Το Ρεπορτάζ:
«Οδοντόκρεμες, μαργαρίνη, πάνες, δημητριακά,
μακαρόνια, καύσιμα, φρουτόκρεμες, αλλά και δεκάδες άλλα αγαθά εισάγονται στη μεγάλη τους πλειονότητα. Αναρωτιέται κανείς γιατί δεν υπάρχει ελληνική παραγωγή στα απλά, απλούστατα να φτιαχτούν εγχωρίως τα ανωτέρω αγαθά, γεγονός που επιδεινώνει τραγικά το εμπορικό μας ισοζύγιο;»(1)
I. Σήμερα γίνεται λόγος από τη μεριά της εγχώριας σοσιαλδημοκρατίας για αύξηση της παραγωγής, τη στιγμή που το μόνο που αυξάνεται εγχώρια είναι ένα ήδη πυκνό και δαιδαλώδες νομικό πλαίσιο που στόχο έχει την πάταξη της φοροδιαφυγής, το άνοιγμα των κλειστών επαγγελμάτων, τον τρόπο ορθολογικής διοίκησης του κράτους, την ενίσχυση της επιχειρηματικότητας και πολλά άλλα. Ωραία και καλά όλα αυτά, όμως, δεν έχουν καμία σχέση με την αύξηση της παραγωγής, με αποτέλεσμα η χώρα να μην παρουσιάζει καμία βελτίωση στο ρυθμό ανάπτυξης. Σε καμία περίπτωση δεν θα πέσω στην παγίδα των οικονομικών δεδομένων και θα εξηγήσω μετέπειτα γιατί. Θα σταθώ, όμως, στο περιεχόμενο των λόγων που ναι μεν είναι καινοί, όμως, είναι εξίσου και κενοί και επικίνδυνοι για το μέλλον της χώρας.
Πέρα από τη βιομηχανία τροφίμων και ποτών που κατέχει κυρίαρχη θέση στην ελληνική παραγωγή, αφού αποτελεί τον κλάδο με την υψηλότερη συμβολή σε όλα τα βασικά μεγέθη της μεταποίησης, όπως πωλήσεις, προστιθέμενη αξία, αριθμός επιχειρήσεων και απασχόληση, κανένας άλλος παραγωγικός κλάδος δεν φαίνεται ικανός να συμβάλλει στην ποθητή μείωση των εισαγωγών και στην αύξηση των εξαγωγών του ελληνικού κράτους. Όσο κι αν ακούγεται παράδοξο, η χώρα μας, μια κατεξοχήν γεωργική χώρα, έχει αρνητικό ισοζύγιο στο εμπόριο των αγροτικών προϊόντων. Δίνει περισσότερα χρήματα για να εισάγει γεωργικά προϊόντα, απ' όσα παίρνει από τις εξαγωγές που κάνει. Στο εμπορικό ισοζύγιο των αγροτικών προϊόντων της Ελλάδας με όλο τον κόσμο έχουμε έλλειμμα της τάξης των 2.182.224.034 ευρώ.
ΙΙ. Η ύπαρξη ενός μηχανισμού μέσω του οποίου οι ανταγωνιστικές καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής ακυρώνουν τις ίδιες τις καινοτομικές δυνατότητες που υποτίθεται ότι απελευθερώνουν, οδηγώντας ακόμη και πεδία καινοτομικής παρέμβασης στην οπισθοδρόμηση, αποτελεί στις μέρες μας φαινόμενο που τείνει στην παγίωση των νοσηρών καταστάσεων και εμποδίζει την οικονομική ζωή να εκκινήσει. Πρωτίστως, οι συνέπειες είναι κοινωνικές και τα σημεία αντοχής της ελληνικής κοινωνίας έχουν ήδη διαρραγεί σε μέρη μη εμφανή. Ο Alain Badiou είναι σαφής. Η καινοτομία είναι κάτι πολύ διαφορετικό από την μηχανική, ψυχαναγκαστική, κυριολεκτικά ανόητη αναζήτηση του καινούργιου ως gimmick (εντυπωσιακού αλλά άνευ ουσίας) και μέσου διεύρυνσης της αγοράς, με την οποία επιστρέφουμε με μαθηματική ακρίβεια στο ήδη ξεπερασμένο. Αυτό που από εδώ θα προσπαθήσουμε να πούμε είναι ότι το νέο δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη και ένα νέο θεωρητικό παράδειγμα που θα συνιστά μια ριζική ρήξη με τα επιστημονικά παραδείγματα του παρελθόντος. Το νέο άλλωστε είναι αδύνατον να προκύψει από μόνο του, ως μάνα εξ ουρανού, ώστε ακόμη κι αν προκύψει αμέσως καθίσταται ύποπτο για την εγκυρότητά του. Πώς, λοιπόν, θα αναζητήσουμε την καινούργια ιδέα όταν αγνοούμε επιδεικτικά αυτό που προϋπήρξε και που κάποτε είχε χαρακτηριστεί καινοτόμο και όντως ήταν. Οτιδήποτε φέρει πίσω του μια παράδοση, την οποία και δεν γίνεται να αγνοήσουμε είτε ως χώρα, είτε ως διανοούμενοι, είτε ως σκεπτόμενοι πολίτες, όμως, μόνο μέσα από τη διαλεκτική προσέγγιση με το παλιό μπορούμε με βεβαιότητα να αποφύγουμε την επιστροφή στο ξεπερασμένο. Το παλιό θα πρέπει να το αγκαλιάσουμε ως κάτι που εμπεριέχει το καινούριο ως συνέχειά του.
Σε μια εποχή που αναζητά εναγωνίως το νέο τη στιγμή που σκοτώνει το παρελθόν, η ίδια αυτή η αναζήτηση τίθεται ως το μεγαλύτερο εμπόδιο στην αναζήτηση του ουσιαστικά νέου. Με άλλα λόγια, σήμερα κινούμαστε σε λάθος κατεύθυνση τόσο στο πεδίο της θεωρητικής παραγωγής, όσο και στο πεδίο της υλικής παραγωγής. Κοινή διαπίστωση είναι πως δεν παράγουμε σήμερα τίποτα και αυτό είναι που οφείλουμε να αλλάξουμε. Λίγη προσοχή μονάχα. Το ίδιο το σύστημα που υποσχόταν δυνατότητες ενσωμάτωσης στην πλειοψηφία των λαϊκών στρωμάτων είναι ως τέτοιο σύστημα αδύνατον να παράξει την ιδέα, την καινοτομία, το νέο, τελικά την ίδια την αλλαγή. Επιπλέον, στο όνομα του νέου υπάρχει το ιστορικό προηγούμενο το κακό να απολυτοποιηθεί και ο ηθικός νόμος να καταλυθεί με τη βία. Έτσι σε έναν κόσμο που εξαντλείται στη φαινομενικότητα ξυπνούν οι ιστορικές μνήμες εκείνων που επικαλέστηκαν το νέο και έπνιξαν την ανθρωπότητα στη βαρβαρότητα. Ο Χίτλερ συνέχεια αναφερόταν με πάθος στο νέο, στη «Νέα Ευρώπη», που θα αποτελούσε το προνομιακό πεδίο των ομοίων του. Εδώ το «νέο» είναι η αντίθετη κίνηση από αυτό που επικαλείται, είναι η επιστροφή στην βαρβαρότητα ως κάτι αποδεκτό. Πάνω σε αυτά θα τοποθετηθούμε στις επόμενες γραμμές.
Η σχέση παλιού και νέου είναι διαλεκτική. Αυτό σημαίνει πως το νέο θα προκύψει ως το μη ταυτόσημο με το παλιό, το οποίο έχει ήδη μια ταυτότητα διαμορφωμένη. Η διαλεκτική σχέση αντιτάσσει τη μη ταυτότητα στην ταυτότητα και αυτό δεν είναι μόνο μια θεωρητική διακήρυξη, αλλά έχει και την πρακτική του αξία. Όταν το ετερογενές δεν αντιμετωπίζεται ως ομοιογενές αφήνεται ένα περιθώριο για το ποιοτικά νέο. Στις οικουμενικές ανταλλακτικές σχέσεις ισοπεδώνονται όλα τα ποιοτικά στοιχεία(2).
Μια σκέψη παραδομένη στην αγορά έχει ορκιστεί να μην επιτρέπει την πραγματοποίησή της, με αποτέλεσμα να στερείται ικανότητας και στην παραγωγή του νέου. Άρα, για να παραχθεί η καινοτομία θα πρέπει να θεωρηθεί όχι ως η αφετηρία για το νέο, αλλά ως η απόληξη του παλαιού, με άλλα λόγια ως η συνέχιση μιας παράδοσης ιστορικής, που είναι ικανή να προχωρήσει παραπέρα, προσφέροντας νέες δυνατότητες στη σκέψη. Χωρίς αυτές τις δυνατότητες, που σήμερα η σκέψη στερεί από τον εαυτό της, φαντάζει αδύνατη και η υλική παραγωγή, η οποία έχει ανάγκη από την καινοτομία της σκέψης.
Αξίζει τον κόπο να παραθέσουμε τις απόψεις των Ελλήνων εκείνων που αν τους αποκαλέσεις ευθέως σοσιαλιστές κοιτούν πίσω από την πλάτη τους μη και αναφέρεται ο χαρακτηρισμός σε κάποιον πίσω από αυτούς. Όταν μάλιστα τον αποδίδουν οι ίδιοι για τον εαυτό τους παθαίνουν μέσα τους μια συμβολική σύγχυση. Είναι η διάσταση ανάμεσα στην εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους και στην εικόνα που οι άλλοι έχουν για αυτούς. Με τα λόγια του δικού μας πρωθυπουργού: «Γιατί όταν μιλάμε για ανάπτυξη, μην μείνουμε στην ψευδαίσθηση μιας απλής οικονομικής επένδυσης, κάποιων κοινοτικών κονδυλίων, κάποιου καλού μέτρου που θα μας φέρει τον παράδεισο. Αυτά βέβαια θα γίνουν, αλλά ανάπτυξη δεν είναι ένα σύνολο μεμονωμένων επενδύσεων. Είναι ένα σύνολο παρεμβάσεων, δημοκρατικών θεσμών, πρακτικών, λογοδοσίας, που θα μας πάει σε ένα άλλο μοντέλο σκέψης, νοοτροπίας, αγοράς και ευημερίας. […] Για μας, βιώσιμη ανάπτυξη σημαίνει επένδυση στον άνθρωπο, κατάκτηση της γνώσης, αφομοίωση της τεχνολογίας, επένδυση στα προϊόντα μας, στη γνώση, στην ιστορία, στην τεχνογνωσία, στην αισθητική, στην ποιότητα, στην αξία. […] εγώ ως σοσιαλιστής, θεωρώ θετική την επιχειρηματικότητα, εφόσον είναι υγιής επιχειρηματικότητα. […] Το ζητούμενο πια, είναι να απελευθερώσουμε όλες τις δημιουργικές δυνάμεις της πατρίδας μας.»(3).
Σήμερα το νέο φαντάζει μια έκφραση που στηρίζεται στην ταυτολογία και προφανώς στερείται περιεχομένου. Στα μάτια μας αποτελεί μια πράξη βίας τη στιγμή που λέγεται ρητά ότι την καταδικάζει. Η βίαιη ρήξη με την ίδια την ιστορία μας δεν συνιστά και την έλευση του καινούριου. Πρωτίστως είναι μια βία που πλήττει τον ίδιο τον άνθρωπο των φιλελεύθερων δημοκρατιών για την ευτυχία του οποίου φαινομενικά παράγεται το καινούριο. Αντίθετα, η αυστηρή προσκόλληση σε αξιωματικές παραδοχές ή κανόνες είναι το εχέγγυο κάθε δυνατότητας καινοτομίας, η βάση πάνω στην οποία γίνεται εφικτή η καινοτομία. Με άλλους όρους, το βασίλειο της ελευθερίας είναι χτισμένο πάνω στα θεμέλια του σεβασμού της αναγκαιότητας, ή, για να θυμηθούμε τον Μαρξ, «Στην πραγματικότητα, το βασίλειο της ελευθερίας αρχίζει μόνο εκεί όπου η εργασία που καθορίζει η αναγκαιότητα και οι πεζές συνθήκες σταματά [....] πέρα από τούτο [το βασίλειο της αναγκαιότητας] αρχίζει η ανάπτυξη της ανθρώπινης ενέργειας ως σκοπού του εαυτού της, το πραγματικό βασίλειο της ελευθερίας, το οποίο όμως μπορεί να ανθίσει μόνο έχοντας τον χώρο της αναγκαιότητας ως βάση του»(4).
Δυστυχώς, αυτό που σήμερα εννοείται ως νέο αποτελεί απλώς μια μεταφορά από το χώρο του οικονομικού σχεδιασμού σε εκείνον της θεωρίας. Είναι η οικονομική πραγματικότητα που πιέζει για το νέο, το οποίο δεν τίθεται ως κοινωνικό αίτημα, άρα δεν θα έχει και ως αποδέκτη το σύνολο της κοινωνίας παρά μέρος αυτής. Στην περίπτωση αυτή το τι θα θεωρηθεί καινοτόμο, πρωτοπόρο, ωφέλιμο προκύπτει από μια σκέψη που ιεραρχεί τις ιδέες σε σημαντικές και ασήμαντες, επίκαιρες και παρωχημένες, πρωτοπόρες και απαρχαιωμένες, με βάση τα δικά της συμφέροντα και μόνο αυτά. Η σκέψη δεν θα έπρεπε να αναπαράγει την οικονομική πραγματικότητα, αλλά να την ακολουθεί μέχρις ότου αποκαλύψει την αναλήθειά της.
Η ιστορία έχει δείξει πως στον καιρό της τεχνικής προόδου η πρόοδος του ανθρωπισμού ακολουθούσε αντίστροφη πορεία. Τα πεδία των μαχών του Πρώτου και Δευτέρου Παγκόσμιου πολέμου, όπου και εφαρμόστηκε αυτή η τεχνική γνώση, δεν μαρτυρούν για το αντίθετο. Τα κανόνια της ισχυρής γερμανικής βιομηχανίας Krupp θέριζαν μέχρι να σιωπήσουν οριστικά. Συνεπώς, μόνο η απελευθέρωση του πνεύματος από την ιδεολογία του νέου μπορεί να μας γεννήσει την ελπίδα ότι όντως μπορεί να παραχθεί το νέο. Από τη θεωρία ως την υλική παραγωγή αυτό είναι ένα κοινωνικό και όχι οικονομικό αιτούμενο. Νέο δεν θα είναι ό, τι μας προμηθεύσει ο κυρίαρχος λόγος ως τέτοιο, αλλά ό, τι μπορεί να εγγυηθεί ότι ο λόγος αυτός θα χάσει τη δύναμη που έχει να εξαπατά με την παραγωγή ιδεολογίας που δεν κοστίζει στον ίδιο.
ΙΙΙ. Συμπερασματικά. Στην έλευση του νέου την πρωτοκαθεδρία δεν πρέπει να την έχει η οικονομία. Η οικονομία έπεται της ανθρωπιστικής σκέψης που πάντοτε έσκυβε πάνω στα πραγματικά προβλήματα των ανθρώπων από τον Ηράκλειτο, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη ως την φιλοσοφική παραγωγή του διαφωτισμού και των πιο σύγχρονων. Από αυτές τις παραδόσεις το νέο μπορεί να προκύψει όχι ως ρήξη με αυτές μα ως συνέχειά τους. Οτιδήποτε άλλο κατονομάζεται ως νέο στερείται περιεχομένου και αποτελεί ένα εντυπωσιακό πυροτέχνημα.
Δεν θα συμμεριστώ την απαισιοδοξία μιας μειοψηφίας ανθρώπων που βλέπει πώς πραγματικά έχουν τα πράγματα στην ελληνική κοινωνία και οικονομία σήμερα(5).
Οφείλουμε να μην πέσουμε στην παγίδα αυτού που θα χαρακτηριστεί ως νέο και καινοτόμο με βάση την χρησιμότητά του αναφορικά με τη δομή ισχύος και όχι αναφορικά με τις ανάγκες του συνόλου(6)
Στο προκείμενο θέμα της ελληνικής οικονομίας νομίζω ότι η χώρα θα πρέπει να αξιοποιήσει κατ’ αρχάς το εγχώριο επιστημονικό δυναμικό της με το σωστό τρόπο και όχι να το αφήνει να διαρρέει προς τις αγγλοσαξονικές χώρες. Ιδιαίτερη έμφαση θα πρέπει να δοθεί και στις ανθρωπιστικές επιστήμες και νομίζω πως σε αυτή την κατεύθυνση κινήθηκαν και οι δικές μας απόψεις που διατυπώθηκαν εδώ. Διλλήματα του τύπου « Τι είναι καλύτερο τελικά; Ικανοί και ταλαντούχοι άνθρωποι να βαλτώνουν σε ένα μίζερο και αναξιοκρατικό περιβάλλον ή, αντίθετα, να αναπτύσσονται εκεί όπου τους δίνεται η δυνατότητα να το κάνουν πλήρως; Παρά τα όσα λέγονται, η «διαρροή των εγκεφάλων» δεν αποτελεί «χαριστική βολή» για τη χώρα, αλλά μια από τις λίγες παρακαταθήκες της ανόρθωσης»(7), προσπαθούν να δώσουν λίγη ακόμη ιδεολογία και δεν απαντούν στο βασικό ερώτημα που πρέπει και εμείς να θέσουμε: πώς θα αλλάξουμε το «μίζερο και αναξιοκρατικό περιβάλλον» της χώρας μας; Στο αρχικό ερώτημα του Θοδωρή Πελαγίδη, οφείλουν μια απάντηση οι πολιτικές ηγεσίες της χώρας. Η χώρα πρέπει να αρχίσει να παράγει.
υποσημειώσεις
1. Θοδωρής Πελαγίδης, «Ζητείται ελληνική παραγωγή», Η Καθημερινή, 19 Σεπτεμβρίου 2010.
2. Theodor W. Adorno, Αρνητική Διαλεκτική, μτφρ. Λευτέρης Αναγνώστου, Αλεξάνδρεια, 2006, σ. 117.
3. Ομιλία του πρωθυπουργού Γεώργιου Παπανδρέου στη Δ.Ε.Θ., στην ηλεκτρονική διεύθυνση, http://www.tanea.gr/default.asp?pid=2&ct=1&artid=4593793, 12 Σεπτεμβρίου 2010.
4. Kαρλ Μαρξ, Το Κεφάλαιο, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 2002, τόμος ΙΙΙ, κεφάλαιο 48, «Ο τύπος της τριάδας».
5. Ζέτα Ζήκου, «Οι 12 μήνες που κλόνισαν την Ελλάδα…», Η Καθημερινή, 3 Οκτωβρίου 2010.
6. Μαξ Χορκχάιμερ, Η έκλειψη του Λόγου, μτφρ. Θέμις Μίνογλου, Αθήνα 1987, σ. 159-198.
7. Στάθης Καλύβας, «Κακούργα μετανάστευση;», Η Καθημερινή, 3 Οκτωβρίου 2010.
Ζαχαρίας Δ. Αντωνάκης, ιστορικός-φιλόλογος
