών του Δ.Σ.Ε. και πολλών προσφύγων από την περιοχή της Καρδίτσας έπεσε σε χιονοθύελλα. Εκατό πενήντα άνθρωποι πάγωσαν κυριολεκτικά ή έπεσαν σε χαράδρες. Πολλοί αναγκάστηκαν να καταφύγουν ακόμη και σε καταλύματα του κυβερνητικού στρατού. Οι περισσότεροι από αυτούς εκτελέστηκαν. Με το πέρασμα της κακοκαιρίας οι επιχειρήσεις συνεχίστηκαν, με τον Κ.Σ. να καταλαμβάνει χωριά, να εκτοπίζει πληθυσμούς και σταδιακά να διαλύει τις οργανώσεις βάσης των ανταρτών. Η κατάσταση αυτή αποτέλεσε την αιτία για την εισαγωγή μιας καινοτομίας που αργότερα θα γινόταν βασικό χαρακτηριστικό της εμφύλιας αναμέτρησης. Πολλοί κάτοικοι των ορεινών χωριών, με πρώτα τα πλέον «ύποπτα» από αυτά, διατάχθηκαν να συγκεντρώσουν τα υπάρχοντά τους και να ακολουθήσουν τον στρατό στα πεδινά και τις πόλεις. Σύμφωνα με το σκεπτικό που οδήγησε σε αυτή την ιδέα, οι αντάρτες, όταν γύριζαν, θα έβρισκαν άδεια τα χωριά τους και μαζί θα έχαναν την τοπική κοινωνία που τους στήριζε και τους τροφοδοτούσε. Η μέθοδος προκάλεσε καραβάνια προσφύγων, «ανταρτόπληκτων» όπως τους είπαν, κυρίως προς την κοιλάδα του Σπερχειού και τη Λαμία. Τότε πολλοί κατάφεραν να επανακάμψουν στα χωριά τους. Στις επόμενες επιχειρήσεις, όμως, η ερήμωση των ορεινών χωριών θα πραγματοποιούνταν μεθοδικότερα και αποτελεσματικότερα.
Αν και ο απολογισμός της επιχείρησης δεν επιβεβαίωνε καθόλου την αισιοδοξία του αρχικού σχεδιασμού των κυβερνητικών επιτελείων, καθώς η κύκλωση και η εξόντωση του αντιπάλου δεν είχε επιτευχθεί, ο Δημοκρατικός Στρατός σίγουρα είχε δεχτεί ένα πλήγμα. Δεν ήταν οι απώλειες που το έκριναν αυτό -ο Κ.Σ. μετρούσε 27 νεκρούς, ενώ ο Δ.Σ.Ε. είχε 52, χωρίς να υπολογίζονται οι άμαχοι- αλλά το κλίμα της απογοήτευσης, της ερήμωσης και της καταστροφής που οι επιχειρήσεις άφησαν πίσω τους. Οι αντάρτες σιγά σιγά έμειναν να κινούνται σε έρημους τόπους. Στη συνέχεια οι επιχειρήσεις μεταφέρθηκαν σε άλλες, βορειότερες περιοχές, ενώ ακολούθησαν πλήθος επιχειρήσεις με λιγότερο ή περισσότερο εντυπωσιακές ονομασίες, που είχαν όμως πάντοτε το ίδιο αποτέλεσμα.
Η επιχείρηση «Ιέραξ» (11-31 Μαΐου 1947). Το επόμενο στάδιο της προέλασης του Κ.Σ. επικεντρωνόταν στις περιοχές της κεντρικής Πίνδου, Γρεβενών και των ορεινών όγκων Χασίων-Αντιχασίων. Η δύναμη κρούσης των κυβερνητικών έφτανε τους 13.000 άντρες. Ο Δ.Σ. αριθμούσε 2.500 ενόπλους στα όρια των περιοχών αυτών. Παρά τις υπέρτερες αριθμητικά δυνάμεις και τη κατά πολύ μεγαλύτερη δύναμη πυρός ο Κ.Σ. απέτυχε και πάλι να επιτύχει την εκτόπιση των ανταρτών στη βόρεια Πίνδο. Ο αντίπαλος αποδεικνυόταν ικανός και επικίνδυνος, αφού όχι λίγες φορές κατάφερνε να διασπάει τις γραμμές λόχων και διμοιριών του Κ.Σ. και να διεισδύει στα μετόπισθέν τους. Οι επιπτώσεις της τακτικής αυτής ήταν εμφανείς στο ηθικό και τη μαχητικότητα των κυβερνητικών.
Η επιχείρηση «Πελαργός». Ήταν μια παράλληλη απόπειρα του Κ.Σ. να χτυπηθούν οι διαφυγόντες αντάρτες στην περιφέρεια του βασικού πεδίου των εκκαθαριστικών επιχειρήσεων. Επικεντρώθηκε σε περιοχές της Στερεάς και στην Ανατολική Θεσσαλία χωρίς κανένα σοβαρό αποτέλεσμα, αφού οι αντάρτες είχαν ήδη εκκενώσει έγκαιρα τις περιοχές αυτές.
Η επιχείρηση «Κύκνος» (12-30 Ιουνίου). Στόχευε στην εκκαθάριση του Ολύμπου και των Πιερίων. Παρά την κανονική, σύμφωνα με τα σχέδια, συγκέντρωση του συνόλου των προβλεπομένων δυνάμεων του Κ.Σ. καμία σοβαρή σύγκρουση δεν έλαβε χώρα. Η κατάσταση προκάλεσε έντονες ανησυχίες και εύλογες αμφιβολίες για την αποτελεσματικότητα των αρχικών σχεδίων. Στη σύσκεψη ανώτατων κυβερνητικών στελεχών στο Βόλο ασκήθηκαν πολιτικές πιέσεις για μεταφορά του μετώπου στον Σμόλικα και τον Γράμμο.
Η επιχείρηση «Κόραξ» (Ιούνιος-Ιούλιος 1947). Στη φάση αυτή ο Κ.Σ. έπρεπε να αντιμετωπίσει ένα σοβαρό ενδεχόμενο, μια απειλή που τρομοκρατούσε και μόνο στη σκέψη της τα στελέχη του. Ο Δ.Σ.Ε. απειλούσε τα αστικά κέντρα της Φλώρινας και, κυρίως, των Ιωαννίνων. Όμως, η πορεία των ανταρτών από τη γέφυρα Μπουραζάνι προς τα Ιωάννινα άλλαξε και στράφηκε προς τα Ζαγόρια και τα ενδότερα της Πίνδου. Υπήρξε μια νικηφόρα πορεία που κατέδειξε αφενός τις αδυναμίες του κυβερνητικού στρατοπέδου, αφετέρου την ικανότητα του Δ.Σ.Ε. να προστατεύει τις οργανώσεις και τα εδάφη του. Αυτό δε σήμαινε την έκλειψη των αδυναμιών των ανταρτών απέναντι σε στρατό τακτικό. Η ήττα του Δ.Σ.Ε. στη μάχη των Γρεβενών (25 Ιουλίου 1947) και η αντεπίθεση των κυβερνητικών εκτόπισε τελικά τους αντάρτες στην κεντρική Πίνδο.
Η επιχείρηση «Βέλος» (10 Αυγούστου-10 Σεπτεμβρίου 1947) υπήρξε η συνέχεια της επιχείρησης «Κόραξ» και δεν προβλεπόταν στους αρχικούς σχεδιασμούς της Άνοιξης. Το ίδιο και η επιχείρηση «Λαίλαψ» (19 Σεπτεμβρίου-12 Οκτωβρίου 1947), που αποτελεί την τελευταία του σχεδίου «Τέρμινους». Το πεδίο δράσης της τελευταίας ήταν η περιοχή της Στερεάς (Παρνασσός, Ευρυτανία, Άγραφα) και ο στόχος της η θωράκιση των νώτων του Κ.Σ., που ένιωθε περισσότερο να απειλείται παρά να απειλεί.
ΙΙΙ. Ήταν φανερό πως το σχέδιο «Τέρμινους» δεν απέδωσε το προσδοκώμενο αποτέλεσμα. Οι αδιάκοπες πορείες από βουνό σε βουνό χωρίς άμεσο ορατό αποτέλεσμα προκαλούσαν κόπωση και γκρίνια στους κυβερνητικούς στρατιώτες. Εκείνο που τους ενδιέφερε ήταν η γρήγορη νίκη και η επιστροφή στα σπίτια τους και όχι ένας αγώνας φθοράς που θα παρέτεινε την ταλαιπωρία τους στα βουνά. Είχαν λόγους να θέλουν κάτι τέτοιο. Η αριθμητική αναλογία των αντιπάλων ήταν ένα προς έξι ή εφτά. Στον εφοδιασμό και στα μέσα δεν μπορούσε να γίνει σύγκριση. Η ικανότητα των ανταρτών να διαφεύγουν, η αίσθηση ότι συνεχώς όλα έπρεπε να αρχίσουν από την αρχή απογοήτευε και προκαλούσε ανεπιθύμητες παρενέργειες. Οι δυνατότητες των δύο αντίπαλων στρατοπέδων είχαν δοκιμαστεί. Απέμενε να εκκινήσει η ολοκληρωτική μορφή του πολέμου.
Το τέλος του πολέμου, το σφράγισμα των συνόρων, και η τελική εξόντωση του «εισβολέα» παρέμειναν εκκρεμότητες. Το φθινόπωρο του 1947 όλα έδειχναν πως η αναμέτρηση θα κλιμακωνόταν. Οι αντάρτες το επόμενο διάστημα θα βίωναν την τραγική τύχη των μικρών αποκομμένων μονάδων. Συνεχώς θα έκαναν ελιγμούς, προασπίζοντας με επιτυχία κυρίως τις παραμεθόριες περιοχές του Γράμμου, του Βίτσι και περιοχών κατά μήκος των συνόρων με τη Βουλγαρία. Από την άλλη ο κυβερνητικός στρατός με τις ευλογίες των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής θα έθετε στη μάχη με αφορμή αυτές τις επιχειρήσεις του 1947 το πιο ισχυρό και καταστροφικό όπλο του, την αεροπορία. Αρχικά χρησιμοποιούνταν από αυτή ρουκέτες και πυροβολισμοί. Αργότερα, όμως, έγιναν οι πρώτες πειραματικές ρίψεις βομβών μεγάλου βάρους από Ντακότα. Τα θύματα των επιδρομών υπήρξαν πολλά. Το πλήγμα στο ηθικό των ανταρτών ήταν καίριο. Στα βουνά της Μουργκάνας το 1948, όπου για πολλούς μήνες είχαν καθηλωθεί ικανές δυνάμεις των ανταρτών, η αεροπορία συνεχώς πραγματοποιούσε επιδρομές, αν και οι αντάρτες είχαν τρόπους, με τη χρήση ορυγμάτων και καταφυγίων, να τις αντιμετωπίσουν. Ένα χρόνο μετά, στο τέλος των στρατιωτικών επιχειρήσεων στο Γράμμο και το Βίτσι, η αεροπορία με την προτροπή του αμερικανού στρατηγού Βαν Φλήτ, θα κάνει χρήση για πρώτη φορά των εμπρηστικών βομβών ναπάλμ, ενισχυμένων πλέον με γόμωση φωσφόρου. Κανένας σκεπτικισμός δεν υπήρξε από κυβερνητικής πλευράς για τη χρήση ή όχι ενός τέτοιου ολοκληρωτικού όπλου που θα έφερνε την ποθητή νίκη. Μπροστά τους τα καταφύγια και τα ορύγματα δεν παρείχαν καμία προστασία. Τα πάντα καίγονταν όπου οι βόμβες έπεφταν. Το χρονικό διάστημα από τις 15 Ιουλίου έως 27 Αυγούστου 1949 ρίχτηκαν συνολικά 341 τέτοιες εμπρηστικές βόμβες.
Ζαχαρίας Δ. Αντωνάκης, ιστορικός-φιλόλογος
