Ι. Η Ιταλία του 1940 υπήρξε μια χώρα φασιστική. Στο φασισμό, σε αντίθεση με το ναζισμό, κάποιες μορφές του «κοινοβουλευτικού-δημοκρατικού» κράτους διατηρούνται. Σε σχέση με το ναζισμό η παρέμβαση του κράτους είναι πιο περιορισμένη. Το φασιστικό κόμμα, όμως, που δεν ταυτίζεται με το ιταλικό κράτος, αναλαμβάνει να συνδέσει το κράτος με την κοινωνία διαμέσου των μηχανισμών καταστολής και ιδεολογικής καταπίεσης που εκπορεύονται από αυτό. Ο πρώην σοσιαλιστής Μπενίτο Μουσολίνι (1883-1945) υπηρέτησε  τη φασιστική ιδεολογία με τη στήριξη του μεσαίου κεφαλαίου και λιγότερο των πλούσιων γαιοκτημόνων της περιφέρειας. Όμως, και αυτοί μαζί με το μεγάλο κεφάλαιο, ακόμη και την καθολική εκκλησία που είχε αρχικά κρατήσει εχθρική στάση απέναντι του, θα αποτελέσουν τους στυλοβάτες του ιταλικού φασισμού.1 Οι εργάτες μέσω των συντεχνιών τους θα κρατήσουν όσο μπορούν σθεναρή αντίσταση απέναντι στους φασίστες, αργότερα, όμως, θα στρατολογηθούν  με τη βία στις τάξεις τους. Ο Μουσολίνι κατάφερε να ελέγξει τις συντεχνίες και τα συνδικάτα και να δώσει τις εγγυήσεις εκείνες που θα εξασφάλιζαν ότι η ιταλική κοινωνία θα δεχόταν τις λιγότερο δυνατόν επιπτώσεις της κρίσης του 1929. Για παράδειγμα, η ανεργία δεν έπληξε τόσο την Ιταλία όσο άλλες ευρωπαϊκές χώρες ( Γερμανία, Γαλλία, Αγγλία).

Έτσι στα μάτια της μεσαίας τάξης, των μικροαστών, ο φασισμός θα παρουσιάζονταν ως εγγυητής και των δικών τους συμφερόντων. Και πώς να γινόταν διαφορετικά όταν έβλεπαν τις υποσχέσεις της σοσιαλδημοκρατίας να μένουν κενές και τα αστικά κόμματα να αδυνατούν να προσφέρουν ένα σταθερό πολιτικό περιβάλλον και την ποθητή ασφάλεια στα στρώματα αυτά. Ο δρόμος του εκφασισμού, ήδη από την «πορεία στη Ρώμη» (27-29 Οκτωβρίου 1922) που έμοιαζε με παρέλαση των μελών του φασιστικού κόμματος, είχε ανοίξει, ακριβώς γιατί ο Μουσολίνι έφερε στο προσκήνιο αυτούς που οι αστικές δημοκρατικές δυνάμεις και το μεγάλο κεφάλαιο είχαν αφήσει στο περιθώριο. Το αστικό καθεστώς του φιλελεύθερου πρωθυπουργού Λουίτζι Φάκτα έπεσε αμαχητί με την συναίνεση και του βασιλιά. Η λατρεία του αρχηγού, οι αντικαπιταλιστικές θέσεις του Μουσολίνι, η ανάδειξη μιας μυστηριακής σχέσης του λαού με το έθνος με έντονα ρατσιστικά χαρακτηριστικά, η επιστροφή σε παραδοσιακές αξίες και θεσμούς, η συμμετοχή μέσω ενός μιλιταριστικού πνεύματος που στρατιωτικοποιούσε την ιταλική κοινωνίας και ταυτόχρονα εξίσωνε τα μέλη της, ήταν στοιχεία της φασιστικής ιδεολογίας που όχι μόνο είχαν ευρεία απήχηση ακόμη και στους αγροτικούς πληθυσμούς της υπαίθρου, αλλά δημιουργούσαν κοινωνούς στην ωμή βία που ρίζωσε βαθειά στην ιταλική κοινωνία.

Οι επιπτώσεις της κρίσης του 1929 σάρωσαν την ευρωπαϊκή ήπειρο το 1931. Στο κοινωνικό πεδίο εκατομμύρια άνθρωποι βρέθηκαν χωρίς δουλειά. Ανάμεσα στα κράτη οι εμπορικές συναλλαγές όπως τις γνώριζαν ως τότε οι φιλελεύθερες δημοκρατίες κατέρρευσαν σαν χάρτινοι πύργοι. Μέσα στο δυσμενές αυτό περιβάλλον το κράτος αναδείχθηκε σε κεντρικό οργανωτή της κοινωνίας. Το νέο κράτος-πατέρας υπήρξε συγκεντρωτικό και από την ίδια τη φύση του ολοκληρωτικό. Στις νέες συνθήκες το ένα κράτος στρεφόταν εναντίον του άλλου αρχικά στο οικονομικό πεδίο, αφού το κυνήγι της βιωσιμότητας πήρε αρχικά οικονομικά χαρακτηριστικά και αφορούσε την επιβίωση των εθνικών οικονομιών. Οι οικονομίες αυτάρκειας αργά ή γρήγορα οδήγησαν σε αδιέξοδα, κάνοντας τα κράτη να ασφυκτιούν μέσα στα ίδια τους τα σύνορα. Κάποια από αυτά θα αναζητήσουν «ζωτικό χώρο» εκτός των συνόρων τους, αρχικά σε άλλες ηπείρους, αργότερα μέσα στην ίδια την ευρωπαϊκή ήπειρο η οποία θα μετατρεπόταν σε εμπόλεμη ζώνη.

Στις 5 Μαΐου του 1936 η Αιθιοπία μετά από μια άνιση αντίσταση απέναντι στα φασιστικά στρατεύματα του Μουσολίνι θα γινόταν επίσημα μέρος του ιταλικού κράτους. Από το 1936 και εξής η Ιταλία θα επιδιώξει την επέκτασή της μέσα από τον «Άξονα» Ρώμης- Βερολίνου. Ο άξονας αυτός δεν λειτούργησε πάντα σε συνθήκες συνεργασίας. Η απόφαση του Μουσολίνι να επιτεθεί αρχικά στην όμορη Αλβανία και μετά από έναν χρόνο στην Ελλάδα δεν τύγχανε της έγκρισης του Χίτλερ. Ο ίδιος δεν προέβλεπε έναν εκτεταμένο ελληνοιταλικό πόλεμο, αν και είχε τα μηνύματά του, αφού ο Μουσολίνι είχε ήδη από τις 7 Απριλίου 1939 καταλάβει την Αλβανία. Από την άλλη η φασιστική Ιταλία είχε θέσει ως κύρια επιδίωξή της τη δημιουργία μιας «μεσογειακής αυτοκρατορίας»(Mare Nostrum) και χάραζε τα δικά της σχέδια. Για τους Ιταλούς φασίστες ένας από τους στόχους που θα πετύχαιναν με την κατάληψη της Ελλάδας θα ήταν και η φραγή στη γερμανική προέλαση στα Βαλκάνια. Αρχικά θα έπρεπε να κάμψουν την αντίσταση της Ελλάδας που εξαρχής έδειξε τις προθέσεις της απέναντι στο τελεσίγραφο της ιταλικής πλευράς στις 28 Οκτωβρίου 1940.2 Η Ελλάδα θα αντιστεκόταν σε οποιαδήποτε προσβολή της μεθορίου της και ήταν στρατιωτικά έτοιμη να το πράξει.

II. Σε έναν πόλεμο που φαινόταν ότι θα κρινόταν στην ταχύτητα προέλασης για την κατάληψη των καλύτερων περασμάτων και θέσεων σε ένα τραχύ, δύσβατο και δαιδαλώδες ορεινό πεδίο ανάπτυξης των στρατευμάτων και των δύο πλευρών, η Ελλάδα έδειξε από τις πρώτες ώρες και το επιβεβαίωσε σε όλη τη διάρκεια του πολέμου ότι είχε το πλεονέκτημα της ταχύτητας.3 Απέναντι στο ιταλικό σχέδιο για γρήγορη κατάληψη της Ηπείρου η Ελλάδα θα στείλει ταχύτατα στα σύνορα της τις εφεδρείες που με μεγάλη προθυμία θα έδιναν τον υπέρ πατρίδος αγώνα. Η ταχύτατη συγκρότηση των εφεδρειών θα επέτρεπε στον ελληνικό στρατό να εξαπολύσει γενικευμένη επίθεση εναντίον των ιταλικών θέσεων στη μεθόριο με την Αλβανία το Νοέμβριο του 1940.4 Οι έφεδροι στρατιώτες ήξεραν να πατούν καλύτερα, να ελίσσονται σε έδαφος ορεινό, να χτυπούν και να καλύπτονται σε μέρη που τους θύμιζαν τους τόπους καταγωγής τους. Άλλωστε οι εφεδρείες ήταν συγκροτημένες με τέτοιο τρόπο ώστε οι στρατιώτες που απάρτιζαν τη δύναμη ενός λόχου να έχουν κοινή καταγωγή (συνεντοπιότητα), από το ίδιο χωριό.5 Αυτό είχε τεράστια σημασία στην αύξηση της μαχητικότητας του στρατεύματος. Ο ένας προστάτευε τον άλλο με την υπόσχεση της επιστροφής στο χωριό με τα όπλα της νίκης στους ώμους. Σε εκείνα τα βουνά θα σφυρηλατηθούν ανυπέρβλητοι δεσμοί αλληλεγγύης, που θα επιβεβαιωθούν μετέπειτα στα χρόνια της κατοχής στην μαζική αντίσταση από τις τάξεις του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (Ε.Α.Μ).

Την αρχική απαγόρευση διαρροής οποιασδήποτε πληροφορίας σχετικά με τις επιχειρήσεις στα σύνορα θα διαδεχθεί ένα κύμα ενθουσιασμού για την αίσια έκβαση των πρώτων μαχών.6 Το 6ο πολεμικό ανακοινωθέν του Γενικού Στρατηγείου περιγράφει το κλίμα: «Εις μέτωπον Ηπείρου σφοδρός αγών πυροβολικού. Εις τον τομέα Φλωρίνης τμήματά μας , ανατρέψαντα ισχυράν αντίστασιν του εχθρού, εισεχώρησαν εις βάθος 5  χιλιομέτρων εντός αλβανικού εδάφους  και κατέλαβον διά της λόγχης ωχυρομένα σημεία. Συνέλαβον εννέα αξιωματικούς και 153 οπλίτεας αιχμαλώτους και 100 κτήνη.  [..] Η ημετέρα αεροπορία εξετέλεσε πολλάς επιτυχείς αναγνωρίσεις και εμβοβάρδισεν επιτυχώς το αεροδρόμιον Κορυτσάς από χαμηλού ύψους […].»7 Η μάχη της Πίνδου φαινόταν να έχει κερδηθεί οριστικά, αφού ο ελληνικός στρατός έκλεισε γρήγορα τα όποια πεδινά περάσματα μεταξύ των ορεινών όγκων της και έσπρωχνε τον ιταλικό στρατό προς τα πίσω. 15ον πολεμικό ανακοινωθέν του Γενικού Στρατηγείου: « Μεταξύ της 28ης Οκτωβρίου και 10ης Νοεμβρίου εις τας ορεινάς και δασώδεις περιοχάς του Σμόλικα και του Γράμμου επί της βορείας Πίνδου έλαβον χώραν επιχειρήσεις σοβαράς εκτάσεως καταλήξασαι εις πλήρην ήτταν και αποσύνθεσιν της μεραρχίας αλπινιστών, μιας των επιλέκτων μεραρχιών του εχθρού, ενισχυμένης και δι’ ιππικού, βερσαλλιέρων και σχηματισμών της φασιστικής εθνοφρουράς […]».8 Ο ιταλικός στρατός αδυνατούσε να αναπτυχθεί πλήρως στις πτυχές των ατελείωτων βουνών, υστερούσε στις μάχες σώμα με σώμα –κυριολεκτικά δεν είχαν ιδέα πώς να καταλαμβάνουν υψώματα-, με αποτέλεσμα να υποχωρεί ολοένα και περισσότερο με το φόβο του αποκλεισμού σε κάποιο διάσελο.

Μετά την κατάληψη της οροσειράς Μοράβα στόχος του ελληνικού στρατού έγινε η κατάληψη της Κορυτσάς. Στις 22 Νοεμβρίου η περιοχή της Κορυτσάς και η πόλη είχαν εκκαθαριστεί.9 Την 1η Δεκεμβρίου το Πόγραδετς, βόρεια της Κορυτσάς στις όχθες τις Οχρίδας, θα πέσει με τη σειρά του σε ελληνικά χέρια. Τις επόμενες ημέρες το μέτωπο θα μεταφερόταν δυτικότερα στο Λεσκοβίκι, ώστε να ελεγχθούν τα κύρια περάσματα προς την Πρεμετή και το Αργυρόκαστρο. 8 Δεκεμβρίου το Αργυρόκαστρο θα είναι ελληνικό. Τέλη Δεκεμβρίου, στις 22 του μήνα, θα ακολουθήσει η Χειμάρρα.10 Η Κλεισούρα θα είναι η τελευταία πόλη που θα γίνει ελληνική στις 10 Ιανουαρίου 1940. Ο ελληνικός στρατός θα καθηλωθεί μετέπειτα στη γραμμή Κλεισούρας-Τεπελένι στο δρόμο του για τον Αυλώνα, λόγω των κακουχιών, της κόπωσης, και των δυσμενών καιρικών συνθηκών, που έκαναν εξαιρετικά δύσκολο τον ανεφοδιασμό σε μεγάλο βάθος. Εκεί θα παγιωθεί το μέτωπο και θα τερματιστεί η ελληνική προέλαση στην αλβανική ενδοχώρα. Η «εαρινή επίθεση» των Ιταλών (9 Μαρτίου 1940) που ακολούθησε θα αποκρουστεί με επιτυχία από τις ελληνικές δυνάμεις, που πια είχαν επικρατήσει ολοκληρωτικά ενάντια στις ιταλικές φασιστικές δυνάμεις.

ΙΙΙ. Επίλογος. Η Γερμανία έδειχνε ιδιαίτερα εκνευρισμένη με τα όσα διεξάγονταν στα αλβανικά βουνά. Ο εκνευρισμός έδωσε τη θέση του σε μια πραγματική ανησυχία. Η Ιταλία όχι μόνο δεν είχε εισακούσει το αίτημα του Χίτλερ να μην εμπλακεί στα Βαλκάνια, αλλά με τη διαγραφόμενη ήττα της έπληττε την ισχύ του «Άξονα» σε συμβολικό και πραγματικό επίπεδο. Η άμεση εμπλοκή της Βέρμαχτ ήταν η μόνη λύση, τη στιγμή που βρετανικές δυνάμεις είχαν ήδη αρχίσει να καταφθάνουν στην Ελλάδα. Η Ιταλία, έχοντας πετάξει λευκή πετσέτα στο αλβανικό μέτωπο, απλά παρακολουθούσε τις εξελίξεις. Με την έναρξη της γερμανικής επίθεσης κατά της Ελλάδας στις 6 Απριλίου 1941 ο ελληνικός στρατός στην Αλβανία απειλούνταν άμεσα με κύκλωση από το γερμανικό στρατό. Τότε ήταν που το στράτευμα άρχισε να αντιδρά στην πρόθεση επίορκων στρατηγών να παραδώσουν τον νικηφόρο ελληνικό στρατό στους Γερμανούς. Μπροστά στα ανυπέρβλητα αδιέξοδα δόθηκε στις 12 Απριλίου 1940 η επίσημη πολιτική διαταγή για σύμπτυξη των μονάδων της Αλβανίας στα μετόπισθεν. Πολλές μονάδες υπό το φόβο της κύκλωσης από τους Γερμανούς και της αιχμαλωσίας διαλύθηκαν. Έτσι στις 20 Απριλίου ο διοικητής το Γ΄  Σώματος Στρατού στρατηγός Τσολάκογλου υπέγραφε το πρώτο πρωτόκολλο συνθηκολόγησης του εναπομείναντος ελληνικού στρατού με τους Ιταλούς.

Οι καθηλωμένες και αποδεκατισμένες ιταλικές δυνάμεις στο αλβανικό μέτωπο δεν ήταν σε θέση πια να συνδράμουν τα πολιτικά σχέδια της Ρώμης. Η αβεβαιότητα και η ανησυχία  των Ιταλών για τη διάδοχη πολιτική κατάσταση και την πιθανότητα το Βερολίνο να μη λάβει υπόψιν του τα ιταλικά συμφέροντα για την Ελλάδα ολοένα και αυξανόταν. Η Γερμανία προτίμησε αρχικά να ικανοποιήσει το ελληνικό αίτημα για τη μη εμπλοκή των Ιταλών στη συμφωνία παράδοσης, προκειμένου να αποφύγει την εκδήλωση πολιτικών και λαϊκών αντιδράσεων και να επιτύχει την απρόσκοπτη περάτωση των διαπραγματεύσεων. Οι όροι της συνθηκολόγησης προκάλεσαν την άμεση πολιτική αντίδραση των Ιταλών, που έβλεπαν να εκτοπίζονται στην υπόθεση της Ελλάδας. Οι πιέσεις τους προς το Βερολίνο απέδωσαν και το δεύτερο έγγραφο της συνθηκολόγησης στις 23 Απριλίου 1941 υπογράφτηκε με την παρουσία και των Ιταλών, χωρίς, ωστόσο, να αναγνωρίζονται οι ιταλικές εδαφικές απαιτήσεις επί ελληνικού εδάφους. Ο Μουσολίνι συνέχισε να απειλεί το Βερολίνο πως δεν θα σεβόταν την κατάπαυση πυρός αν ο ελληνικός στρατός δεν παραδίδονταν και σε αυτόν. Τέτοια παράδοση δεν θα γίνει ποτέ. Μπροστά στις ιταλικές απαιτήσεις ο Χίτλερ εμφανίστηκε διαλλακτικότερος, χωρίς, όμως, να εγκαταλείπει την πολιτική που υποστήριζε την εδαφική ακεραιότητα των βαλκανικών κρατών.11

Ο Χίτλερ πριν απο τη Μάχη της Κρήτης ανήγγειλε την πρόθεσή του να αφήσει τη στρατιωτική εποπτεία της χώρας στους Ιταλούς, προκειμένου να αποδεσμεύσει δυνάμεις για το ανατολικό μέτωπο. Το Μάιο οι ιταλικές δυνάμεις  άρχισαν να προωθούνται στην ηπειρωτική χώρα. Οι ιταλικές αρχές κατοχής αναγνώρισαν την κυβέρνηση Τσολάκογλου και διαβεβαίωσαν ότι θα ασκούσαν τα καθήκοντά τους σύμφωνα με τους ελληνικούς νόμους. Η επικείμενη γερμανική εισβολή στη Σοβιετική Ένωση επέβαλε την όσο το δυνατόν ταχύτερη αποδέσμευση των γερμανικών δυνάμεων από τα Βαλκάνια και την Ελλάδα, ώστε η διατήρηση της εδαφικής ακεραιότητας των κρατών αυτών με μια ντόπια κυβέρνηση ελεγχόμενη από το Βερολίνο να αποτελεί την ιδανικότερη πολιτική κατάσταση για την επίτευξη της γερμανικής απεμπλοκής. Όπερ και εγένετο.

Χρονολόγιο

1940

Αύγουστος

15 Αυγούστου

Το εύδρομο «Έλλη» τορπιλίζεται από τους Ιταλούς έξω από το λιμάνι της Τήνου. Η ελληνική κυβέρνηση καταγγέλλει την άνανδρη ενέργεια, αλλά προσποιείται άγνοια για την ταυτότητα του ενόχου.

Οκτώβριος

28 Οκτωβρίου

Στις 3 το πρωί, ο πρέσβης της Ιταλίας επιδίδει τελεσίγραφο στον Ιωάννη Μεταξά, με το οποίο του γνωστοποιεί την πρόθεση της Ιταλίας να καταλάβει θέσεις εντός της ελληνικής επικράτειας.

Νοέμβριος

4 Νοεμβρίου

Οι Ιταλικές δυνάμεις προχωρούν μέσα στο ελληνικό έδαφος στον παραλιακό τομέα. Στον τομέα της Κορυτσάς ο ελληνικός Στρατός αποκρούει τις ιταλικές επιθέσεις και αντεπιτίθεται.

10 Νοεμβρίου

Η ιταλική μεραρχία αλπινιστών εισδύει στον ορεινό όγκο του Σμόλικα και του Γράμμου έως τη Σαμαρίνα. Τα ασθενή ελληνικά τμήματα αμύνονται γενναία, και όταν φθάνουν ενισχύσεις, αντεπιτίθενται.

15 Νοεμβρίου

Οι Ιταλοί εκτοπίζονται από το ελληνικό έδαφος στην περιοχή της Πίνδου.

16-22 Νοεμβρίου

Σκληρές μάχες και κατάληψη της Κορυτσάς.

Δεκέμβριος

1-8 Δεκεμβρίου

Ο ελληνικός στρατός καταλαμβάνει το Πόγραδετς (1/12), την Πρεμετή (4/12), τους Άγιους Σαράντα (6/12), το Δέλβινο (7/12) και το Αργυρόκαστρο (8/12).

22 Δεκεμβρίου

Ελληνικά τμήματα μπαίνουν στη Χειμάρρα.

25 Δεκεμβρίου

Το υποβρύχιο «Παπανικολής», με κυβερνήτη τον πλωτάρχη Ιατρίδη, βυθίζει δύο Ιταλικά μεταγωγικά ανοιχτά της Αυλώνας.

1941

Ιανουάριος

10 Ιανουαρίου

ελληνικές δυνάμεις καταλαμβάνουν την Κλεισούρα και, την επομένη, το στρατηγικής σημασίας ύψωμα 1890.

29 Ιανουαρίου

Θάνατος του Ιωάννη. Μεταξά. Πρωθυπουργός αναλαμβάνει ο Αλέξανδρος Κορυζής.

Φεβρουάριος

12 Φεβρουαρίου

Η ιταλική αεροπορία βομβαρδίζει τον Πειραιά και τη Θεσσαλονίκη.

16 Φεβρουαρίου

Ελληνικά τμήματα καταλαμβάνουν το βουνό Στέντελι.

Μάρτιος

14 Μαρτίου

Το υποβρύχιο «Νηρεύς» τορπιλίζει ιταλικό μεταγωγικό στην Αδριατική. Την ίδια μέρα το αντιτορπιλικό «Ψαρά» βυθίζει ιταλικό υποβρύχιο.

17 Μαρτίου

Βρετανικές δυνάμεις φθάνουν στην Ελλάδα. Παραμένουν νοτίως του Αλιάκμονα για να μη δώσουν στους Γερμανούς το πρόσχημα να εισβάλουν.

Απρίλιος

6 Απριλίου

Ο Γερμανός πρέσβης στην Αθήνα επισκέπτεται ξημερώματα τον πρωθυπουργό Κορυζή και του ανακοινώνει ότι ο Γερμανικός στρατός θα εισβάλει στην Ελλάδα, λόγω της παρουσίας αγγλικών δυνάμεων. Το πρωί αρχίζει η επίθεση εναντίον της Γιουγκοσλαβίας και της Ελλάδας.

9 Απριλίου

Τα πρώτα γερμανικά τμήματα εισέρχονται στη Θεσσαλονίκη.

15 Απριλίου

Ο ελληνικός στρατός του αλβανικού μετώπου συμπτύσσεται για να ευθυγραμμιστεί με το μέτωπο της Μακεδονίας. Εκκενώνεται η Κορυτσά.

18 Απριλίου

Ο πρωθυπουργός Αλέξανδρος Κορυζής αυτοκτονεί.

21 Απριλίου

Πρωθυπουργός αναλαμβάνει ο Εμμανουήλ Τσουδερός. Οι διοικητές των τριών Σωμάτων Στρατού, Γ. Τσολάκογλου, Π. Δεμέστιχας και Γ. Μπάκος συνθηκολογούν με τους Γερμανούς.

23 Απριλίου

Ο βασιλιάς, ο πρωθυπουργός και η κυβέρνηση καταφεύγουν στην Κρήτη.

27 Απριλίου

Οι  Γερμανοί εισέρχονται στην Αθήνα. Η χιτλερική σημαία υψώνεται στην Ακρόπολη.

Υποσημειώσεις

1 Νίκος Πουλατζάς, Φασισμός και δικτατορία, Αθήνα, Θεμέλιο 2006, σ. 391-398. Γενικότερα βλ., Payne G. Stanley, H Ιστορία του Φασισμού 1914-1945 , Φιλίστωρ 2000.

2 Emanuele Grazzi, Η αρχή του τέλους. Η επιχείρηση κατά της Ελλάδος, Εστία, Αθήνα 1980, σ. 272-274.

3 Γιώργος Μαργαρίτης, «Η Ελλάδα και οι Έλληνες του ΄40», Ιστορικά, Ελευθεροτυπία, τχ. 207 (16 Οκτωβρίου 2003), σ. 6-16.

4  «Η επιστράτευσις: Άρθρον 1ον- Τίθεμεν εις επιστράτευσιν τας μονάδας του εν ειρήνη στρατού ξηράς», εφ. Ασύρματος, Δευτέρα 28 Οκτωβρίου 1940.

5 Η Κρήτη, για παράδειγμα, θα στείλει την ικανή V Μεραρχία, η οποία και θα βρεθεί στην πρώτη γραμμή πληρώνοντας βαρύ φόρο αίματος.

6 «Απαγορεύεται η ανακοίνωσις πληροφοριών […] περί των αρξαμένων πολεμικών επιχειρήσεων», εφ. Η Καθημερινή, Τρίτη 29 Οκτωβρίου 1940.

7 «6ον Πολεμικόν ανακοινωθέν», εφ. Έθνος, Σάββατο 2 Νοεμβρίου 1940.

8 «15ον Πολεμικόν ανακοινωθέν», εφ. Έθνος, Δευτέρα 11 Νοεμβρίου 1940.

9 «Ο ηρωικός ελληνικός στρατός εισήλθεν σήμερον θριαμβευτικώς εις την πόλιν της Κορυτσάς. Η προέλασις συνεχίζεται σε όλους τους τομείς», εφ. Έθνος, Παρασκευή 22 Νοεμβρίου 1940.

10 «Οι Χειμαρριώται ενηγκαλίζοντο και κατεφίλουν τους στρατιώτας μας», εφ. Νέα Ελλάς, Τρίτη 24 Δεκεμβρίου 1940 και «Η Χειμάρρα και πάλιν ελευθέραν χάριν εις τον Ελληνικόν Στρατόν», εφ. Η Νίκη, 28 Δεκεμβρίου 1940.

11 Ζαχαρίας Αντωνάκης, «Η Τριπλή κατοχή», Ιστορικά, Ελευθεροτυπία, τχ. 207 (16 Οκτωβρίου 2003), σ. 26-29.

Ζαχαρίας Δ. Αντωνάκης, ιστορικός-φιλόλογος