Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Χαιρετισμού (21 Νοεμβρίου)
Γιώργος Φρυγανάκης
Ο πολιτισμός του χαιρετισμού
Αν κάποιος άγνωστος σας χαιρετίσει αύριο, μην βιαστείτε να το εξηγήσετε ως απώλεια της μνήμης του ή της δικής σας και πολύ περισσότερο να το παρεξηγήσετε∙ ακόμη κι αν σας βγάλει τη γλώσσα του η τρίψει τη μύτη του στο μάγουλό σας! Το πιθανότερο είναι να πρόκειται για εκδήλωση κάποιου ομοεθνή ή αλλοεθνή που συμμετέχει στον εορτασμό της Παγκόσμιας Ημέρας Χαιρετισμού, όπως καθιερώθηκε η 21η Νοεμβρίου από το 1973, με αφορμή την τότε ισραηλινοαραβική πολεμική σύρραξη και στόχο τη συμφιλίωση των ανθρώπων.
Ο χαιρετισμός, ως συμβολική έκφραση αναγνώρισης, αλληλοσεβασμού, φιλικών και ειρηνικών αισθημάτων είναι μια εμβληματική διαχρονική κοινωνική εκδήλωση. Δεν είναι τυχαίο ότι οι επιστήμονες της ΝΑSΑ στις ΗΠΑ διάλεξαν ένα χαιρετισμό ως εικόνα αρκετά αντιπροσωπευτική της ανθρωπότητας, για να τη στείλουν στο διάστημα αναζητώντας πιθανά έλλογα όντα.
Η επιλογή αυτή, βέβαια, δεν ήταν εύκολη υπόθεση, αν λάβει κανείς υπόψη την τεράστια ποικιλομορφία που παρουσιάζει ο χαιρετισμός ανάλογα με τη χώρα, την περίσταση, τον πομπό ή το δέκτη. Γίνεται άλλοτε φραστικά (:«χαίρετε», «γεια», «καλημέρα», «καληνύχτα»), άλλοτε με νεύματα και άλλοτε με χειρονομίες ή άλλες κινήσεις, όπως η χειραψία, η απλή ανάταση του χεριού με ένα χαμόγελο ή νεύμα (από μακριά), το αγκάλιασμα, το χτύπημα στο ώμο, το χειροφίλημα, τα σταυρωτά φιλιά, το φιλί στον αέρα, η αφαίρεση του καλύμματος κεφαλής ή η υπόκλιση.
Υπάρχουν και ειδικοί κώδικες χαιρετισμού ως σημεία αναγνώρισης μεταξύ μελών της ίδιας οργάνωσης αλλά και συγκεκριμένοι χαιρετισμοί σε διάφορες τέχνες και σε συστήματα ψυχοσωματικής άσκησης, όπως στη Γιόγκα ή στο Κουνγκ-Φου. Σε επίσημες περιστάσεις, ο χαιρετισμός αποδίδεται με ύψωση σημαίας, κανονιοβολισμούς ή πυροβολισμούς. (Tο τελευταίο και ανεπίσημα σε ορισμένες περιοχές-Ονόματα δε λέμε). Επίσης αναβόσβημα των φώτων των αυτοκινήτων ή των μηχανών μας στις εθνικές οδούς (που χρησιμοποιείται και σαν «συναδελφική» προειδοποίηση ότι υπάρχει «ενέδρα» της τροχαίας).
Οι χαιρετισμοί, πάλι, ή οι αποχαιρετισμοί είναι φιλικοί και οικείοι («Γειά», «Γειά χαρά», «Τί λέει;», «Πώς πάει;», «Τί νέα;», «Όλα καλά;», «Hello» - «Τα λέμε», «Θα τα πούμε», «Φιλιά» ή «Φιλάκια», «Ciao», «Bye») ή τυπικοί («Χαίρετε», «Τι κάνετε;», «Πώς είστε ;» - Εις το επανιδείν»), υποχρεωτικοί (πχ οι στρατιωτικοί) ή προαιρετικοί, θερμοί ή ψυχροί, πομπώδεις ή διακριτικοί, ειλικρινείς ή υποκριτικοί...
Οι συνειρμοί δεν θα μπορούσαν να μην ανακαλέσουν στη μνήμη το χαιρετισμό του αρχάγγελου Γαβριήλ, προς την Παναγία, όταν της έφερε τη χαρμόσυνη αγγελίαότι θα γίνει η Μητέρα του Υιού του Θεού: «Χαίρε κεχαριτωμένη, Μαρία.Ο Κύριος μετά σου∙ ευλογημένη συ εν γυναιξί» (Λουκάς α:28).
Χαιρετισμοί που έμειναν στην Ιστορία, προκαλώντας σήμερα αρνητικούς συνειρμούς, είναι: ο χαιρετισμός των μονομάχων προς το Ρωμαίο Αυτοκράτορα πριν από τους αγώνες: «Χαίρε Καίσαρ, οι μελλοθάνατοι σε χαιρετούν» (Ave Caesar, morituri te salutant), που δείχνει το μέγεθος της εξαθλίωσης των ανθρώπων∙ ο προδοτικός ασπασμός του Ιούδα στο Χριστό, που παραπέμπει και σε ανάλογες τελετουργικές συνήθειες μυστικών ταγμάτων∙ οι «τεμενάδες» των ραγιάδων επί Τουρκοκρατίας∙ ο χαιρετισμός των Ναζί ( ανάταση του χεριού με τεντωμένη την παλάμη), πανάρχαιος χαιρετισμός που ενοχοποιήθηκε λόγω της υιοθέτησής του από τους Ναζί. (Η υιοθέτησή του και από τη ΝΑSΑ δε νομίζω ότι συνέβαλε στην... κάθαρση και αποενοχοποίησή του)
Οι πιο κουραστικοί και εκνευριστικοί «χαιρετισμοί», είναι οι «αδελφικοί», «συναδελφικοί» «αγωνιστικοί», «εγκάρδιοι» ή «πατριωτικοί», που προφορικά ή γραπτά απευθύνουν οι αντιπρόσωποι διαφόρων φορέων κατά την έναρξη εκδηλώσεων, συνεδρίων ή προεκλογικών μαζώξεων και που με την ακατάσχετη φλυαρία τους κάνουν το ακροατήριο να δυσανασχετεί, να καθυστερεί στην προσέλευση ή να αποφεύγει παρόμοιες εκδηλώσεις.
Από τους πιο έντονους χαιρετισμούς είναι οι «χαιρετούρες» των πολιτικών. Πολλοί μάλιστα βασίζουν την επιτυχία τους αποκλειστικά στο δυνατό σφίξιμο όσο το δυνατόν περισσότερων χεριών. Φυσικά το «προσόν» αυτό δεν βρίσκει πάντα ανταπόκριση, γιατί υπάρχουν και οι... «κοψοχέρηδες»!
Οι χαιρετισμοί πέρασαν στην ποίηση («Οι χαιρετισμοί της Ηλιογέννητης» του Κωστή Παλαμά)και μάλιστα στον Εθνικό Ύμνο μας («Χαίρε ω χαίρε, λευτεριά»), στα τραγούδια («Χαιρετίσματα στην εξουσία», «Καλημέρα ήλιε»), στην εκκλησιαστική υμνωδία, («Χαιρετισμοί της Παναγίας», «Χαιρετισμοί του Τιμίου Σταυρού») ή στις παροιμίες και παροιμιώδεις φράσεις μας («Χαιρέτα μας τον πλάτανο», που λέγεται για κάτι που δεν πρόκειται να γίνει ή για την ασυνεννοησία). Ας θυμηθούμε και τη γνωστή ραδιοφωνική και κινηματογραφική ατάκα του Γιάννη Βογιατζή ως Μικέ: «Σας χαιρέτησα; Δε σας χαιρέτησα! Χαίρετε, τι κάνετε, καλά ευχαριστώ!».
Ο χαιρετισμός συχνά αποτελεί ένα από τα πιο συνήθη «κατά συνθήκη ψεύδη». (Γι’ αυτό και συχνά «συμπληρώνεται» από το χαιρετισμό του... μουτζα-χεντίν) Η μη συμφιλίωση Ισραηλινών και Αράβων τόσα χρόνια σημειολογείται και από το ότι στις επίσημες συναντήσεις τους και οι μεν και οι δε εύχονται «Ειρήνη υμίν» και αντεύχονται «Ειρήνη και υμίν» (στα αραβικά: «Σαλάμ αλέκουμ» και «Ουαλέκουμ σαλάμ» αντίστοιχα), αλλά ποτέ «Ειρήνη ημίν», δηλαδή «Ειρήνη μεταξύ μας»!
Παρ’ όλα αυτά, σε όλες τις κοινωνίες ο χαιρετισμός εξακολουθεί να θεωρείται ένδειξη κοινωνικότητας και πολιτισμού, ενώ η μη ανταπόδοσή του απολιτισιά.
Γι’ αυτό, ας ξεκινούμε την ημέρα μας με πρώτη λέξη την «καλημέρα». Άλλωστε, «μια καλημέρα είναι αυτή, πες την κι ας πέσει χάμω», που τραγουδάει η Χάρις Αλεξίου. Σε τελική ανάλυση, αν «πέσει χάμω», δεν ξεπέφτει ο άνθρωπος που χαιρετά, αλλά το ανθρωπάκι που δεν αντιχαιρετά.
Όμως, «σας χαιρέτησα; Δεν σας χαιρέτησα»!
Γεια σας και χαρά σας, λοιπόν, που είναι η πιο απλή αλλά και η πιο αισιόδοξη ευχή, ιδιαίτερα στο πλαίσιο της οικονομικής -και όχι μόνο- κρίσης που περνάμε.
Τι είπατε; «Χαιρέτα μας τον πλάτανο»;
