Κατέχει ξεχωριστή θέση στην ορθόδοξη παράδοση και στη συλλογική μνήμη του ποντιακού ελληνισμού και η ιστορία της συνδέεται με αιώνες θρησκευτικής ευλάβειας, με την ακμή του ελληνισμού στον Πόντο, αλλά και με τη δραματική εμπειρία του ξεριζωμού και της προσφυγιάς.
Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, η εικόνα φιλοτεχνήθηκε από τον Απόστολο και Ευαγγελιστή Λουκά. Αρχικά, κατά την ίδια παράδοση, φυλασσόταν στην Αθήνα και ήταν γνωστή ως «Παναγία Αθηνιώτισσα». Θα πρέπει, ωστόσο, να επισημάνουμε, ότι η σύνδεσή της με τον Ευαγγελιστή Λουκά και οι αφηγήσεις για τη θαυματουργική μεταφορά της στον Πόντο ανήκουν στην παράδοση της Εκκλησίας και δεν αποτελούν ιστορικά εξακριβωμένα γεγονότα.
Η παράδοση τοποθετεί την ίδρυση της ιστορικής Μονής της Παναγίας Σουμελά περίπου το 386 μ.Χ., από τους Αθηναίους μοναχούς Βαρνάβα και Σωφρόνιο. Οι δύο μοναχοί φέρονται να οδηγήθηκαν στο όρος Μελά, κοντά στην Τραπεζούντα, όπου ίδρυσαν μοναστικό κατάλυμα για τη φύλαξη της ιερής εικόνας. Από το όρος Μελά συνδέεται και η ονομασία «Σουμελά», που παραδοσιακά ερμηνεύεται ως «στου Μελά».
Η μονή, χτισμένη σε εντυπωσιακή και απόκρημνη τοποθεσία, εξελίχθηκε σταδιακά σε σημαντικό πνευματικό κέντρο της ορθοδοξίας στον Πόντο. Ιδιαίτερη ακμή γνώρισε κατά τη μεσαιωνική περίοδο, όταν οι αυτοκράτορες της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας ενίσχυσαν την παρουσία και τη λειτουργία της. Για αιώνες, η Παναγία Σουμελά αποτέλεσε τόπο προσευχής, προσκύνησης και ελπίδας για τους ορθόδοξους πληθυσμούς της ευρύτερης περιοχής.
Η ιστορική πορεία της εικόνας συνδέθηκε άρρηκτα με τη μοίρα του ποντιακού ελληνισμού. Μετά τους διωγμούς, την κατάρρευση της ελληνικής παρουσίας στον Πόντο και την ανταλλαγή των πληθυσμών στις αρχές της δεκαετίας του 1920, η μονή εγκαταλείφθηκε. Ωστόσο, πριν από την οριστική αποχώρηση των μοναχών, καταβλήθηκε προσπάθεια να διασωθούν τα πολυτιμότερα κειμήλιά της.
Η εικόνα, μαζί με άλλα ιερά αντικείμενα, αποκρύφθηκε στο παρεκκλήσι της Αγίας Βαρβάρας, κοντά στην ιστορική μονή. Η διάσωσή τους αποδείχθηκε καθοριστική για τη μετέπειτα πορεία τους.
Το 1931, ύστερα από ενέργειες που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο των ελληνοτουρκικών συνεννοήσεων της εποχής, ο ιερομόναχος Αμβρόσιος Σουμελιώτης μετέβη στον Πόντο και ανέλαβε την αποστολή ανάκτησης των κειμηλίων. Στις 9 Νοεμβρίου 1931, η εικόνα έφθασε στην Ελλάδα και φυλάχθηκε προσωρινά στο Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών. Η επιστροφή της αποτέλεσε γεγονός μεγάλης συγκινησιακής και συμβολικής σημασίας για τους πρόσφυγες του Πόντου.
Το 1951, με πρωτοβουλία του Φίλωνα Κτενίδη και τη συμβολή Ποντίων που επιθυμούσαν να διατηρήσουν ζωντανή την πνευματική τους κληρονομιά, άρχισε η δημιουργία της νέας Μονής της Παναγίας Σουμελά στις πλαγιές του Βερμίου, κοντά στην Καστανιά Ημαθίας. Το 1952 το νέο προσκύνημα εγκαινιάστηκε και έγινε ο τόπος όπου η ιστορική εικόνα θα συνέχιζε να αποτελεί σημείο αναφοράς για τους πιστούς και τις νεότερες γενιές των Ποντίων.
Έκτοτε, η Παναγία Σουμελά δεν συμβολίζει μόνο τη θρησκευτική πίστη. Εκφράζει τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης, τη συνέχεια της πολιτιστικής ταυτότητας και την επιμονή ενός λαού να κρατήσει ζωντανές τις ρίζες του, παρά τις τραγικές περιπέτειες της ιστορίας.
Σήμερα, η εικόνα της Παναγίας Σουμελά αποτελεί έναν ζωντανό δεσμό ανάμεσα στον αλησμόνητο Πόντο και την Ελλάδα. Η παρουσία της υπενθυμίζει ότι η πίστη, η παράδοση και η μνήμη μπορούν να επιβιώσουν ακόμη και όταν οι άνθρωποι αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τον τόπο τους.
Η ιστορία της είναι, τελικά, η ιστορία ενός ιερού κειμηλίου που διασώθηκε από τη λήθη και έγινε σύμβολο ελπίδας, ενότητας και ιστορικής συνέχειας για ολόκληρο τον ποντιακό ελληνισμό.
Η ΕΛΕΥΣΗ ΚΑΙ Η ΠΑΡΑΜΟΝΗ ΤΗΣ ΣΤΟ ΡΕΘΥΜΝΟ
Από το Σάββατο 24 έως και την Πέμπτη 29 Οκτωβρίου 2026, ο ευσεβής λαός του Ρεθύμνου και όλης της Κρήτης θα έχει την ιδιαίτερη ευλογία να υποδεχθεί και να προσκυνήσει την Ιερά Εικόνα της Υπεραγίας Θεοτόκου, συμμετέχοντας στις Ιερές Ακολουθίες και στις λατρευτικές εκδηλώσεις που θα πραγματοποιηθούν κατά το εξαήμερο της παραμονής Της.
Στο πλαίσιο των εκδηλώσεων, η Ιερά Εικόνα θα μεταφερθεί επίσης στο Πέραμα, έδρα του Δήμου Μυλοποτάμου, και στα Ανώγεια, έδρα του Δήμου Ανωγείων, προκειμένου να δοθεί η δυνατότητα προσκυνήσεως και στους πιστούς των περιοχών αυτών.
Τις Ιερές Ακολουθίες θα λαμπρύνει διά της υψηλής παρουσίας του ο Σεβ. Μητροπολίτης Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας κ. Παντελεήμων, ο οποίος θα προεξάρχει σε σειρά λατρευτικών συνάξεων, σύμφωνα με το ακόλουθο πρόγραμμα.
ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΙΕΡΩΝ ΑΚΟΛΟΥΘΙΩΝ
ΣΑΒΒΑΤΟ 24 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2026
17:30 Υποδοχή της Ιεράς Εικόνας ενώπιον της πλατείας των Τεσσάρων Μαρτύρων.
17:45 Δοξολογία και ακολούθως Αρχιερατικός Εσπερινός, χοροστατούντος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας κ. Παντελεήμονος.
21:00 Παρακλητικός Κανόνας εις την Υπεραγία Θεοτόκο.
ΚΥΡΙΑΚΗ 25 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2026
07:00 Όρθρος και Πολυαρχιερατική Θεία Λειτουργία, ιερουργούντος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας κ. Παντελεήμονος.
13:00 Παρακλητικός Κανόνας εις την Υπεραγία Θεοτόκο.
18:00 Αρχιερατικός Εσπερινός. Τους ύμνους θα ψάλει η Χορωδία του Ιερού Ενοριακού Ναού Αγίου Χριστοφόρου Χανίων.
21:00 Ιερά Αγρυπνία.
ΔΕΥΤΕΡΑ 26 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2026
Μεταφορά της Ιεράς Εικόνας στο Πέραμα, έδρα του Δήμου Μυλοποτάμου.
ΠΕΡΑΜΑ – ΔΗΜΟΣ ΜΥΛΟΠΟΤΑΜΟΥ
08:00 Όρθρος και Αρχιερατικό Συλλείτουργο, ιερουργούντος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας κ. Παντελεήμονος.
13:00 Παρακλητικός Κανόνας εις την Υπεραγία Θεοτόκο.
Μεταφορά της Ιεράς Εικόνας στα Ανώγεια, έδρα του Δήμου Ανωγείων.
ΑΝΩΓΕΙΑ – ΔΗΜΟΣ ΑΝΩΓΕΙΩΝ
17:00 Αρχιερατικός Εσπερινός στον Ιερό Ναό Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου Ανωγείων.
21:00 Επιστροφή της Ιεράς Εικόνας στο Ρέθυμνο.
ΤΡΙΤΗ 27 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2026
07:00 Όρθρος και Θεία Λειτουργία.
13:00 Παρακλητικός Κανόνας εις την Υπεραγία Θεοτόκο.
19:00 Μέγας Αρχιερατικός Εσπερινός, χοροστατούντος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας κ. Παντελεήμονος.
21:00 Παρακλητικός Κανόνας εις την Υπεραγία Θεοτόκο και τους Αγίους Τέσσαρας Νεομάρτυρας.
ΤΕΤΑΡΤΗ 28 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2026
07:00 Όρθρος και Αρχιερατικό Συλλείτουργο, ιερουργούντος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας κ. Παντελεήμονος.
10:45 Δοξολογία επί τη Εθνική Επετείω και Παρέλαση.
18:00 Μεθέορτος Μέγας Πολυαρχιερατικός Εσπερινός και Λιτάνευση της Ιεράς Εικόνας της Παναγίας Σουμελά και των Τιμίων Καρών των Αγίων Τεσσάρων Μαρτύρων.
ΠΕΜΠΤΗ 29 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2026
07:00 Όρθρος και Αρχιερατική Θεία Λειτουργία.
12:00 Παρακλητικός Κανόνας εις την Υπεραγία Θεοτόκο και αναχώρηση της Ιεράς Εικόνας για τον Αερολιμένα.
