Ι. Η Ελλάδα είναι μια χώρα που δεν διαθέτει παγετώνες, ούτε διατρέχουν τις θάλασσές της παγόβουνα που σε άλλα μέρη κάνουν την ναυσιπλοΐα κόλαση. Σε κάποια μέρη του πλανήτη, όμως, που διαθέτουν χερσαίους παγετώνες, συντελείται αυτή τη στιγμή μια φυσική αντίδραση απέναντι στην ολοένα και πιο παράλογη συμπεριφορά του σύγχρονου ανθρώπου. Το λιώσιμο των πάγων προϋποθέτει και το λιώσιμο των τελευταίων αρμών που συνέχουν μια κοινωνία σταθερά προσανατολισμένη προς τον ίδιο τον άνθρωπο και την πρόοδό του. Γιατί αυτό που συντελείται μέσα στις ανθρώπινες κοινωνίες έχει επιπτώσεις σε αυτό που συντελείται έξω από αυτές και αυτό είναι καιρός να το κατανοήσουμε. Όπως επίσης οφείλουμε να κατανοήσουμε πως, όχι μόνο όσα πράττουμε στη χώρα μας ή δεν πράττουμε έχουν συνέπειες και έξω από αυτή, αλλά και όσα γίνονται έξω από τη χώρα μας έχουν συνέπειες σε εμάς τους ίδιους. Ελπίζω με αφορμή την οικονομική κρίση σε αυτό το μάθημα να μην απουσίαζε κανείς πολίτης αυτής της χώρας. Για να δούμε, λοιπόν, το πρόβλημα θα πρέπει να πάμε μακριά, στους παγετώνες της Γροιλανδίας για παράδειγμα. Υποστηρίζω, όμως, πως μόνο επιστρέφοντας πίσω στη δική μας κοινωνία θα έχουμε μπροστά στα μάτια μας την πλήρη εικόνα του προβλήματος και των συνεπειών αυτού.
Η Γροιλανδία καλύπτεται σήμερα με το παχύτερο στρώμα πάγου από κάθε άλλο σημείο του βορείου ημισφαιρίου. Σχεδόν 1.700.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα είναι σκεπασμένα με πάγο – ίση έκταση με αυτή του Μεξικού - και σε πολλά σημεία το πάχος του πάγου φθάνει και τα τρία χιλιόμετρα. Η ροή νερού και πάγου από τη Γροιλανδία στον Ατλαντικό ωκεανό εκτιμάται τώρα ότι αντιστοιχεί στο 17% της ετήσιας ανόδου της στάθμης της θάλασσας. Τα τελευταία χρόνια η στάθμη ανεβαίνει με ρυθμό τριών χιλιοστών ανά έτος -από την άνοδο αυτή, το μισό χιλιοστό οφείλεται στους παγετώνες της Γροιλανδίας. Όπως σωστά επισημαίνουν σε κεντρικό άρθρο τους οι New York Times, μια τέτοια άνοδος της στάθμης προμηνύει καταστροφές.1 Οι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι η άνοδος της στάθμης των ωκεανών, ως συνέπεια του «φαινομένου του θερμοκηπίου», ακόμη και μέχρι ένα μέτρο, θα κατέκλυζε με νερό περιοχές χαμηλού υψομέτρου σε πολλές χώρες, καθιστώντας τα μέρη μη κατοικήσιμα. Παράκτιες πόλεις, όπως η μητρόπολη του καπιταλισμού Νέα Υόρκη, θα είχε σοβαρότατο πρόβλημα σε περιοχές της που γειτνιάζουν με τη θάλασσα. Και αυτά είναι μόνο η αρχή, αφού όσο οι κλιματικές συνθήκες δεν αλλάζουν προς το καλύτερο, τα καταστροφολογικά σενάρια «για τη φύση που εκδικείται» θα κυριαρχούν και όχι άδικα. Δεν είναι η «φύση που εκδικείται», είναι ο ανθρώπινος Λόγος που εκδικείται τον εαυτό του για την ελευθερία που χάρισε σ’ αυτόν και το ρόλο του κυρίαρχου με τον οποίο ταύτισε τον εαυτό του. Η φύση πάντα ήταν απρόβλεπτη και ενίοτε καταστροφική. Πάγοι, όμως, λιώνουν και σε άλλα μέρη του πλανήτη, στην Αρκτική, την Ανταρτική, ακόμη και οι παγετώνες των Ιμαλάϊων φαίνεται να λιώνουν με επιταχυνόμενο ρυθμό με απρόβλεπτες συνέπειες για τους γηγενείς πληθυσμούς των εκεί οροπεδίων.2
ΙΙ. Σε έναν κόσμο γεμάτο αναλήθειες δεν μπορεί παρά και το μερικό να αποτελεί μέρος της ιδεολογίας του γενικού, που ως τέτοιο έχει την ικανότητα να συσκοτίζει τα πράγματα και να μην αφήνει την αλήθεια να φανεί. Η αλήθεια είναι ότι αυτή ως έννοια καθ’ εαυτή δεν κρύβεται στους τόνους σκουπιδιών, που αλλάζουν ακόμη και τη γεωμορφία ενός τόπου σηκώνοντας λόφους σκουπιδιών, μα στην ευρύτερη συνήθεια που θέλει να αγνοούμε τα βαθύτερα οικολογικά προβλήματα, τα οποία προφανώς και δεν είναι στην άμεση θέα μας. Αν βλέπαμε με τα μάτια μας ολόκληρα κομμάτια παγετώνων, αντίστοιχα με την έκταση της Ελλάδας, να αποκόπτονται και να επιπλέουν στον αρκτικό κύκλο, σίγουρα θα ανησυχούσαμε για αυτή τη μεγάλη κλίμακας αλλαγή. Άρα το ότι δεν τα βλέπουμε δε σημαίνει πως δεν υπάρχουν, απλά η οικονομία δεν είναι σε θέση να κάνει κάτι με αυτά, κυρίως, γιατί είναι εκείνη που τα δημιουργεί. Ως οικονομία εννοώ την υπολογιστική σκέψη που υποτάσσεται στο άμεσα δεδομένο, σε αυτό που φαίνεται, ενώ, όσο παίρνει πίστωση χρόνου, αγνοεί αυτό που δεν αποδεικνύεται ως άμεσα βλαβερό, αν και είναι τελικά. Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο έντονο όταν έχουμε το εξής οξύμωρο σχήμα˙ η οικονομία που επιβλήθηκε στη φύση λεηλατώντας είναι η ίδια που σήμερα καλείται να αποκαταστήσει τις βλάβες στο περιβάλλον και να εγγυηθεί ότι κανένα καταστροφολογικό σενάριο δε θα περάσει από το χώρο της «φαντασίας» σε εκείνον της πραγματικότητας. Τα πράγματα δεν είναι αισιόδοξα συνηγορώντας υπέρ της «φαντασίας». Αναφέρουμε ένα σχετικά πρόσφατο παράδειγμα.
Τα αποτελέσματα της ιστορικής συνόδου κορυφής της Κοπεγχάγης (7-18 Δεκεμβρίου 2009) για την κλιματική αλλαγή ήταν απογοητευτικά.3 Οι αυξανόμενες προσδοκίες που είχαν καλλιεργηθεί στο αμέσως προηγούμενο διάστημα από τη σύνοδο δεν ευοδώθηκαν. Καμία απόφαση για τους ρύπους καυσαερίων, καμία ουσιαστική δέσμευση των ανεπτυγμένων χωρών, καμία υποστήριξη των αναπτυσσόμενων χωρών που επιβαρύνονται οικονομικά στη λήψη και εφαρμογή των μέτρων περιβαλλοντικής προστασίας. Η ειδική σύνοδος του Ο.Η.Ε. στην πρωτεύουσα της Δανίας δεν οδήγησε σε μια σαφή δέσμευση των βιομηχανικά ισχυρών κρατών για μείωση των εκπομπών ρύπων του διοξειδίου του άνθρακα στο 50% μέχρι το 2050, ούτε και στην οικονομική στήριξη των φτωχότερων κρατών στην προσπάθειά τους να μειώσουν την περιβαλλοντική ρύπανση. Ο βασικός στόχος για μείωση της ανόδου της θερμοκρασίας κατά δύο βαθμούς κελσίου στα επόμενα χρόνια και μέχρι το 2050 παραμένει ανέφικτος υπό τις υπάρχουσες συνθήκες .
«Οι διαφωνίες μεταξύ αναπτυγμένων και αναπτυσσόμενων χωρών, καθώς και οι διαφωνίες μεταξύ Κίνας και ΗΠΑ, οι οποίες ευθύνονται για το μεγαλύτερο ποσοστό εκπομπών στον πλανήτη, κυριάρχησαν. Οι αναπτυγμένες και αναπτυσσόμενες χώρες διαφωνούσαν ως προς το ποσοστό μείωσης των εκπομπών των αερίων του θερμοκηπίου και ως προς το ποσό χρηματοδότησης για τις φτωχότερες χώρες, στην προσπάθειά τους να αντιμετωπίσουν το φαινόμενο της κλιματικής αλλαγής.»4
Η ιδεολογία του δυτικού κόσμου μπορεί να κάνει το διαχωρισμό ανάμεσα σε οικολογικά προβλήματα που απαιτούν μεγάλης κλίμακας αλλαγές, όπως, για παράδειγμα είναι η αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη, και σε αυτά που εντάσσονται στην πράσινη ανάπτυξη που στόχο έχει να κινήσει την οικονομία χωρίς να αλλάξει τη λογική της. Για παράδειγμα, η μετατροπή της ηλιακής ενέργειας σε ηλεκτρική με τη χρήση φωτοβολταϊκών, βλέπουμε να είναι κάτι το επιθυμητό, δεν ξέρουμε, όμως, σε ποιο βαθμό συμβάλλει σε μια παγκόσμιας κλίμακας αλλαγή προς το καλύτερο, όταν η θερμοκρασία της γης συνεχίζει να αυξάνεται, μαζί με το λιώσιμο των πάγων. Αυτό που θέλω να πω είναι πως παράλληλα έστω με το τι κάνουμε πάνω στα ειδικότερα οικολογικά προβλήματα, οφείλουμε να απευθύνουμε ένα γενικότερο αίτημα προς τις εξουσίες, το οποίο και δεν θα εξαντλείται μόνο στο ζήτημα του περιβάλλοντος. Δεν είναι λίγες οι φορές που η ιδεολογία απευθύνεται σε πολύ αληθινά προβλήματα που πολλές φορές τα μπερδεύει, τα κρύβει. Φαίνεται να προωθεί λύσεις θεμιτές για την προστασία του περιβάλλοντος χωρίς, όμως, να αγγίζει τις γενικότερες αναλήθειες μέσα στις οποίες και η ίδια επιβιώνει. Είναι βέβαιο πως δεν λιώνουν μόνο οι πάγοι, αλλά και οι άνθρωποι μέσα σε κοινωνίες που δεν μεριμνούν για τον κοινωνικά ασθενέστερο, που επιβραβεύουν την αδικία, που δεν δίνουν πολιτικές λύσεις στην ανθρώπινη αγωνία για το μέλλον.
ΙΙΙ. Στο όνομα της προόδου ο άνθρωπος παραμέρισε τη φύση, η οποία, όμως, του είναι αναγκαία για την πρόοδο αυτή. Ενώ ο πολιτισμός σήμαινε την τιθάσευση των δυνάμεων της φύσης, που και απρόβλεπτες ήταν και επικίνδυνες για τον άνθρωπο, κατέληξε σε μια αντίστροφη πορεία, που έχει την ιστορική της εξήγηση, να σημαίνει την τιθάσευση των δυνάμεων του ανθρώπου σε βάρος της φύσης. Ο τεχνολογικός θρίαμβος και ο θρίαμβος του ορθολογισμού της αστικής τάξης έκρυβε μέσα του και δυνάμεις καταστροφικές για τον ίδιο τον άνθρωπο. Ο διττός χαραχτήρας της προόδου, που από τη μια ανέπτυσσε την ελευθερία του ανθρώπου και ταυτόχρονα την πραγματικότητα της καταπίεσης, οδήγησε σε μια διαδικασία που παράλληλα με την αυξανόμενη κοινωνική οργάνωση έσπρωχνε τον άνθρωπο στη δυνάστευση της φύσης, μέσα από την οποία περνούσε η ευτυχία του.5
Το συμπέρασμα είναι απλό. Αν η σκέψη του ανθρώπου δεν πάψει να είναι υπολογιστική, ανταγωνιστική, πρωτίστως οικονομική, η αισιοδοξία για την πορεία των οικολογικών προβλημάτων δεν θα μπορεί να πορευτεί μαζί με την αισιοδοξία για την πορεία των κοινωνικών προβλημάτων. Δυστυχώς η αλήθεια βρίσκεται πέρα από αυτό που βλέπουμε και που ακόμη και για λόγους αισθητικής ίσως θελήσουμε να αλλάξουμε. Υπάρχει ένα γενικότερο πρόβλημα τύφλωσης μπροστά στο οποίο τα όποια σενάρια καταστροφολογίας μοιάζουν με αστειότητες. Το πρόβλημα είναι γενικότερο και αφορά το τι κοινωνίες θέλουμε να χτίσουμε και τι σχέσεις σε αυτές θέλουμε να καλλιεργήσουμε. Το λιώσιμο των ιδεολογικών δεσμών ίσως είναι η προϋπόθεση για την αλλαγή.
1 Justin Gillis, «Η άνοδος της στάθμης προμηνύει καταστροφές», The New York Times, ένθετο στην εφ. Ελευθεροτυπία, 21 Νοεμβρίου 2010.
2 «Λιμός από το λιώσιμο των πάγων στα Ιμαλάια», Το Βήμα, 12 Ιουνίου 2010.
3 «Καμία δεσμευτική συμφωνία στη σύνοδο κορυφής της Κοπεγχάγης για το κλίμα», στην ιστοσελίδα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου http://www.europarl.europa.eu, 21 Ιανουαρίου 2010.
4 Bledar Feta, «Η Σύνοδος της Κοπεγχάγης για την κλιματική αλλαγή: Μια χαμένη ευκαιρία», http://www.ekem.gr/, 22 Δεκεμβρίου 2009.
5 Ενδεικτικά βλ. Max Horkheimer-Theodor W. Adorno, Η διαλεκτική του διαφωτισμού, μτφρ. Ζήσης Σαρίκας, Ύψιλον, Αθήνα, 1986 και Μαξ Χορκχάιμερ, Η έκλειψη του Λόγου, μτφρ. Θέμις Μίνογλου, Αθήνα 1987.
Ζαχαρίας Δ. Αντωνάκης, ιστορικός-φιλόλογος
