Αντώνης Χριστονάκης
Ψυχίατρος, Επιμελητής Α’ Ψυχιατρικής Κλινικής Γενικού Νοσοκομείου Ρεθύμνου
Κατά τη διάρκεια αυτής της ηλικιακής φάσης μεταξύ των 15 και 25 ετών τα άτομα επιτυγχάνουν υψηλότερο επίπεδο ανεξαρτησίας από την πατρική οικογένεια.Είναι πιθανό να αφήσουν το σπίτι και να ζήσουν είτε μόνοι τους, είτε με μια ομάδα φίλων. Πολλοί θα αναπτύξουν νέες κοινωνικές σχέσεις και θα ενταχθούν σε μια μακρά ερωτική σχέση για πρώτη φορά στη ζωή τους. Επίσης, σε αυτή τη φάση γίνεται η ένταξη σε ένα υψηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης. Αυτό είναι, συνήθως, ανταγωνιστικό και με το ρίσκο της αποτυχίας. Ακόμη, αυξάνει τις οικονομικές ανάγκες του φοιτητή με αποτέλεσμα να ξεκινά για πρώτη φορά στη ζωή του εργασία. Μπορεί να αλλάξει αρκετές δουλειές και η αύξηση της ανταγωνιστικότητας στην αγορά εργασίας καθιστά επιτακτική την ανάγκη περαιτέρω εκπαίδευσης και εξάσκησης για ανεύρεση και διατήρηση αυτής.
Η δοκιμαστική χρήση και κατάχρηση οινοπνεύματος και ναρκωτικών ουσιών εμφανίζεται συνήθως σε αυτή την ηλικία.
Κάποιοι, επίσης, βιώνουν γονεϊκό θάνατο ή θάνατο φίλου σε τροχαίο, από κατάχρηση ναρκωτικών ή αυτοκτονία. Αυτή η φάση είναι πλούσια σε γεγονότα ζωής και μεταβάσεις. Η εμπειρία της απώλειας και η πρόκληση νέων εμπειριών μπορούν να πυροδοτήσουν έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις που μερικές φορές εξελίσσονται σε ψυχικές διαταραχές.
Ψυχιατρικές εκδηλώσεις που εμφανίζονται σε αυτή την ηλικία έχουν τις ρίζες τους στην παιδική ή πρώϊμη εφηβική ηλικία. Αυτό ισχύει σαφώς για τις διαταραχές προσωπικότητας και, όπως πρόσφατες μελέτες δείχνουν, τη σχιζοφρένεια. Επομένως, μέτρα πρωτοβάθμιας πρόληψης είναι σημαντικό να λαμβάνονται έγκαιρα, ενώ η δευτεροβάθμια στοχεύει στη μείωση της υποτροπής και ανικανότητας.
Αυτοκτονίες και σκόπιμη αυτοτραυματική συμπεριφορά είναι σχετικά συχνές σε αυτό το ηλικιακό φάσμα. Μάλιστα, αυτό το φαινόμενο έχει γίνει τα τελευταία χρόνια εντονότερο στους άρρενες νέους. Όσο για τη χρήση ουσιών, αυτή ξεκινάει στην πρώϊμη και μέση εφηβεία, αλλά προβληματική για το άτομο και το περιβάλλον του γίνεται κατά τη διάρκεια της όψιμης εφηβείας και της νεαρής ενήλικης ζωής.
Σε ιδιαίτερο κίνδυνο βρίσκονται άτομα που ζουν σε συνθήκες κοινωνικής δυσπραγίας. Αυτή αποτυπώνεται στο χαμηλό εισόδημα, την ανεργία και την ανεπαρκή στέγη ή την απουσία αυτής. Ειδικά οι μονογονεϊκές οικογένειες είναι πιο πιθανό να ζουν με χαμηλό εισόδημα.
Τραυματικά βιώματα, ιδιαίτερα σωματική και σεξουαλική κακοποίηση, βία μεταξύ των γονέων και άλλες εκδηλώσεις συζυγικής δυσαρμονίας και επεισοδιακός χωρισμός ή διαζύγιο των γονέων θέτουν τα νεαρά άτομα σε αυξημένο κίνδυνο για κατάθλιψη, αυτοκαταστροφική συμπεριφορά και διαταραχή προσωπικότητας.
Έκθεση σε βία ή παραβατική συμπεριφορά σε προηγούμενες ή τρέχουσες σχέσεις, ακόμη και φιλικές, όπως το να είναι μέλος μια τέτοιας παρέας, είναι παράγοντας κινδύνου για επιθετική, ψυχοπαθητική ή μεθοριακή διαταραχή προσωπικότητας. Η κοινωνική απομόνωση, που βιώνουν ιδιαίτερα οι γονείς χωρίς σύντροφο και στις αγροτικές περιοχές αποτελεί παράγοντα κινδύνου για κατάθλιψη.
Η ύπαρξη ψυχικής διαταραχής είναι σημαντικός παράγοντας κινδύνου για σκόπιμη αυτοτραυματική συμπεριφορά. Η κατάχρηση οινοπνεύματος και ναρκωτικών ουσιών θεωρείται άλλος ένας παράγοντας κινδύνου, οι οποία παρουσιάζει αύξηση παράλληλη με την αυτοκαταστροφική συμπεριφορά σε αυτή την ηλικία.
Ένας ακόμη παράγων κινδύνου είναι η απουσία ακαδημαϊκών δεξιοτήτων (ύπαρξη μαθησιακών δυσκολιών).
Προστατευτικούς παράγοντες αποτελούν η ύπαρξη στενών σχέσεων με την οικογένεια, ισχυρής πολιτισμικής ταυτότητας ή θρησκευτικής πίστης, η ένταξη σε μια εργασιακή ομάδα ή φιλικό κύκλο, η επίτευξη ακαδημαϊκών στόχων ή ύπαρξη ισχυρού καλλιτεχνικού ή αθλητικού ταλέντου και η ύπαρξη διαθέσιμης ασφαλούς, έμπιστης, στενής σχέσης με συγγενικό ή φιλικό πρόσωπο.
Στόχος του σχεδιασμού προληπτικής στρατηγικής είναι η μείωση της συχνότητας:
- αυτοκτονίας και απόπειρας αυτοκτονίας
- σκόπιμης αυτοτραυματικής συμπεριφοράς
- κατάχρησης οινοπνεύματος και παράνομων ουσιών
- διαταραχών πρόσληψης τροφής, δηλ. ψυχογενούς ανορεξίας ή βουλιμίας
- κατάθλιψης και άγχους
- επιθετικής συμπεριφοράς
- διαταραχής διαγωγής
Η στρατηγική για τη μείωση της κατάχρησης οινοπνεύματος και ναρκωτικών ουσιών επιτυγχάνεται με την ύπαρξη διαθέσιμης πληροφόρησης στη σωστή χρήση του οινοπνεύματος, με συμβουλευτική και υποστήριξη αυτών που είναι σε κίνδυνο να ξεπεράσουν τα ενδεικτικά όρια χρήσης οινοπνεύματος, καθώς και πληροφόρηση σχετική με τους κινδύνους χρήσης παράνομων ουσιών. Πρέπει να:
- γίνεται ακριβής εντοπισμός αυτών που βρίσκονται σε κίνδυνο χρήσης οινοπνεύματος και παράνομων ουσιών σε επίπεδο πρωτοβάθμιας περίθαλψης
- υπάρχουν διαθέσιμες υπηρεσίες συμβουλευτικής, ιδιαίτερα σε αυτούς που είναι σε ανώτερη και ανώτατη εκπαιδευτική διαδικασία και βρίσκονται σε τέτοιο κίνδυνο
- υπάρχει εύκολη πρόσβαση σε ψυχιατρικές και ψυχολογικές υπηρεσίες για νέους με προβλήματα ναρκωτικών
- υπάρχουν υπηρεσίες που στοχεύουν σε ευάλωτους πληθυσμούς, ιδιαίτερα άστεγους, άνεργους, νεαρούς δράστες και άλλους που στερούνται υποστηρικτικό κοινωνικό ιστό
- υπάρχουν μέτρα για τη μείωση της βλάβης από μεταδιδόμενες με το αίμα νόσους, ειδικότερα ηπατίτιδα Β, ηπατίτιδα C και HIV.
Σχετικά με την αυτοκτονία και τη σκόπιμη αυτοτραυματική συμπεριφορά η εκπαίδευση των επαγγελματιών ιατρικής και κοινωνικής φροντίδας είναι προϋπόθεση για την εκτίμηση και καταγραφή του κινδύνου αυτοκτονίας. Οι περισσότεροι νέοι αυτόχειρες επισκέφτηκαν υπηρεσίες πρωτοβάθμιας φροντίδας κατά την εβδομάδα πριν την αυτοκτονία, αλλά δεν έγινε εκτίμηση του κινδύνου αυτοκαταστροφής. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί σε αυτούς με αυξημένο κίνδυνο, όπως αυτοί που πάσχουν από διαταραχή διαγωγής, σχιζοφρένεια, μείζονα κατάθλιψη, κατάχρηση οινοπνεύματος και παράνομων ουσιών και ψυχογενή ανορεξία. Επίσης, μείωση στην πρόσβαση σε μέσο αυτοκτονίας μπορεί να επιτευχθεί περιορίζοντας την συνταγογράφηση φαρμάκων και καταστρέφοντας συσσωρευμένα στο σπίτι φάρμακα από προηγούμενα φαρμακευτικά σχήματα. Σε συνεργασία με μέσα μαζικής ενημέρωσης μπορεί να μειωθεί η έκταση στη δημοσιότητα που παίρνουν θάνατοι από αυτοκτονία επωνύμων και οι μέθοδοι που χρησιμοποίησαν, καθώς και η εξιδανίκευση της αυτοκτονίας και της απόπειρας. Ερευνητικά δεδομένα υποστηρίζουν την παροδική αύξηση των αυτοκτονιών και των αποπειρών στην περίοδο που ακολουθεί τέτοια ρεπορτάζ.
Σε συνεργασία με μέσα μαζικής ενημέρωσης πρέπει να αποθαρρυνθεί η εξιδανίκευση του λεπτού σώματος στα κορίτσια και τις νέες γυναίκες και να προληφθεί η εμμονή με τη δίαιτα, που συχνά πυροδοτεί ψυχογενή ανορεξία.
Στην πράξη η πρόληψη της κατάχρησης οινοπνεύματος και παράνομων ουσιών προϋποθέτει συντονισμένη στρατηγική σε τοπικό και εθνικό επίπεδο. Στην περίπτωση του οινοπνεύματος μείωση στη ζήτηση μπορεί να επιτευχθεί με περιορισμούς στη διαφήμιση, ενημέρωση (ιδιαίτερα στις ομάδες υψηλού κινδύνου) και προαγωγή εναλλακτικών στο οινόπνευμα. Στην περίπτωση των παράνομων ουσιών φαίνεται πως τα μέτρα περιορισμού της προσφοράς τέτοιων ουσιών δεν έχουν επιτυχία. Και εδώ μέτρα που στοχεύουν στη μείωση της ζήτησης σε επίπεδο πρωτοβάθμιας πρόληψης είναι πιο αποτελεσματικά, όπως ενημέρωσης των νέων, ενίσχυση της κοινωνικής αντίληψης κατά των ναρκωτικών αυξάνοντας την αντίσταση της παρέας και μεγαλύτερη αυστηρότητα της νομοθεσίας κατά της εμπορίας.
Η δευτερογενής πρόληψη προϋποθέτει μια συμπαγή στρατηγική που στοχεύει στην αύξηση της μέσης ηλικίας δοκιμαστικής χρήσης τέτοιων ουσιών, μείωση του αριθμού αυτών που δοκιμάζουν και τελικώς γίνονται τακτικοί χρήστες, αύξηση του αριθμού των χρηστών που εγκαταλείπουν μέσω προγραμμάτων αποκατάστασης και τροποποίηση της συμπεριφοράς των κανονικών χρηστών για να μειωθούν οι κίνδυνοι και η βλάβη.
Έφηβοι με ψυχολογικά προβλήματα πρέπει να εντοπίζονται έγκαιρα από τους εκπαιδευτικούς, οι οποίοι πρέπει να ευαισθητοποιηθούν και να εκπαιδευτούν. Κατόπιν να αντιμετωπίζονται από ειδικούς για να μειώνεται και η επίπτωση στο περιβάλλον τους. Επίσης, πρέπει να δουλεύονται ψυχοθεραπευτικά η μετάβαση από τον έφηβο στον ενήλικα, από το σχολείο ή το πανεπιστήμιο στην εργασία και από το πατρικό σπίτι στην ανεξάρτητη διαβίωση.
Στις μέρες μας πολλοί νέοι με μαθησιακά προβλήματα και κίνδυνο για ανάπτυξη ψυχικής διαταραχής προχωρούν σε ανώτερες και ανώτατες σπουδές. Πρέπει να έχουν πρόσβαση σε συμβούλους και ειδικούς για την κάλυψη των ψυχικών αναγκών τους.
Αναφέρθηκα σε μια ιδιαίτερα ευαίσθητη περίοδο στην ζωή ενός ανθρώπου που το άτομο μεταβαίνει από τη φαντασίωση στην ρεαλιστική πραγματικότητα. Η κοινότητα πρέπει να είναι παρούσα και αρωγός στην περιπέτεια της ενηλικίωσής του με στρατηγικές πρόληψης, καθώς και διαθεσιμότητα και επάρκεια δομών που μπορούν να αποτρέψουν την εμφάνιση ψυχικών διαταραχών.
